مەرەكەنىڭ الەمى

ادەبيەت الەمىندە ەڭ اۋەلى كوركەم اڭگى­مە, حيكايات, رومان جانرى پايدا بولدى ما, الدە سول كورگەندى كورگەندەي عىپ اينىتپاي بايانداپ بەرەتىن جۋرناليستيكا پايدا بولدى ما دەگەنگە كەلسەك, ەستە جوق ەسكى زاماندا-اق وسى ەكى جانر ءبىر-بىرىمەن بىتە قايناسىپ, بۋدانداسىپ ءوسىپ جەتىلگەن سىڭايلى. بۇلاي دەيتىنىمىز, بەرگى زامانداعى ايگىلى قالام­گەرلەر نيكولاي لەسكوۆ, ستەفان تسۆەيگ, ەميل زوليا, توماس ءۆۋلفتىڭ ەسكەن جەلدەي, توكپە جىرداي, اۋراسى ماگنيت ورىسىنە پارا-پار مولدىرەگەن شىعارمالارى كوبىنە وچەرك سيپاتىندا جازىلعان. ورىستىڭ ون توعى­زىنشى عاسىرداعى ءبىراز جازۋشىلارىنىڭ حيكاياتى وچەرك ايدارىمەن باسىلعانى ءما­لىم. ءوزىمىزدىڭ شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «جەتى شاھار جازباسى» دا وسىناۋ وچەرك پەن حيكاياتتىڭ ارا جىگىنەن جول تاۋىپ شىققان جىلى اعىس سەكىلدى. كىسىنىڭ مىنەز قۇبى­لىسىن, سەزىم, وي شىرعالاڭىن سويلەتكەن كەزدە – ونىڭ وسكەن ورتاسىن, قوعامدىق, الەۋمەتتىك كوزقاراسىن, ازاماتتىق پايى­مىن تۇگەل قامتۋ – سول باياعى وچەرك, كوسەمسوز سيپاتىنان اۋىسقان قۇبىلىس. جانر جانردى تۋعىزىپ, ءوز-وزىنەن بالالاپ بايىپ وتىرعان. بازبىردە ءبىر-ءبىرىنىڭ ورنىن باسقان, از دەسەڭىز جەتىلدىرىپ, كەمەلدەندىرە تۇسكەن. ەندى مۇنى نەگە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىز دەگەنگە كەلەتىن بولساق, مەرەكە قۇلكەنوۆ ەڭ اۋەلى قازاق ادەبيەتىنە ءوزىنىڭ مولدىرەگەن اۋەزدى, ءمايىن ءتىلدى وچەركتەرىمەن كەلدى. جازۋشىلاردىڭ قولىنان تۇسپەيتىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە, كەيىننەن «جالىن» جۋرنالىن باسقارعان كەزىندە وتتاي ىستىق لەبى بەت شارپىعان «قاراپايىم حالىق», «اكىم جانە ونىڭ كومانداسى», «شىندىق جانە وتىرىك», «مينيستر جانە باسقا اتقامىنەرلەر», «تىم ورىستانىپ كەتكەن حالىقپىز» اتتى كۇيىپ تۇرعان تاقىرىپتاردى تەرەڭنەن قوزعاعان شۇ­رايلى كوسەمسوزىن وقىپ تامساندىق, تانى­مىمىز كەڭەيدى. تىنىسىمىز اشىلا ءتۇستى. ءوز ءسوزى, ءوز ويى بار, قالامى قۋاتتى اۆتور­دىڭ ادەبيەت الەمىنە ەنتەلەي ەنگەنىن «ءاۋ» دەگەننەن قۇپ الا قۋاندىق. قالامى توسەلگەن جازۋشى قاي تاقىرىپ­تى السا-داعى كەيىپكەر جان سارايىن ەركىنشە ارالاپ, وقيعا-سيتۋاتسيا ۇستىندەگى كىسىنىڭ پسيحولوگيالىق سىلكىنىسىن ۇرىمتال تۇستان ۇستايدى. مۇندايدا ۇباق-شۇباق بايانداۋ­دىڭ قاجەتى جوق. كەيىپكەردىڭ جان قۇبىلى­سى, مىنەز ءيىرىمى ايناداعىداي انىق شالىن­سا جەتەدى. مەرەكەنىڭ اڭگىمەلەرىن وقىعان كەزدە ادەمى كوركەم فيلم كورىپ وتىرعان­داي بولاسىز. كوز الدىڭىزعا ءتىرى سۋرەت كەلەدى كولدەنەڭدەپ. جالعىز مىسال. «جۇرەك» اڭگىمەسى. پتولومەي دانىشپاندارىنىڭ جازباسىنا ءجۇ­گىن­سەك: جەر الەمدى عاجايىپ تارتىلىستا ۇستاپ تۇرعان جۇرەك ءلۇپىلى دەيدى. گالاكتيكا تىنىسىنا, ۇلى ىرعاقتىڭ سىرى مەن سيپاتىنا ادام اعزاسىنداعى جۇرەك بۇلكىلى مەن ءلۇپىلى تارتا تۋعان دەسەدى. الەمنىڭ قۇدىرەتىن كەلتىرەر ۇلى ىرعاقتىڭ كوشىرمەسى جۇرەك كورىنەدى. انا جاتىرىندا ەڭ اۋەلى نارەستەنىڭ جۇرەك سوعىسى پايدا بولادى ەكەن. مۇنى بۇگىنگى عىلىم دالەلدەپ بەردى. «جۇرەك» اڭگىمەسىندە سارسەن ەسىمدى كەيىپكەرىمىز جەر ورتاعا جەتكەنشە بالا ءتار­بيەسىنە, جەتكىنشەكتى ادامگەرشىلىكتى, يبا­لى ەتىپ ءوسىرۋ تۋرالى سۇق ساۋساعىن سۇيەل ەتىپ كولدەي-كولدەي ماقالا جازعان كوسەم كىسى. قىزمەتىندە ۇستەل مەن قاعازعا شارت ءجۇ­گىنىپ جازۋ جازىپ وتىرعان دۇيسەنگە زايىبى ۇيىنەن تەلەفون شالادى. «تەز جەتپەسەڭ, مىناۋ مەنى شارشاتتى!» – دەگەن ايەلىنىڭ داۋىسى تىم شاراسىز ەستىلەدى. الگى سوزدەن سارسەننىڭ كوڭىلى قۇلازىپ سالا بەرەدى. اسىرەسە, جالعىز ۇلىن ويلاعاندا جانىن قويارعا جەر تاپپايدى. تاعى ءىشىپ كەلىپتى. تاعى وتباسىندا شۋ شىعارىپ جاتىر. جۇ­مىس­قا قولى بارماي, قاعاز-قالامىن جيناپ, ەسەڭگىرەگەن كىسىدەي سۇيرەتىلىپ سىرتقا شى­عا­دى. نە ىستەيتىنىن ءوزى دە بىلمەيدى. اۆ­تو­بۋسقا وتىرىپ, ءبىراز جەر ءجۇرىپ, ۇيىنە تاقا­عاندا كولىكتەن ءتۇسىپ قالادى. ويى ون تاراۋ. «كوڭىل تۇكپىرىندەگى ءبىر تۇيتكىلى ءجيى-ءجيى مازالاي بەرەدى... ءسابي پسيحولوگياسى, بالا قابىلەتى, بولاشاعى, قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسى دەگەن تولىپ جاتقان ماسە­لە­دەن بىرنەشە ساعاتقا مۇدىرمەي سوعاتىن ءپال­ساپاسىنىڭ ءبىر باسىنا جەتپەي جۇرگەنىنە ىشتەي كۇيزەلەدى. بالكىم, بويىن­داعىسىنىڭ ءبارىن جۇرتقا سىيلايمىن دەپ, جالعىز ۇلى ۇلگى الارلىق ەشتەڭە قالدىر­ماعان شىعار. بالكىم, مۇنىڭ كۇن سايىن جاعى سەمبەي باسقالارعا ۇيرەتىپ جۇرگەن اقىلى تۇككە تۇرمايتىن, الدامشى, دالباسا شىعار. قالاي دەگەنمەن دە, مىنا ءومىر جالعىز ۇلدىڭ ال­دىندا رۋحاني دا, تىكەلەي دە دارمەنسىز ەكەنىن الدەقاشان دالەلدەپ قويعان». بىلىكتى پەداگوگ, قالامى قۋاتتى جۋرناليست سارسەننىڭ جەرگە قاراپ وسىنشا تورىعۋىندا نە گاپ بار؟ قاي جەردەن قاتەلىك جىبەردى؟ قۇدىققا قۇلاعانداي قۇلدىراپ بارا جاتقان جەرىنەن جالعىز ۇلدى قۇتقارۋعا بولادى ما؟.. وسى ويدان شارشاپ, شالدىعىپ كەلە جاتىپ سارسەننىڭ جۇرەك تالماسى ۇستاپ قۇلايدى. ەندىگى كەزەكتە اڭگىمە جەلىسى كۇرت وزگەرىپ, شيىرشىق اتقان فابۋلاعا دەس بەرەدى. تارتىس – كەيىپكەردىڭ جان ارپالىسىنا اۋىسادى. كوشە بۇرىشىندا ءتىرى ولىك بولىپ, اياعى اسپاننان كەلىپ قۇلاعان كىسى. جۇرت جانىنان سابىلىپ ءوتىپ جاتادى. ىمىرت ءۇيىرىلىپ قالعان. كوشەگە كەشكى سامالمەن تىنىستاۋعا شىققان ەكى كەيۋانا اڭگىمە قىزىعىنا ءتۇسىپ, كەنەت ارىق جيەگىندە, اعاش تۇبىندە جايراپ جاتقان كىسىنى كورىپ: «تاپقانىن اراققا جۇمساپ, باسىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي جاتقان بەيباق قوي», – دەپ بەتتەرىن شىمشىپ وتە شىعادى. ەندى كوشەنىڭ باسىنان ەرلى-زايىپتى جاس جۇبايلاردىڭ قاراسى كورىنەدى. ولار-داعى سەرەيىپ جاتقان كىسىنىڭ تۇسىنان جىلجىپ وتە بەرەدى. جىگىت سويلەيدى: «وزىنە دە سول كەرەك, ولە ىشكەنى نەسى», – دەپ. كەلىنشەك سويلەيدى: «بايعۇستىڭ باسىن سۇيەپ جىبەرەيىك, ءحالىن بىلەيىك», – دەپ. «اياعىشسىڭ, جۇرەگىڭ جۇمساق», – دەپ جىگىت كەيدى. «قاتال بولىپ باراسىڭ!» – دەپ قالىڭدىعى وكپەلەيدى. داۋ ۋشىعىپ, جاس جۇبايلار ءبىر-بىرىمەن وكپەلەسىپ تىنادى. اقى­­رىندا ەرلى-زايىپتى ءتىرى ولىك كىسىنىڭ تۇسىنان سىرعىپ وتە شىعادى. ءبىرازداسىن كوشە بويىنان ويقاستاپ, ءجىتى باسقان جاس جىگىت كورىنەدى. جاتقان كىسىنى ول دا كورەدى. جول جيەگىندەگى ورىندىققا اپارىپ وتىرعىزۋعا ۋاقىت تىعىز, ءارى كورىنگەن بىرەۋگە كومەكتەسەمىن دەپ ءۇستى-باسىن ءبۇلدىرىپ جۇرە مە. كىم بىلەدى. كوپ ويلانىپ تۇرمايدى, سۇلاپ جاتقان ادامنىڭ ۇستىنەن قارعىپ ءوتىپ, ءسۇرىنىپ كەتكەنىنە دە قاراماي, تاكسي ۇستاۋعا ۇمتىلادى. كەزدەيسوق دوپ قۋالاپ ويناپ جۇرگەن بالاڭ قىز عانا جالت بۇرىلىپ, تىكسىنە كىدىرىپ, شوشىنا شىڭعىرىپ, شەشەسىنە ايتىپ, جەدەل جاردەم شاقىرتادى. وسىمەن وقيعا ءتامام. وسى كورىنىسكە, ادامداردىڭ كورەر كوزگە ءبىر-بىرىنە قاتال, قاتىگەز, مەيىرىمسىز بولىپ بارا جاتقانىنا كۋا بولعان وقىرمان كۇن­دەلىكتى بالا تاربيەسىنە, كەلەشەگىمىزگە وڭ كوزبەن, ادامگەرشىلىك بيىكتەن قاراساق قايتەدى دەگەن ساۋالعا ماڭداي تىرەيدى. كىنالى ادام با, الدە زامان با دەيدى! كىنالى زامان بولسا – تاۋ تولقىنى ىعىسقان داريا مىنەز ۋاقىت اعى­سىنا قاقپاقىل بولمايتىن نەندەي امال جا­ساي­مىز؟ كىنالى ادام بولسا, كۇندەلىكتى كۇي­بەڭ تىرشىلىكتە سۋىشكىلىك قيقىم قاراكەتكە ءماز بولىپ وسىلاي جۇرە بەرمەي, ءوز ىشىمىزگە, ءوز جۇرەگىمىزگە نەگە ۇڭىلمەيمىز دەگەن زىلدەي اۋىر ساۋالدان قاي-قايسىمىز بولسا دا اتتاپ وتە الماي, كىدىرىپ قالارىمىز كامىل. اڭگىمە وسىلايشا كۇيكى تىرشىلىكتى قاۋزاي وتىرىپ بيىك فيلوسوفيالىق تولعانىسقا جۇگىندىرەدى. مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ مونشاق تىزگەندەي جاۋھار اڭگىمەلەرىن وقىعان كىسى الدەبىر ايتۋى جوق اۋراعا اربالىپ, ءتىرى ءسوزدىڭ ماگنيت ءورى­سىنە تاپ بولعان كىسىدەي – شىم-شىتىرىق كەيىپكەر شىرعالاڭىنا, سەزىمنىڭ, قيالدىڭ كەستەسىنە شىرمالادى. جالىقپايسىز. شار­شا­مايسىز. جەڭىل ءازىل, استارلى ءپالساپا, كەيىپ­كەردىڭ بىردە شوق, بىردە مۇز بولىپ قۇبىلعان مەتامارفوزاسى ۇيىرە تارتىپ, شەڭبەرىنەن شىعارمايدى. جازۋشىنىڭ قالا­مىنا ىلىككەن جاي عانا جەرباۋىرلاعان تىرشىلىك, كۇندەلىكتى كورىپ-ءبىلىپ جۇرگەن قاراپايىم پەندە – ءارى سۇلۋ, ءارى نۇرلى, بەت اجارى بولەكشە بولىپ شىعا كەلەتىنى – الگى ايتقان كاسىبي شەبەر­لىكتىڭ ارقاسى. پروزا­شىنىڭ كوزىنە كورىنەتىن يا جامان, يا جاقسى ادام جوق, كوپ بولعاندا – ومىردە جولى بولماي جۇرگەن كىسىلەر, ەڭ قۇرىعاندا – ەندى ءبىر ىشقىنسا بيىك بەلەسكە ىرعىپ شىعا كەلەتىن بەينەتىنە سەنگەن توزىمدىلەر كورىنىس تابادى. قۇلكەنوۆ – كەيىپكەر سومداۋدىڭ حاس شەبەرى! ءسوزىمىز دالەلدى شىعۋى ءۇشىن «عاشىق», «ۇرەي», «قىلكوپىر», «مازاسىز ءتۇن» اڭگى­مەلەرىنىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, وسى قالاي دەگەن كۇندەلىكتى كوپ تۇيتكىلدى, قيىندىقتى ءجۇ­رەك جىلۋىمەن, كوڭىل شۋاعىمەن جادى­راتىپ جۇرگەن كەيىپكەر جان سارايىنا يمەنبەي ەنسەڭىز بولعانى. قۇلكەنوۆ كوسەمسوزى – بۇگىنگى قانى جەرگە تامباي كۇيىپ تۇرعان ماسەلەلەردى قوز­عاۋىمەن قىمبات. وقىرماندى كۇتپەگەن وقىس ويعا جەتەلەيدى, كوپتەن كوكەيدە قى­جىل بولىپ جۇرگەن ءجايتتى ءتۇپ تامىرىنان قوزعايدى. وسى قالاي دەگەن كولدەنەڭ سا­ۋالعا جۇگىندىرەدى. مىسالعا, اۆتوردىڭ «پارا» اتتى كوسەمسوزىن الايىق. بۇرىندارى كوپشىلىك پارا بەرگەنشە بارا بەر دەۋشى ەدى, كەلە-كەلە بۇل ءسوز ماعى­ناسىن مۇلدە وزگەرتىپ, بارا بەرگەنشە پارا بەر بولىپ قولدانىسقا ءتۇستى دەيدى. پارا دەگەنىڭىزدىڭ «قۇدىرەتىن» ايتايىن. بالاسى نەمەسە كۇيەۋى كىسى قولىنان مەرت بولىپ, قىلمىس جاساعاندار كىم ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىقتالىپ تۇرسا-داعى – قىلمىسى دالەلدەنبەگەندىكتەن دەگەن سىل­تاۋمەن جابىلىپ قالعان ىستەردى ومىردە ءجيى ەستيمىز. ءبارى انىق-قانىق ءىستىڭ ءوزىن پارا­نىڭ ارقاسىندا قىلمىسكەردى – سۇتتەن اق, سۋدان تازا دەپ; كىناسىزدى – بار پالەنىڭ ۇيىتقىسى وسى دەپ قاراڭعى ۇيگە قاماعان­شا اسىعامىز. جازۋشى ەلىمىزگە دەندەي ەنىپ, قيىن كەسەلگە اينالعان, جۋىق ارادا جويىلا قوي­مايتىن قاتەرلى دەرتتىڭ استارىن اشىپ, ءادى­بىن سوگىپ, كورەگەندىك پايىممەن كوز الدى­ڭىزدان جىپكە تىزگەندەي وتكەرىپ شىعادى. كوسەمسوز­شىلىك شەبەرلىگىنە ريزا بولاسىز, كوڭىلىڭىز تولادى. مەرەكە قۇلكەنوۆ قالامداسىمىزدىڭ ءبىز وقىعان اڭگىمەلەرىنىڭ استارىن اشىپ قاراساق – ۇلتىمىزدىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ جوقشىسى, ىزدەۋشىسى بولىپ شىعادى. كەلەشەكتە بار بولامىز با, الدە بورداي توزامىز با دەگەن ساۋالدى ءالسىن-ءالسىن الدىمىزعا تارتادى... قازاقى تانىم-تۇسىنىكتى, قازاقى مىنەزدى التىن ساندىقتاي اسىلداپ ۇستالىق, اپتيەكتەي ساقتاپ كەلەر ۇرپاققا جەتكىزەلىك! ولاي ەتپەگەن جاعدايدا – ىشكى رۋح سەرىپپەمىزدەن ايىرىلىپ قالامىز دەگەن ويدى ءالسىن-ءالى ەسىمىزگە سالۋشى دەگىم كەلەدى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ماسكەۋدەگى ورىستىڭ ۇلكەن جازۋشىسى الەكسەي باكلانوۆ: «دۇنيەدەگى ادامداردى «اعايىندى كارامازوۆتاردى وقى­عاندار» نەمەسە «اعا­يىن­دى كارامازوۆ­تار­دى» وقىماعاندار دەپ ەكىگە بولۋگە بولادى» دەپ ماقالا جازعانى ەسىمدە قالىپتى. سول جازۋشىعا ۇقساپ ءۋاج ايتايىن. مەن دە بۇگىنگى جاس ۇرپاقتى ەكى توپقا ءبولىپ سويلەيىن. ءبىرى: ۇلى مارتەبەلى ادەبيەتتەن ءنار الىپ, كوركەم, ءتىرى ءسوزدىڭ قاسيەتىن جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاق; ەكىنشىسى: الگىگە قاراما-قايشى – ادەبيەتتىڭ ءيىسى مۇرنىنا بارمايتىن, تەك قانا كۇندەلىكتى كۇنكورىس, سۋىشكىلىك ناپاقاسىن ويلاپ وسكەن ۇرپاق دەر ەدىم. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە كو­رىپ-ءبىلىپ ءجۇرمىز: ۇلى مارتەبەلى ادەبيەتتىڭ ۋىزىنا جارىپ وسكەن ءجاسوسپىرىم كەلە-كەلە قاي مامان­دىق­تىڭ تىزگىنىن ۇستاسا-داعى – سول ماماندىقتىڭ بىلگىرى, سول كاسىپتىڭ بايگەدەن وزىپ كەلەر جۇيرىگى بولىپ شىعادى. ويتكەنى, ادەبيەت جۇرەكتىڭ ءنارى, جۇرەكتىڭ ۇياتى, پايىم-پاراساتتىڭ ساتىسى, ار-وجدان تارازىسى, ءتوزىم شەڭبەرىنىڭ بۇزىلماس قامالى. وسىدان شىعاتىن وي – ءتىرى سوزدەن شەر توگىپ, سىر ايتۋدىڭ ۇستاسى, ۇلكەن قالامگەر مەرەكە قۇلكەنوۆتىڭ قالامىنان تۋعان جان شۋاعى مول, ۋىز ءتىلدى, كەمپىرقوساق بوياۋلى كوركەم اڭگىمەسى مەن كورىكتى كوسەمسوزى بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ تالىمگەر تاربيەشىسى, ۇستازى. قيالىنا قانات جالعاپ بيىككە جەتەلەيتىن, اياعىنا باسقىش قوياتىن, جىگەرىنە جىگەر قوساتىن قولداۋشىسى. جارىل­قاۋشىسى. جان ازىعى. باياعىدان ءبىر تەرىنىڭ پۇشپاعىن قوسىلا يلەسىپ, قازاق قارا ءسوزىنىڭ ىستىق-سۋىعىن باستان بىرگە وتكەرىسىپ كەلە جاتقان زامانداس, سىرلاس, مۇڭداس مەرەكە قۇلكەنوۆكە ايتار ۇلكەن تىلەك – شەبەرلىك مەكتەبىڭنىڭ شاكىرتتەرى كوبەيە بەرسىن! جازارىڭ مول بولسىن, ءتىرى ءسوزىڭ تاۋسىلماسىن, زامانداسىم! دۇكەنباي دوسجان. وزىڭە قاشاندا ءتانتىمىن قاشان كورسەم دە سىمعا تارتقانداي تىك ءجۇرىپ, تىك تۇراسىڭ.   سونىڭمەن-اق كىم-كىمگە دە ءوزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى ۇقتىراسىڭ.   قايسار مىنەزىڭ-اي: ايتپايسىڭ, ال ايتساڭ - قايتپايسىڭ.   ءوزىم دەگەنگە كەۋدەڭدى جىرتىپ, جۇرەگىڭدى ج ۇلىپ بەرۋگە بارسىڭ. ال بىراق كوكىرەك كەرىپ, نامىسقا تيگەننىڭ - قولىندا! - ولۋگە بارسىڭ.   وندايدا قىپ-قىزىل ءورت بولىپ جانىپ تۇراسىڭ... جابىققان جاندارعا قول ۇشىن بەرىپ, جولىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, شام بولىپ جانىپ تۇراسىڭ.   كەسكەكتى وي, ەسكەكتى ءسوزىڭدى - قاشان دا! - جاقتاپ وتەمىن. مەرەكە, ءبىلىپ قوي, مىنا ومىردە سەندەي دوسىمنىڭ بار ەكەنىن ماقتان ەتەمىن!   مەرەكە, بىلەمىن, تىرلىك پەن ۇمىتتەن تۇرادى ءار كۇنىڭ... ەشكىمنەن قايمىقپاي كىم-كىمنىڭ دە كوزىنە قادالىپ تىك قارايتىن, وزىڭە قاشان دا ءتانتىمىن. تەمىرحان مەدەتبەك.