جاڭا ءدىني احۋال: مۇمكىندىكتەر مەن قاتەرلەر

عاسىرلار توعىسىندا الەۋمەتتانۋشى امەريكالىق عالىمدار دج. نەيسبيت پەن پ.ابۋردين 2000 جىلى ححI عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنداعى الەمدەگى ەڭ باستى, ىقپالدى, جاھاندىق سيپاتتاعى ون باعىتتىڭ (مەگاتەندەنتسيالار) ىشىندە تىلدىك پاتريوتيزم مەن ءدىني قايتا جاڭارۋ ۇردىستەرىن اتادى. ال بۇۇ قولداۋىمەن 2003 جىلى دايىندالعان «الەم بولاشاعى ءپىشىنى» اتتى ەڭبەكتە دە ون ءتورت باستى ۇردىستەردىڭ ەكەۋى ءدىني جانە ۇلتتىق جاعدايلارعا بايلانىستى: راديكالدى يسلام يدەولوگياسىنىڭ دامۋى جانە ەتنوستىق ءوزىن ءوزى تانۋ ساياساتىنىڭ كۇش الۋى («سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە» №3, 2011 جىل, 4-5-بەتتەر). ۇلتتىق جانە ءدىني ماسەلەلەردىڭ ىقپالىنىڭ ءوسۋىن ساراپشىلار XXI عاسىردا وتارشىلدىققا قارسى كۇرەستىڭ جاڭا تولقىنىنىڭ باستالۋىمەن تۇسىندىرەدى. ەگەر ءبىرىنشى تولقىن ەكونوميكالىق جانە ساياسي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ بولسا, وتارسىزدانۋ زىمىرانىنىڭ ەكىنشى ساتىسى مادەني جانە الەۋمەتتىك تاۋەلسىزدىكتەن ارىلۋ بولىپ وتىر. وسى مۇمكىندىك پەن قاتەرلەر توڭىرەگىندە بۇرىنعى وتارلانعان ەلدەر مەن وتارلاۋشى ەلدەر تەرەڭ ويلانۋدا. ءدىني احۋال دەڭگەيلەرى حح عاسىردىڭ 80-جىلدارى كەڭەس وداعىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, ءتورت ادامنىڭ ءبىرى دىنگە ءارتۇرلى دەڭگەيدە ءمان بەرسە, قالادا ولار 10 – 20%, اۋىلدا 30 – 40% بولعان, ولاردىڭ ارا­سىن­دا اعا ۇرپاق, ايەلدەر باسىم. كوپدىندى كەڭەس­تەر ەلىندە يسلام دىنىندەگىلەر ءوز دىنىنە باسقا­لار­دان بەرىگىرەك بولعان سياقتى. ءدىندى مويىن­داۋ­شى­لاردىڭ مەشىتكە, نە شىركەۋگە بارۋعا مۇمكىن­دىك­تە­رى بولا بەرمەگەن, سوندىقتان وتباسىندا ءدىني مەرەكەلەر, سالت-داستۇرلەردى ۇستانعان. دىنگە دەگەن ىقىلاس, اسىرەسە, كەڭەستىك ينتەلليگەنتسيا ارا­سىن­دا جوعارى كورىنگەن. ول دىنگە بەت بۇردى دەگەندى بىلدىرمەيدى, بىراق ۇلتتىق مادەنيەت, ادەبيەت, ءاسى­رە­سە اۋىز ادەبيەتىن, ساۋلەت ونەرىن, ارحەولوگيا, ەت­نوگرافيا, ءتىل ءبىلىمىن, مۋزەي قۇندىلىقتارىنىڭ ءمانىن, مازمۇنىن ءدىننىڭ رۋحاني ىقپالىنسىز ءتۇ­سى­نە بەرمەيتىندىگىنە كوز جەتكىزىلدى, اتەيزم سالدا­رى­نان جاس ۇرپاقتىڭ ءتولتۋما وركەنيەتتەن, رۋحاني قۇندىلىقتان جات بولا باستاعانى ايقىن سەزىلدى. كەڭەس بيلىگى تاراعاننان كەيىن قازاقستاندا «ءدى­ني سەنىم جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ ءدىني قىزمەتكە, ءدىني ىلىمدەردى ناسيحاتتاۋعا, ءدىني ادە­بيەت­تەردى تاراتۋعا, قۇلشىلىق ەتۋگە ەركىندىك بەردى. ءدىني احۋال تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ ەكى دەڭ­گەيىن ەسكەرگەنىمىز ءجون: جاپپاي بۇقارالىق دەڭ­گەيدەگى ءدىني سانا مەن جوعارى ءدىني ينستيتۋتتار دەڭگەيى. بۇقارالىق دەڭگەيدەگى ءدىني سانانى سارا­لا­ساق, بۇل دۇنيەدە بارلىعىن «ءدىن امانمىن» دەيتىن قازاق, حح عاسىردىڭ 20-جىلدارى, اسىرەسە جاستار دىننەن اتەيزمگە بەت بۇرسا, حح عاسىردىڭ اياعىندا تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءدىني سەنىمگە دە ەركىندىك ال­عاننان كەيىن, تاعى دا جاستار, ەندى دىنگە اسا قى­زىعۋشىلىق تانىتتى. وسىلاي ساعاتتىڭ ماياتنيگىندەي ءدىني سانادان اتەيزمگە, اتەيزمنەن ءدىني سا­ناعا اۋىتقۋدامىز. 2009 جىلعى حالىق ساناعى بويىنشا, قازاق­ستان حالقىنىڭ 70,2%-ى مۇسىلماندار, 26,3-ءى حريس­تياندار, 0,1%-ى بۋدديستەر, 2,8%-ءى ەشقانداي دىنگە سەنبەيتىندەر, 0,5%-ى جاۋاپ بەرۋدەن باس تارت­قان. ادەتتە تۇركى تىلدەس حالىقتاردى مۇسىل­مان دىنىنە ويلانباي جاتقىزادى. بىراق حالىق سا­ناعى كورسەتكەندەي, قازاقتاردىڭ 0,4%-ى (39 172) ادام حريستيان دىنىنە, 1 923-ءى – يۋدايزمگە, 749-ى – بۋدديزمگە, 1 612 ادام باسقا دىندەرگە وتكەن. 98 511 قا­زاق ەشقانداي دىندە جوق. 26 085 ادام جاۋاپ بەرمەگەن. سونىمەن بىرگە, وزبەكتەردىڭ دە 0,4%-ى, ۇي­عىرلاردىڭ – 0,5%-ى, تاتارلاردىڭ – 10,2%-ى, ءتۇ­رىكتەردىڭ – 0,3%-ى, ازەربايجانداردىڭ – 2,5%-ى, قىرعىزداردىڭ – 0,9%-ى حريستياندار ەكەن. سونداي-اق ورىستاردىڭ – 1,4%-ى, ۋكراينداردىڭ – 0,9%-ى, نەمىستەردىڭ – 1,6%-ى, كورەيلەردىڭ – 5,2%-ى, بە­لورۋستاردىڭ – 0,8%-ى, پولياكتاردىڭ – 0,7%-ى, باسقا ۇساق ەتنوستىق توپتاردىڭ 34,7%-ى يسلامدى قا­بىلداعان. قازاقستاندىقتاردىڭ ءدىن تاڭ­داۋ­ىن­دا, ءسوز جوق, ارالاس نەكەنىڭ دە ىقپالى بار. تاعى ءبىر نازار اۋدارالىق ماسەلە: ۋكراينداردىڭ – 7,3%-ى, نەمىستەردىڭ – 14%-ى, كورەيلەردىڭ – 28,5%-ى, بەلورۋستاردىڭ 7,8%-ى ەشقانداي دىندە جوق. ءارتۇرلى ەتنوستار ءدىن ءىلىمىن تەرەڭ بىلمەگەنمەن, «قازاق بولعاندىقتان مۇسىلمانبىز», «ورىس بولعاندىقتان پراۆوسلاۆيەلىكپىز» دەگەندەي وزدە­رىن بەلگىلى ءبىر دىنگە, كونفەسسياعا جاتقىزادى, سون­داي-اق دىنگە سەنبەيتىندەر دە بار. «دۇنيە – شىر اينالعان ءبىر دوڭگەلەك» دەگەندەي, وزگەرمەلى, قۇبىلمالى زاماندا بىرقاتارىمىز دۇرمەككە ەرىپ, ءارتۇرلى توپتىڭ جەتەگىندە دە كەتىپ جاتىرمىز. ءدىني احۋالدىڭ ەكىنشى دەڭگەيى – بۇل ءدىني ينستيتۋتتار مەن ۇيىمدار, كونفەسسيالار, ولاردىڭ قۇرىلىمدارى, بىرلەستىكتەرى, باسقارۋ ورتالىق­تا­رى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەس­سيا­سىندا سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا قا­زاق­ستان اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن ءدىني قاۋىم­داس­تىقتاردىڭ سانى 700-دەن 4500-گە دەيىن ءوستى», – دەدى. ەلىمىزدە ءدىندى تانىپ بىلۋگە تالپىنىس ار­تىپ, ءدىن رۋحاني ءومىرىمىزدىڭ نەگىزىنە اينالىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە, دىنگە ورالۋ بارلىق پوست­كە­ڭەس­تىك ەلدەردە, سونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا, زاي­ىر­لى مەملەكەتتەگى ءدىننىڭ ورنى, ءدىن مەن مەملەكەت قارىم-قاتىناستارى تۋرالى ماسەلەلەر توڭىرە­گىن­دە پىكىرتالاستار تۋعىزدى. باسقا ەلدەردەگى ءدىني احۋال, سونداي-اق ەلىمىزدەگى «جاڭا ءدىني» كوزعا­لىس­تاردىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-پسيحو­لو­گيالىق ومىرىنە ىقپالى دا بۇگىن وتكىر ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ءارتۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالاردىڭ ولار­دىڭ جولىن ۇستاۋشىلار مەن ۇيىمدارىنىڭ, سو­نىمەن بىرگە, ولاردىڭ بيلىكپەن, ازاماتتىق قوعام­مەن قارىم-قاتىناسى ەلدەگى ءدىني احۋالعا ىقپال ەتەدى. ءدىني احۋال الەۋمەتتىك ورتادان, اينالادان اۋلاق وڭاشالانعان الەم ەمەس, ونى ەلدەگى الەۋ­مەتتىك, ساياسي, رۋحاني-پسيحولوگيالىق احۋالدان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ەلدەگى ءدىني احۋالدى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن رەسەي مەن قازاقستانداعى ءدىن جاعدايىن سارالاپ كورەيىك. 2000 جىلى رەسەيدە «رەسەي پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ الەۋمەتتىك تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى ححI عاسىرداعى باعىت-باعدارىنا ار­نال­عان تۇجىرىمداما ماقۇلداندى, ول ءدىنتانۋشى عالىمداردىڭ دا تالداۋىنان ءوتتى. رەسمي باعدار­لا­ما شىركەۋلەرگە عانا ەمەس, مەملەكەتتىك بيلىككە, زايىرلى ۇيىمدارعا, ءار شىركەۋ مۇشەسىنە ار­نال­عان. تۇجىرىمداما ءدىن مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ءتيىمدى مودەلىن ۇسىنادى, ونى ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا, سيمفونيا, نەمەسە ءۇن­دەس­تىك دەيدى. ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋى ۆيزان­تيا­لىق ءداستۇر – بيلىكتى قاستەرلەۋدەن باس تارتىپ, بي­لىكتىڭ قول استىنداعى باعىنىشتى ءدىن ەمەستىگىن, مەملەكەتتەن, مەملەكەت باسىنداعى تۇل­عا­لارمەن جاقىنداسپاي, بويلارىن اۋلاق سا­لا­تىن­دىقتارىن مالىمدەدى. بيلىكتى قولداۋدىڭ دا شەگى بارلىعىن ەسكەرتتى: ءدىندى سىيلامايتىن, ەلدى دىننەن اجىراتۋعا تىرىساتىن مەملەكەتتىڭ ءاربىر قادامىنا شىركەۋدىڭ قارسى بولاتىندىعىن ەسكەرتتى. سونىمەن بىرگە ورتاق ەل مۇددەسى ءۇشىن مەملەكەتپەن بىرلەسىپ جاسايتىن ىستەردىڭ باعىتتارىن ايقىندادى («وسنوۆى سوتسيالنوي كونتسەپتسي رۋسسكوي پراۆوسلاۆنوي تسەركۆي» («سوتسيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانيا, 2001 ج. №8). ال ەندى بۇگىن ءدىنتانۋشى عالىمدار رەسەيدە مەملەكەت پەن ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ جا­قىن­داسۋى كونستيتۋتسيا شەڭبەرىنەن اشىقتان اشىق شىقتى دەپ الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. ول شىركەۋدىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت, وقۋ ورىندارى, اسكەري, مادەنيەت سالالارىندا ىقپالى ءوسىپ, مەملەكەت ءدىنشىل (كلەريكالدىق) سيپات الىپ, ءدىن ءۇس­تەم­دىگى كۇشەيۋدە, شىركەۋ ءتىپتى بيلىكتىڭ دىنگە تو­لىق بەيىمدەلۋىن تالاپ ەتىپ وتىر («ۆوتسەركوۆلەنيە ۆلاستي») دەلىنەدى. ال بيلىك پارتياسى – «ءبىرتۇتاس رەسەي» بۇل نيەتكە قارسى ەمەس, بارلىق زاڭ جو­با­لارىن پراۆوسلاۆيە ءدىن مۇددەسى تۇرعىسىنان ساراپتامادان وتكىزىلۋىن قولدادى. وسىدان كەلىپ عا­لىمدار ورىس قوعامى ۇلكەن قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن­دا تۇر, دەپ الاڭدايدى («رەليگيا ي پراۆو», 2011 ج., №1). پراۆوسلاۆيە, يسلام جانە باسقا دا مادەنيەتتى ناسيحاتتاۋ دەگەن جەلەۋمەن تازا ءدىني ءبىلىم بەرىلۋدە, ال ول زايىرلى قوعام, زايىرلى بىلىمگە جات دەلىنەدى. «ءبىلىم تۋ­را­لى» زاڭعا «ءدىني ءبىلىم» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلۋى وقۋ ورىندارىندا ەندى ميسسيونەرلەر مەن سەكتالارعا دىندەرىن ناسيحات­تاۋعا جول اشىل­دى دەۋشىلەر كوپ. بۇگىن الەمدە, اسىرەسە, باتىستا ەۋروپوتسەنتريزم يدەولوگياسىنا نە­گىزدەلگەن يسلام دىنىنە, مۇسىل­مان­دارعا دەگەن قارسىلىق باسىم. مىسالى, رەسەيدە, اسىرەسە, سول­تۇس­تىك كاۆكازداعى سوعىس جىلدارى يسلام ءدىنىن شەتتەتۋ ورىن الدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى مەن ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ ىنتى­ماق­تاس­تىق تۋرالى مۇسىلمانداردان وڭاشا قابىلداعان كەلىسىمى «ازاماتتاردى رۋحاني ارانداتۋشىلىقتان قورعاۋ» دەپ اتالدى. رەسەيدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن پراۆوسلاۆيە ءدىني بىرلەستىكتەرىمەن وتكەن كەلىسىم دە وسى پىشىندە ءوتتى. بۇگىنگى پاتريارح كيريلل رەسەيدەگى مۇسىلمان­دار­دىڭ سانىن كەمىتىپ كورسەتىپ, 20 ملن.-عا جەتكەن, حالقىنىڭ 15%-دان استامىن قۇرايتىن مۇ­سىل­مانداردى ءنابارى 4-5% دەپ, رەسەيدىڭ پراۆوسلاۆيە ەلى ەكەندىگىنە باسىمدىق بەرۋگە تىرىسسا, كەزىندە پاتريارح الەكسي II دە «رەسەيدىڭ يدەو­لو­گياسى پارۆوسلاۆيە» دەگەن بولاتىن. رەسەيدىڭ ءبىر­قاتار وڭىرلەرىندە مەشىتتەر سالۋعا قارسىلىق ءالى كوپ. (ە.ابدۋلاگاتوۆ, «روسسيسكيە پراۆوسلاۆنىە ي مۋسۋلمانە: وبششيە پروبلەمى – رازنىە ۆزگليا­دى». «وبششەستۆەننىە ناۋكي ي سوۆرەمەننوست», 2004, №2). بۇگىن يسلام ءدىنىن قۇ­بىجىق ەتىپ كورسەتىپ, ەكسترەميزم قاۋپىن تەك يسلامنان كورۋ ەتەك العان. سوڭعى كەزدە نورۆەگيادا بولعان جانتۇرشىگەرلىك تەرروريستىك وقيعا اقى­لى­نان اداسقان بىرەۋدىڭ ارەكەتى ەمەس. اندرەس برەيۆيك ءوزىنىڭ قىلمىسىن قوعامنىڭ كوڭىلىن اۋدارا­تىن «قاجەتتى ايۋاندىق» دەپ ەسەپتەيدى, ول مۇسىل­مان­داردىڭ نورۆەگيانى وتارلاۋىنا قارسىلىق دەپ باعالايدى. مۇسىلمانداردى ەۋروپالىقتار يس­لام ءدىنى مەن سالتىنان باس تارتپايدى دەپ ايىپتايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە يسلام ءدىنىنىڭ ورنى بولەك. قا­زاق سياقتى وتارلانعان ۇلتتار ءۇشىن ءداستۇرلى قۇن­دىلىقتاردى, ۇلت مادەنيەتىن, ءداستۇرلى ءدىنىن قول­داۋ وتە ماڭىزدى. يسلام ءدىنى – عاسىرلار بويى ۇل­تى­مىزعا تىرەك, وركەنيەتىمىزدىڭ قازىعى بولعان جانە بولا بەرەتىن مادەنيەت قۇرۋشى, ورنى بولەك رۋحاني كۇش. دەگەنمەن, ءبىز ءوز ۇستانىمىمىزدى تو­لىق انىقتاي الماي كەلدىك. باتىس پەن رەسەيدىڭ يسلام دىنىنە دەگەن سالقىندىعى قازاقستاندا دا سەزىلەدى. ول – بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ار­قىلى اعىلىپ كەلىپ جاتقان ادەبيەتتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە عىلىمي دەپ اتالاتىن ەڭبەكتەردىڭ دە ىقپالى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اقپاراتتىق ەكس­پان­سيا يسلام دىنىنە سالقىنىن تيگىزۋدە. «ءدىني ەكسترەميزم», «يسلام ەكسترەميزمى», «يسلام فۋندامەنتاليزمى» ۇعىمدارىن ءبىز ويلانباستان قابىلداپ, وقۋلىقتارعا ەنگىزدىك جانە وندا يسلامعا كولەڭكە ءتۇسىرۋ نيەتى جاتقانىنا ءمان بەرمەدىك. «ەكسترەميزم» (فر. تىلىنەن extremisme, لات. extremus) – شەكتەن شىعۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بىراق «شەكتەن شىققان» كوزقاراس, «ارەكەت» دەپ ناقتى نەنى ايتامىز دەگەن ساۋالعا جاۋاپ الۋان ءتۇرلى. نەگىزى ول تەك كونستيتۋتسيانىڭ, زاڭنىڭ تا­لابىمەن ولشەنسە كەرەك. ءارتۇرلى لاڭكەستىك ارە­كەت­تەردى دىنمەن, اسىرەسە, يسلام دىنىمەن بايلا­نىس­تىرۋ قاتە پىكىر: شىنايى يسلام ەكسترەميزمگە, ەكس­ترەميزم يسلامعا جات. عاسىرلار بويى مادە­نيەت­تىڭ, وركەنيەتتىڭ نەگىزى بولعان يسلامدى ءتۇرلى جاعىمسىز ىستەرمەن, قانتوگىس ۋاقيعالارمەن باي­لا­نىستىرۋدىڭ استارىندا باسقا دىندەردى تىق­پالاۋ نيەتى جاتىر. توركىنىمىز كەڭەس وكىمەتى ۇلت دەسە ۇلتشىل دەپ ايىپتاۋعا دايىن تۇراتىن ەدى. ەندى بۇگىن ءدىن دەسە, اسىرەسە يسلام ءدىنى تۋرالى ءسوز بولا قالسا, ول ءدىندى ۇستانۋشىلارعا «ەكسترەميست», «تەرروريست», «ۆا­حابيست» دەيتىندەر كوبەيدى. شىندىعىندا, مۇن­داي انىقتامانى تەك سوت بەرە الادى. ءالى دە ءدىندى جاۋ كورمەسە دە, يدەولوگيا سالاسىندا باسە­كە­لەس كورە­تىن­دەر بار. جاستاردىڭ كوبىرەك مەشىتكە باراتى­نىنان, بولماسا ەرەكشە كيىنگەنىنەن زايىر­لى مەملەكەتكە جاسىرىن قاۋىپ ىزدەۋشىلەر جوق ەمەس. دىندارلىقتى – «فاناتيزم», راديكالدىق ءىس ارەكەتتەرمەن بايلانىستىراتىن پسيحولوگيا ءوز ىشىمىزدە ءالى دە كورىنىس الىپ وتىر. ءدىن اتا-با­با­لا­رى­مىزدىڭ قۇندىلىعىنىڭ نەگىزى دەگەنىمىزبەن, ءالى ونىڭ پارقىنا بارا الماي ءجۇرمىز. ورىس اقى­نى ا.ۆوزنەسەنسكي ايتقانداي, «مى نەكرەششەننىە دەتي سوۆەتسكوي يمپەري» دەپ, بۇگىنگى قازاق­تار­دىڭ دا كىندىگىن نەگىزىنەن اتەيستەر كەسكەن, رۋحاني تاربيە الماي, ەندى كوپ دۇنيەنى وي ەلەگىنەن وتكىزۋدەمىز. سوندىقتان دا زايىرلى مەملەكەتتىڭ نە ەكەنىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋى بىلمەي, اتەيستىك مەملەكەتكە تەڭەيدى. ءدىني احۋال قالىپتاستىرۋ اقتوبە وبلىسىنىڭ شۇبارشى, كەڭقياعىندا ەلىمىزدىڭ باسقا دا كەيبىر ەلدى مەكەندەرىندەگى سياقتى يسلامنىڭ قازاق ەلىنە ءداستۇرلى ەمەس توپتارىنىڭ بارلىعى بۇرىننان بەلگىلى. بىراق ءدىني الالىق شيەلەنىسكە, بۇلتارتپايتىن بىربەتكەيلىك تەكەتىرەسكە ۇلاسپاعان. تاپا-تال تۇستە الدىن الا وزدەرىنىڭ الىسقا بارا المايتىندارىن بىلسە دە, قارۋلى توپ اشىق قاندى قاقتىعىسقا بەل بۋدى. بۇل ۋاقيعانىڭ استارىندا ءدىني ەمەس, قىلمىستىق قاقتىعىستىڭ بارلىعى دا بىردەن ايتىلدى. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل قىلمىستىڭ سىرى اشىلىپ, سوڭعى نۇكتە قويىلعان جوق. سوندىقتان, ەل ىشىندە ءارتۇرلى بولجامدار مەن قاۋەسەتتەر سەيىلمەي وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XVII سەس­سيا­سىندا سويلەگەن سوزىندە ن.نازارباەۆ: «مەن ەلى­مىزدەگى ءدىني ىستەر تۋرالى ەرەكشە ايتقىم كە­لەدى» – دەدى. ەلباسىنىڭ ءدىن جاعدايىنا اسا نازار اۋدارۋىنىڭ تەرەڭ سەبەپتەرى بار. ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدى جاھاندانۋ ۇردىستەرىنەن, الەمدىك قايشىلىقتاردان, يسلام ءدىنىنىڭ الەمدەگى ورنى, ىقپالىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, پالەستينا پروبلەماسى – يسلام ءۇشىن قاسيەتتى جەردە يزرايل مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋى, ەۆرەي مەملەكەتىنىڭ پالەستينا تەرريتورياسىن باسىپ الۋى اراب الەمىن ەسىنەن تاندىراتىنداي ەتتى. باتىس­تىڭ ەۆرەيلەردى قول­داۋ­ى اراب ۇلتىنىڭ نامى­سى­نا ءتيدى. 2003 جىلى قا­زاق­ستان پارلامەنتى ءماجى­لىسى دەلە­گا­تسياسىنىڭ سي­ريا­عا ساپا­رىندا پرەزيدەنت باشار اسادتىڭ: «ءبىز يز­رايلمەن ەمەس, اقش-پەن با­تىس­پەن سوعىسىپ جا­تىر­مىز, ءايت­پە­سە ءبىر توپ ەۆرەيگە توي­تارىس بەرۋ ءبىز­گە قيىن ەمەس. كەزىندە اراب­تار­دى شاپ­قىن­شى­لاردان قورعاعان بەي­با­رىس ۇر­پاق­تارى – قا­زاق­­تار­دان قارۋ-جاراق ەمەس, مو­رالدىق قولداۋ كۇتە­مىز», – دەگەنى ەسىمدە. اقش-تاعى ەۆرەي ءلوببيى جاعدايىندا پالەستينا ءما­سە­لەسىنىڭ شەشىمىن تابۋى قيىن. دەگەنمەن, بۇگىن كۇدىكتەن ءۇمىت با­سىم. ال ەگەر كۇشتىلەر وسىلاي اراب ەلدەرىنە, پالەستي­نالىقتارعا ويىنا كەلگەنىن ىستەي بەرسە, وندا السىزدەر تاراپىنان لاڭكەستىك ارەكەتتەر دە جالعاسا بەرمەك. اقش-تىڭ مۇددەسى بار الەمنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە سىرتقى كۇشتەر ءارتۇرلى جولدارمەن ەل ىشىنە ىرىتكى سالۋعا ۇمتىلا بەرەتىن بولادى. ىشكى ءدىني احۋال و باستا كەڭەس زامانىنىڭ ءدو­رە­كى اتەيستىك ساياساتى, دىنگە قارسى جۇرگىزىلگەن زور­لىق-زومبىلىق, ءدىني عيباداتحانالاردىڭ جا­بى­لۋى, ءدىني قىزمەتكەرلەرىن قۋدالاۋمەن دە باي­لانىستى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە ءدىني ەركىندىك العان ءداستۇرلى دىنىمىزگە ورالۋدى ماقسات ەتتىك تە, ونى ناقتىلاپ انىقتاۋعا ءبىلىمىمىز دە, تاجىريبەمىز دە جەتكىلىكسىز بولدى, يسلام دىنىندەمىز, مۇسىلمان­بىز دەدىك. سىرتتان كەلگەندەردىڭ بارلىق ۋاعىز­دا­رىن جوعارى اقيقات دەپ قانا قابىلداپ قويعان جوق­پىز, باسشىلىققا الدىق. وسىلاي ءارتۇرلى جات اعىمدارعا يكەمدى ورتا قالىپتاسا باستادى. ولار الەمدىك تاجىريبەدەن وتكەن اككى جولدارىن قا­زاقستاندا دا پايدالاندى: مەشىت, مەدرەسە, شىركەۋ سالۋعا سىرتتان قارجىلاي كومەك كورسەتۋ, بىراق جەتەكشىلەرى شەتەلدىكتەر بولۋىن باستى تالاپ ەتۋ, ءارتۇرلى قايىرىمدىلىق قورلارىن قۇرۋ, جاستاردى اراب جانە باسقا ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋعا جىبەرۋ, ولار ورالعاننان كەيىن ۇستازدارىنىڭ يدەيالىق ۋا­عىزدارىن ناسيحاتتاۋعا ءتيىستى بولۋ. وسى قاۋىپتى ەسكەرىپ, رەسەيدىڭ 1997 جىلى قابىلدانعان «ار-وجدان بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋ­را­لى» زاڭى شەت ەل ءدىني ۇيىمدارى وكىلدىكتەرىنىڭ ءدىني قىزمەتپەن اينالىسۋىنا تىيىم سالدى. ەلدەگى تىنىشتىقتى, تۇراقتىلىقتى مىلتىق­پەن ورناتا المايمىز. كورشىمىز رەسەي تاجىريبەسى قازا بولعانداردىڭ ورنىن تۋىستارى, جەرلەستەرى, نيەتتەستەرى تولتىرىپ ءوش الۋ, ارانداتۋ جالعاسا بەرەتىنىن كورسەتىپ وتىر. ەل تۇرعىندارىنان ازامات تاربيەلەۋ, ىمىراشىلدىق, ىشتەي جەك كورە­تىن­دەرمەن دە سىرتتاي سىيلاسا ءبىلۋ, جۇعىسۋ, كەلىسىپ وتىرۋ دا از, ءوز پىكىرىندە قالۋ, ەلدى ۇيىم­داس­تى­رىپ, دىنارالىق, ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى – ادامدارعا ءادىل قاراپ, تىلەكتەستىك, جاراستىق تابۋ, بىربەتكەيلىككە جول بەرمەۋ. بۇگىن ەلىمىزدە يسلام ءدىنىنىڭ قازاقستانعا تا­راۋى, ءدىن مەن ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ ۇيلەسىمى مەن ەرەكشەلىكتەرى, ءابۋ حانيفا مازحابى, سالافيا باعىتى تۋرالى مازمۇندى, تەرەڭ ناسيحات ءجۇر­گىزىلۋدە. ەلدى تاربيەلەيتىن اعارتۋشىلىق ءىس ءدىني احۋالعا وڭدى ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز. بىراق ونىڭ دا شەگى بار. بۇل ىستە ناۋقانشىلدىق ءتيىمسىز. اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانى, اسىرەسە, شۇ­بارشى, كەڭقياق اۋىلدارىندا ءدىني ناسيحات جالىقتىرعان دا ءتارىزدى. ۋاعىز, ناسيحات ساياسي - الەۋمەتتىك, مادەني ومىرمەن ۇيلەسىپ جاتقاندا عانا ءتيىمدى. مەملەكەت پەن ءدىن بىرلىگى, حالىقتىڭ مەم­لەكەتكە دە, دىنگە دە سەنىمى ءدىني احۋالدى تۇراقتاندىرادى. ءدىني احۋالعا, اسىرەسە, راديكالدىق كوڭىل-كۇي­گە, ەكونوميكالىق, نارىقتىق قاتىناستارعا بەت الۋ, ەلدىڭ باي مەن جارلىلارعا جىكتەلۋى, ءدىنى بولەك شەت ەل جۇمىس كۇشىنىڭ تارالۋى اسەر ەتپەي قويمايدى. ءبىر جاعىنان, الەۋمەتتىك قيىندىقتار, سوتسياليستىك قۇندىلىقتاردىڭ كۇيرەۋى, نانىم-سەنىمدەردىڭ وزگەرۋى, ەكىنشى جاعىنان, ەركىندىك جەكە ادامداردى جاڭا ءىس ارەكەتتەرگە, ءارتۇرلى اعىمداردى تاڭداۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدى, يتەرمەلەدى, ولاردىڭ اراسىندا راديكالدى پىكىرلەر دە از بولمادى. ءالى دە ىسىلماعان, وڭىن-سولىن تانىماعاندار جەتەككە ەرە بەردى. رەسمي ەسەپ بويىنشا, ەلىمىزدە جارتى ميل­ليون­عا جۋىق تىركەلگەن جۇمىسسىزدار بار. سو­نى­مەن بىرگە, 1,7 ملن. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋشىلەر, ولاردىڭ 1,3 ملن.-ى قوسالقى ءۇي شارۋاشى­لىعىن­دا­عىلار. رەسمي ستاتيستيكا ولاردى جۇمىسپەن قام­تىلعاندار قاتارىنا جاتقىزادى, ال ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وزدەرىن جۇمىسسىزدار­مىز دەپ سانايدى. سوندىقتان بيىلعى قازاقستان حال­قى­نا جولداۋ­ىن­دا ن.نازارباەۆ «ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان تۇرعىندار – ءبىزدىڭ ەكونو­مي­كا­مىزدىڭ زور كادرلار رەزەرۆى», – دەپ باعالادى. شەت ەلدەردە وقيتىن جاستاردى بەلگىلى ءبىر ءدىني يدەيانىڭ ىقپالىنا يكەمدەۋ بۇگىن باستى ستراتەگيا­لىق ماقساتقا اينالدى. ءداستۇرلى وت­با­سى­لىق, تۋىس­قان­دىق, مادەني ورتادان جىراقتا جۇرگەن جاستار­دىڭ ەلىن ساعىناتىنى, جالعىزدىق كورەتىنى, شەتتەتىلەتىنى انىق. ولار مەشىتكە, شىركەۋگە ءدىني سەرىكتەر تابۋ ءۇشىن ەمەس, جولداس, دوس تابۋ ءۇشىن بارادى, سول جەردە ولار ءارتۇرلى اعىمدارداعىلارمەن پىكىرلەس بولادى. سوندىقتان, تەك شەل ەلدەگى ءدىني وقۋ ورنىنداعىلار عانا ەمەس, باسقا دا كوللەدج بەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقيتىن جاستار ءارت ۇلى ءدىني باعىتتا بولۋى ىقتيمال. ەلگە ورالعاننان كەيىن ولار ءدىني احۋالعا وزىنشە ىقپال ەتەدى. اۋىلدان قالاعا كەلگەن جاستار دا ءداستۇرلى ەمەس ءدىن سوڭىنداعى جەرلەس باۋىرلاستارىنىڭ جەتەگىندە كەتەدى. ءدىني احۋالعا ۇلتتىق فاكتورلاردىڭ تىكەلەي ىقپالى بارلىعى بەلگىلى. قازاقستاندا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە السىزدىگى, رەسەي تەلەارنا­لارىنىڭ ۇستەمدىگى, تەلەديدارداعى يسلام داستۇرىنە جات زورلىق-زومبىلىقتىڭ, پورنو­گرا­فيانىڭ كەڭ تاراۋى بوتەن ءتىلدىڭ, مادەنيەتتىڭ وك­تەمدىگى عانا ەمەس, بوتەن ءدىننىڭ دە مۇسىل­مان­دار­عا شابۋىلى دەپ قابىلداناتىنى انىق. مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ەلدەگى احۋالعا جاعىمدى ىقپال ەتۋ, كەسەپاتتىڭ الدىن الۋ جولدارى مول. ولار­دىڭ ىشىندە: - ەلدى مەكەندەردەگى, اۋداندارداعى جاعداي تۋرالى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءاردايىم ءوزارا ىقىلاستى بايلانىستا بولۋ; - قالالاردا ءماسليحاتتاردىڭ پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرىمەن سەنىمدى قارىم-قاتىناستا بولۋى, تۇرعىندار تىنىسى جايلى حاباردار بولۋ; - قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ساياسي پارتيالارمەن بايسالدى پىكىر الماسۋ; - كەيبىر جاعدايدا سەنىم تەلەفونى ارقىلى جال­پى ورەسكەل ءىس-قيمىلدار تۋرالى مالىمەت الىپ وتىرۋ; - ازاماتتاردىڭ ءار سالادا دا بەلسەندىلىگىن قولداۋ, ولارعا ىقىلاس-پەيىل تانىتۋ, مەنمەندىككە جول بەرمەۋ; - مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا كىشى اسسامبلەيالارمەن قاتار ەتنومادەني بىرلەستىكتەرمەن, باسقا دا ورتالىقتارمەن بايلانىسقا جاۋاپتى ادامداردى بەكىتۋ; - ءدىني, ۇلتارالىق, الەۋمەتتىك احۋال جونىندە ءتا­جىريبەنى مەزگىل-مەزگىل سارالاپ, جەرگىلىكتى وب­لىس­تىق, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ۇسىنىستار دايىنداۋ; - الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورىندارى كوللەدجدەر مەن مەكتەپ وقۋشى­لارى­نىڭ كوڭىل-كۇيىن, رۋحاني ۇستانىمدارىن انىقتاۋ; - جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ەلدى مەكەندەر اۋماعىن­داعى بازارلار, ساۋدا ورىندارى, مەيرامحانالار, دەمالىس ورىندارى, سپورتتىق سەكتسيالار, پاركتەر مەن زيرات ورىندارى توڭىرەگىندەگى احۋالدى قاداعالاپ وتىرۋ; - بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن رۋحاني, بايىپتى, كىسىلىك قاسيەتكە بەيىمدەۋ. ءدىني احۋال جانە زاڭ ۋاعىز ايتۋشى قاي زاماندا دا ايتقان ۋاعىزى­نا ساي ارەكەت ەتە بەرمەگەن. ءدىن بىرلەستىكتەرى مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلمەي, ساۋاتسىزدىقتان, كەيدە سانالى تۇردە دە زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرەتىنى ءجيى كەزدەسەدى. سونداي-اق زاڭدى قاداعالاپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعايتىن قىزمەتكەرلەر دە ادىلەتسىزدىككە, زاڭ بۇزۋشىلىققا بارۋى مۇمكىن. «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جاڭا زاڭنىڭ وڭدى تۇستارى جەتكىلىكتى. 3-باپتىڭ 3-تارماعىندا مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلىق سيپاتى بايان ەتىلگەن. بۇرىنعى زاڭداعى «مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەردى قارجىلاندىرمايدى» دەگەن تۇجى­رىم الىپ تاستالعان. ەندى قاجەت بولعان جاعدايدا مەملەكەت ءدىني بىرلەستىكتەردى قارجىلاي قولداي الادى. ول ورىندى, سەبەبى, بىرقاتار ءدىني بىرلەستىكتەر شەت ەلدەردەن قارجى الادى. كىرىسپە ءبولىم (پرەامبۋلا) دە باسىم جۇرتشىلىقتىڭ ويىنان شىعادى. وندا: «حالىقتىڭ مادەنيەتى مەن ءدىني ءومىرىن دامىتۋعا حانافي باعىتىنداعى يسلام جانە پراۆوسلاۆيەلىك حريستيان دىندەرىنىڭ تاريحي ءرولىن تانيتىنىن, قازاقستان حالقىنىڭ ءدىني مۇراسىمەن ۇيلەسەتىن باسقا دا دىندەردى قۇرمەتتەيتىنىن, كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ, ءدىني تاعاتتىلىقتىڭ جانە ازاماتتاردىڭ ءدىني نانىمدارىن قۇرمەتتەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تانىتاتىنىن نەگىزگە الادى», – دەپ العاشقى رەت تاريحي دىندەر قولدانعان. الەمدىك تاجىريبەدە تاريحي, ءداستۇرلى دىندەردى قولداۋ داعدىعا اينالعان. باتىستا سۆياششەننيكتەر مەملەكەتتەن ەڭبەكاقى الادى, حالىق ءدىني سالىق تولەيدى, مەكتەپتەردە تاريحي دىندەر – مىندەتتى پاندەردىڭ ءبىرى. 12-باپتاعى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداپ, ولاردى جەرگىلىكتى, وڭىرلىك, رەسپۋب­لي­كالىق ءدىني بىرلەستىكتەر دەپ سانىنا قاراي تانۋ دا ءادىل شەشىم, سەبەبى, بۇرىن بەس مۇشەسى بار سەكتا مەن مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسقارماسىنىڭ مارتەبەسى زاڭ الدىندا بىردەي ەدى. ەندى ەڭ كۇردەلى ماسەلە زاڭداردى قولدانۋىنان تۋىندايدى. مىسالى, «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» زاڭدا ەكسترەميزم «ءدىني وشپەن­دى­لىك­تى نەمەسە الاۋىزدىقتى, سونىڭ ىشىندە زورلىق-زومبىلىقپەن نەمەسە زورلىق-زومبىلىققا شاقى­رۋ­مەن بايلانىستى الاۋىزدىقتى قوزدىرۋدى, سون­داي-اق ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ومىرىنە, دەن­ساۋ­لىعىنا, يماندىلىعىنا نەمەسە قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتەر توندىرەتىن كەز كەلگەن ءدىني پراكتيكانى قولدانۋدى ء(دىني ەكسترەميزمدى) كوزدەيتىن ءىس-ارەكەت (ۇيىمداستىرۋى جانە «نەمەسە جاساۋى») دەپ انىقتالعان. بىراق وسى زاڭدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە دە قويى­لا­تىن تالاپتار انىقتالماعان. وسى زاڭ جانە باس­قا دا الەۋەت قۇرىلىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭداردىڭ استارىندا ايىپتاۋ, جاۋاپقا تارتۋ, قاداعالاۋ ءۇردىسى باسىم دا, ولاردىڭ دىنارالىق, ۇلتارالىق, ناسىلدىك الاۋىزدىقپەن كۇرەستەگى مىندەتتەرى ناقتىلانباعان. كەيدە قىلمىستىق قاقتىعىستار مەن ءدىننىڭ ارا جىگىن اجىراتپاي ءدىندى كىنالاۋ ءجيى كورىنىس الادى. قىلمىستى ءدىندارمىز دەگەن ادامدار جاساسا, وعان ءدىن كىنالى ەمەس. انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزبەي ءشۇيىلۋ, ەسكەرتۋلەر ايتۋ دا كەزدەسەدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارناۋلى قىزمەت­تەر دە ءوز قىزمەتىن تىم كەڭ ماعىنادا ءتۇسىنىپ, ءوز قىزمەتتەرىندە ءوز قۇزىرەتتەرى شەڭبەرىنەن اسىپ جاتادى, مەملەكەتتىك باسقا ورگانداردىڭ قىزمەتىن الماستىرۋعا تىرىسۋشىلىق تا كورىنىپ قالادى. قاي سالادا دا بارلىعىن باقىلاپ, اشسا الاقا­نىم­دا, جۇمسا جۇدىرىعىمدا بولسىن دەگەن نيەت ويداعىداي ناتيجە بەرمەيتىندىگى بەلگىلى. تىزگىندەپ, كۇندە «دوستىق» اڭگىمەگە شاقىرۋ ادامدى اشىندىرىپ, وزىنە ءوزى قول سالۋعا دەيىن اپارادى. وكىنىشتىسى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا ءدىن ماسەلەلەرىن تالدايتىن ماماندار جوق. ال ءارتۇرلى كونفەسسيالىق ورتادا ءدىن سياقتى تابيعاتى كۇر­دەلى, نازىك ماسەلەلەردى ءتۇسىنۋ, ولاردى رەتتەۋ ءۇشىن تەك ساۋاتتى ءدىنتانۋشى, ەشكىمگە بۇرا تارت­پايتىن ماماندار قاجەت. ارنايى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان ءدىني بىرلەستىكتەر قىزمەتى تۋرالى تۇجىرىم سول ادامداردىڭ وي-ورىسىمەن باعا­لانسا, تالاي قيىندىقتار تۋارى ءسوزسىز. وسىنىڭ سالدارىنان زاڭ اياسىندا قىزمەت جاسايتىن ءدىني بىرلەستىكتەردى ءۇستى-ۇستىنە تەرگەۋدەن جاعداي ۋشىعادى. ەكسترەميزممەن كۇرەستى سىلتاۋ ەتىپ, ازاماتتاردىڭ نانىم-سەنىم ماسەلەلەرىنە زاڭسىز ارالاسۋ قاتەلىكتەرگە ۇرىندىرىپ, اشۋ-ىزانى قوزدىرۋى مۇمكىن. ءدىني احۋال وسىلاي كۇردەلەنىپ, جانجالدارعا نەگىز بولۋى مۇمكىن. باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ءدىني ادەبيەتتەردى تالداۋ, ساراپتاۋ, ولاردى زياندى دەپ تابۋ. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كۇدىكتىلەردى قاماۋعا العاندا ولاردىڭ ۇيىنەن ءدىني ادەبيەت تابىلدى دەپ جاريالاپ جاتادى. بۇگىن ەلىمىزدە دىنگە قىزۋشىلىق باسىم, ءدىني ادەبيەتتى وقۋشىلار كوبەيدى. مىسا­لى, سوڭعى كەزدە ءتىپتى نەمىس تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارىلعان ا.گيتلەر سوزدەرىنىڭ ستەنوگرامماسى جارىق كوردى. كەشەگى جانە بۇگىنگى دە ءفاشيزمدى تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن ول كىتاپ پايدالى, بىراق ول كىتاپتىڭ يەسى فاشيستىك يدەولوگيا جەتەگىندە دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. دەگەنمەن, سولاقاي پوليتسيا, تەرگەۋشى, سوت مۇنى قالاي تۇسىنەدى؟ كورشى تاتارستاندا ساراپتاماشىنىڭ تايىزدىعىنان مۇ­حاممەد پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرى, 18 عاسىرداعى مۇسىلمان تەولوگتارىنىڭ ەڭبەكتەرى زياندى دەپ تابىلىپ, سوت ۇكىمى شىعارىلعان. رەسەي باس پروكۋراتۋراسى, رەسەي مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شەيح رافيل گاينۋتدينوۆ ارالاس­قان­نان كەيىن عانا سوت ماسەلەنى قايتا قاراعان. سون­داي-اق كورە-تۇرا دىنارالىق جانە ۇلتارالىق اراز­دىق تۋدىراتىن جاعدايلاردى ءۇستىرتىن ساراپ­تا­ما­نىڭ سالدارىنان ءىس كوتەرىلمەگەن جاعدايلار دا بار. ءدىني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرىنە ءتىل تيگىزۋ, دورە­كى­لىك كورىنىستەرى دە ورىن الاتىنى تالاي ازامات­تاردىڭ پارلامەنتكە جولداعان حاتتارىنان بەلگىلى. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردىڭ انا تىلىنە, سالت-داستۇرىنە, مادەني جانە ەتنوستىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرگەن كۇندە ۇلتارالىق جانە دىنارالىق سىيلاستىققا جاعداي تۋادى. ەگەر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ءدىن ۇستانۋشى ازامات ەكى ۇلتتىڭ وكىلى بولسا, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دورەكى مىنەزى, وعاش سوزدەرى ءدىندار ادامعا ءدىنى, ۇلتى بوتەن بولعاندىقتان, وعان كورسەتكەن ارنايى ورەسكەلدىك بولىپ كورىنەدى. ءدىني بىرلەستىكتەرمەن جۇمىس سىپايىلىقتى, ادەپتىلىكتى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق, پوليتسەيلەردىڭ عيباداتحانالاردا ءجۇ­رىس-تۇرىسى, ءتارتىپ قاعيدالارىن, كىشىپەيىلدىكتى ساقتاۋ, ءدىني قىزمەتكەرلەرمەن وزدەرىن قالاي ۇس­تاۋىن, سويلەسۋىن ءبىلۋى كەرەك. وكىنىشتىسى, ءبىزدىڭ زاڭ­داردا ءدىني بىرلەستىكتەر مەن جەكە ازامات­تار­دىڭ قۇقى بۇزىلعان جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تەرەڭ قاراستىرىل­ماعان. ولاردىڭ ادامگەرشىلىگى, توزىمدىلىگى, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, تولەرانتتىلىعى, بايسالدىلىعى دا ەل تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى. دىندەر تۋرالى مالىمەتتەر تىم تايىز بولعان­دىق­تان, ولار نەنى قولداپ, نەنى ايىپتاۋدى بىلە بەر­مەي, كەيدە ءتىپتى تۇگەل ءدىندى ايىپتايدى. ناماز وقىعاندارمەن, باسقاشا كيىم كيەتىندەرمەن كۇرەس – كۇرەستىڭ ەڭ وڭاي جولى. بىراق وسىنىڭ سال­دارىنان مەملەكەتىمىزدىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلەدى, مەملەكەت پەن دىنگە سەنەتىن ادامداردىڭ اراسىنا جىك تۇسەدى. ساۋاتسىز ارەكەتتىڭ سالدارىنان كەيبىر ءدىني بىرلەستىكتەر جۇمىسىن استىرتىن, قۇپيا جۇرگىزۋگە, ءتىپتى كۇماندى توپتارعا ەنۋگە ءماجبۇر بولادى. ابزالى الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە ارنال­عان يسلام, پراۆوسلاۆيە, كاتوليتسيزم, پروتەستانتيزم, يۋدايزم, بۋدديزم تۋرالى جادناما (پامياتكا) دايىنداپ, وندا ءار ءدىني ءىلىم تۋرالى قىسقاشا ءما­لىمەت, ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ بايلانىس تەلەفوندارى مەن مەكەن-جايلارى كورسەتىلسە ءتىپتى ورىندى. اقتوبە وبلىسىنداعى وقيعالار ەل قاۋىپ­سىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ورتالىق ورگان­دار­دىڭ مىندەتتەرى زاڭداردا ايقىندالعانىن, ال جەرگىلىكتى مەملەكەت باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ توتەنشە ۋاقيعالار, قاقتىعىس تۇ­سىن­داعى قۇزىرەتىنىڭ زاڭدا بەلگىلەنبەگەنىن كور­سەتتى. ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق بيلىك ۋاقيعالاردىڭ ۇندەمەيتىن كۋاگەر­لە­رى عانا بولىپ وتىر. جەرگىلىكتى ەلدىڭ تۇرمى­سىن, پسيحولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە ءدىني احۋا­لى­نان قۇلاعدار ءماسليحات دەپۋتاتتارى, تۇرعىن­دار, ارداگەرلەر قانداي دا قايشىلىقتى شەشۋگە ءتيىمدى ىقپال ەتە الادى. ولار ب ۇلىككە بەيىمدىلەردى دە, قاقتىعىستىڭ الدىن الۋ, كەلىسىم تابۋدىڭ مۇمكىندىكتەرىن دە بىلەدى. ال جەرگىلىكتى حالىق شەتتەتىلگەن جاعدايدا قاقتىعىستاردى تەك كۇشپەن شەشۋدىڭ جولى عانا قالادى, ول قانتوگىستەرگە اكەلەدى. اباي «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى, كىمدە-كىم جامان بولسا, ونىڭ زامانداستارىنىڭ ءبارى ۆينوۆات», دەگەن. دەمەك, مەملەكەتتىك ورگاندار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, وتباسىلارى, ءار ازامات بولعان جاعدايلارعا كىنالى. ەلدى مەكەن حالقىن ۋاقيعالاردان قاقپايلاۋ, ىعىستىرۋ ادامداردى ەلىنە قورعانىش, تايانىش ەمەس, ءالسىز, قاۋەسەت پەن قاۋىپ-قاتەر ىقپالىنداعى مۇشكىل توپقا اينالدىرادى. سونىمەن, دىنگە بەتبۇرىس, دىنگە سەنۋشىلەردىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, ۇيىمداردىڭ, ءدىني وقۋ ورىن­دارىنىڭ سانىنىڭ تەز ءوسۋى ەلىمىزدە كۇردەلى, قايشىلىققا تولى ءدىني احۋال قالىپتاستىردى, ەلىمىز الۋان ءتۇرلى دىندەردىڭ ارالاساتىن الاڭىنا اينالدى. ءبىر جاعىنان, دەموكراتيالىق احۋال جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزدى, ادام تاربيەسىنە جاڭا قىرىنان كەلىپ, رۋحاني-پسيحولوگيالىق ءتار­بيە­گە مۇمكىندىك بەردى, ءدىن مۇسىلمان اعايىننىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, رۋشىلدىق, جۇزشىلدىكتەن جوعارى تۇراتىن پاتريوتتىق يدەولوگيانىڭ ءبىر نەگىزىنە اينالىپ بارادى. ەكىنشى جاعىنان, ءدىني اعىمدار مەن كونفەسسيالار اراسىندا باسەكە­لەس­تىك كۇشەيدى. اباي ايتپاقشى, «كەسەلدى كىسى ەركىن كەلەتۇعىنى نەسى؟» دەپ, ءدىني سەنىم بوستاندىعىن ءارتۇرلى سەكتالار, جات ىلىمدەر كوبىرەك پايدالانىپ كەتتى. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءدىني احۋال ەدى. كەشەگى اتەيستىك قوعامنان شىققان ءبىزدىڭ قوعام مەيىرىمدى ءدىن مەن ءدىندى بۇركەمەلەپ جۇرگەن ءار­تۇر­لى ىرىتكى سالۋشى توپتاردى اجىراتا الماي, كاۋىپ-قاتەردى تالاي عاسىرلار بويى ەلىمىزدى تاربيەلەپ كەلگەن يسلام دىنىنەن كورەتىندەر دە بوي كورسەتتى. بۇگىن جاڭارعان ءدىني سانانى ەلدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, مادەنيەتىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ, ءدىن مەن مەملەكەت, ءدىن مەن تاربيە ۇيلەسىمىنە قول جەتكىزە ءبىلۋ – ەل دامۋىنىڭ ىزگىلىگى مول شاپاعاتتى جولى. امانگەلدى ايتالى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.