مانفرەد نوۆاك قازاقستاننىڭ ادام قۇقىقتارى ماسەلەسىندە قول جەتكىزگەن پروگرەسىن راستايدى

جۇيەلى ازاپتاۋلار جوق – احۋال وزگە تمد مەملەكەتتەرىنە قاراعاندا جاقسى ۆەنا (ارا.28.01.2010 ج.). ازاپ­تاۋ­لاردىڭ الدىن الۋ جونىندەگى بۇۇ-داعى اۆستريالىق ارنايى بايان­­داماشى مانفرەد نوۆاك قازاق­ستان­نىڭ ادام قۇقىن ساقتاۋ ماسە­لەلەرىندە قول جەتكىزگەن پرو­گرەسىن راستايدى. ورتالىقازيالىق مەملە­كەت ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا (ەقىۇ) توراعالىققا “وتە جاقسى دايىندال­دى”. وعان سونداي-اق ادام قۇقىق­تارى احۋالىنىڭ جاقسارعانى­نىڭ دا قاتىسى بار, دەدى سەيسەنبىدە ناۋرىز­دا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميتەتىندە قازاق­ستان تۋرالى بايانداما جاساۋعا ءتيىس نوۆاك ارا اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا. قازاقستاندا ءادىل سوت, پروكۋرا­تۋرا جانە تۇرمە اكىمشىلىگى “ۇلكەن” ىلگەرىلەۋشىلىك جاسادى. سىني كوڭىل-كۇيدەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن جۋرناليستەر ءۇشىن احۋال وندا بەلو­رۋسسياعا, ءتىپتى رەسەي فەدەراتسيا­سىنا قاراعاندا دا جاقسى, دەپ ءتۇسىندىردى نوۆاك. ول, ماسەلەن, چەشەنستانداعى بيلىككە يە رامزان كادىروۆتىڭ قارسىلاستارىنىڭ باسىنداعى قاۋىپتى جاعدايعا سىلتەمە جاسادى. “كادىروۆتىڭ قارسىلاس­تارى, بىزگە ۆەنس ۋمار يزرايلوۆ­تىڭ قازا تابۋ جاعدايى كورسەت­كەندەي, ءتىپتى شەكارانىڭ سىرتىندا دا قاۋىپ-قاتەرمەن ءومىر سۇرەدى. قازاقستاندا وسى سياقتى جۋرنا­ليستەردى ولتىرگەن جاعداي ماعان كەزدەسكەن جوق”. نوۆاك قازاقستانعا ەقىۇ توراعالىعىن سەنىپ تاپسىرۋ شەشى­مىن تۇسىنەدى. “ەگەر بۇل لاۋازىمدا كەڭەس وداعى مۇراگەرلەرىنىڭ قاتارىنان ءبىر مەملەكەتتى كورۋگە نيەت بولسا, بۇل دۇرىس شەشىم. مەن گرۋزيا, ارمە­نيا, ءازىربايجان, مولدوۆا رەسپۋب­ليكاسى نەمەسە ۋكراينا سياقتى مەملەكەتتەر ول ءۇشىن جاقسىراق سايكەس كەلەر ەدى دەپ ويلامايمىن”. كەڭەس ۋاقىتىندا قازاقستان گۋلاگ-تىڭ ورتاسىندا بولدى, دەپ تۇسىندىرەدى ودان ءارى نوۆاك. قايتا الەۋمەتتەندىرۋگە ەمەس, “قاماپ تاس­تاۋعا” باعىتتالعان قىلمىستىق قۇقىق بۇگىننىڭ وزىندە “وتە جازا­لا­عىش”. نەعۇرلىم جوعارى جازا بەلگىلەنگەن سايىن سوعۇرلىم قاماۋ­داعىلاردى ولارعا كەلىپ تۇرۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرى مەن قۇقىلارىنان شەك­تەيدى. “بۇل ناتيجەلى ەمەس”, دەپ سىن تۇرعىسىندا اتاپ ءوتتى بۇۇ ساراپ­شىسى. بىراق قازاقستان ەۋروپا­­لىق ستاندارتتارى بار مەملەكەت رەتىندە تانىلۋعا جانە كەڭەس وداعىنىڭ ەسكىلىكتى اۋىرت­پالىقتارىنان ارىلۋ­عا مۇددەلى. اۆسترياداعى بۇرىنعى قازاق ەلشىسى راحات اليەۆتىڭ ءىسى بويىنشا نوۆاك ەشقانداي مالىمدەمە جاساۋعا نيەتتى بولعان جوق, بىراق ول ازاپتاۋلار قولدانىلادى دەپ كىنا تاعىلاتىن ەلدەرگە ەكستراديتسيا جاساۋ ماسەلەسى تۋرالى جالپىلاما تۇردە پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءوز زەرتتەۋلەرى ارقىلى ول, قازاقستاندا ءالى دە ازاپتاۋ جاعدايلارىنىڭ بار ەكەنىنە قارا­ماستان, دەگەنمەن ءوزى ازاپتاۋلار “جۇيەلى دە, كەڭ تاراعان دا ەمەس” دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. الەم­نىڭ بارلىق دەرلىك ەلدەرىندە ءتۇرلى جيىلىكتە ازاپتاۋلار قولدانادى دەگەن كىنالاۋلار ورىن الادى. تاياۋدا اۆستريادا دا ونداي جاعداي بولدى, دەپ اتاپ ءوتتى نوۆاك. بوسقىندى ماجبۇرلەپ شىعارۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇقىق پرينتسيپتەرىنە سايكەس (Non-Refoulement) ادامدار جۇيەلى تۇردە ازاپتاۋ قولدانىلاتىن مەملەكەت­تەرگە بەرىلمەيدى, دەپ ءتۇسىندىردى ۆەنا­داعى ادام قۇقىقتارى ءجونىن­دەگى بولتسمان ينستيتۋتىنىڭ باس­شى­سى. “ەگەر بەلگىلى ءبىر ەلدەگى ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋ جاعدايىنا جاسالعان باعا ازاپتاۋلار جۇيەلى قولدانىلمايدى دەگەن قورىتىن­دىعا كەلسە, وندا مەن ءاربىر ناقتى ءىستى وتە مۇقيات قاراۋىم كەرەك”. ونداي جاعدايدا ەكستراديتسيالاۋ جونىندە ءسوز بولىپ وتىرعان ءار ادام وعان ازاپتاۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن دالەلدەۋى ءتيىس.