تىزەرلەپ قورجىننىڭ اتقا مىنەر جاعىنا قول سالدى. جۇلقىپ, تيەگىن اعىتىپ ىشىندەگىلەردى كورۋ ءۇشىن اۋزىن كەرىپ سول جاققا وقىس قيسايىپ جارىققا توستى. سۇعاناق ساۋساقتارىن قورجىن تۇبىنە دەيىن سۇڭگىتتى دە ىزدەگەنىن تاپپاي لەزدە قايتا سۋىردى. سول كەزدە قورجىننان ناۋات وراعان قاعازدىڭ سىتىرى ەستىلدى. بالا ەلەڭ ەتتى. ەندىگى ساتتە تۇتىگىپ كەتكەن ايتاننىڭ قولدارىنا الگى ناۋاتتار ىلەسە شىقتى. بولمە ءىشى الاكولەڭكە بولسا دا, بالا انىق كوردى. جىلدام ءارى سابىرسىز قولدار قورجىننىڭ كەلەسى قامشى باسارىنا اۋىستى. سۋىق قارىعان اينەك بوتەلكە قولىنا ىلىنگەندە «جىن قامالعان قاسيەتتى قۇمىرانى» تاپقانداي بوپ كوڭىلى جايلاندى. كەنەت الدەكىمنىڭ جەلكەسىنەن ءتونىپ تۇرعانىن بايقادى. وقىس كەرى بۇرىلسا, بالا ەكەن. كوزدەرى ءتۇيىستى. ناۋاتقا ءبىر, بۇعان ءبىر قارايدى. ايتان بالانىڭ قالاۋىن ءتۇسىنىپ ناۋاتقا قول سوزعانىمەن, الدەنەدەن سەكەمدەنىپ ىركىلىپ قالدى. جوق, بۇل جانارلار جالىنىشتى سۇراۋدىڭ كەيىپىندە ەمەس, قالاعانىمدى الام دەگەن ۇستەم, ءارى تاكاپپار كەيىپتە. ونىڭ كوڭىلىنە بالا كوزىنىڭ ايتىپ تۇرعان ويى ەمەس, الدىڭعى كۇننەن بەرى مۇنى سارىلىپ كۇتكەن ءۇش بالاسىنىڭ, قايراعىنىڭ جاۋدىرەگەن مۇڭلى, ساناتتىڭ جاسقانشاق, قامارىنىڭ ءمولدىر كوزدەرى قاراپ تۇرعانداي اسەر قالدىردى. سول-اق ەكەن باعانادان بەرگى كارتا ۇتىسىنا قۇنىعىپ, اشۋ قىسىپ دولدانىپ, ساۋدادان تۇسكەن تابىسىن تۇگەل تاۋىسىپ, باسكە سالارعا ەشتەڭە تاپپاي وزەۋرەپ كەپ قورجىنعا قول سالعانداعى بويىنا جينالعان ىزالى كۇش لەزدە عايىپ بوپ, تاۋى شاعىلىپ تاۋبەسىنە ءبىر-اق كەلدى. اكەلىك ماحابباتى مەن بويىن بيلەگەن ءناپسىنىڭ كۇرەسى اراسىندا مەڭ-زەڭ بوپ وتىرعاندا:
– ەي, ايتان, بالانى جاۋتاڭداتپاي تاتتىڭنەن بەرسەڭشى, بىزگە اراعىڭدى اكەل. سەنى كەدەيلىكتەن اراق اراشالار بولسا ويىندى جالعاستىرايىق, – دەدى ءۇي يەسى بۇيىرا. قاباعى قاتۋلى قۇرىشتى قاسىنداعىلار دا قوستاپ, كەكەتىپ مۇرتىنان كۇلدى. ايتاننىڭ اشۋى قايتا تاسىدى, بىراق ارناسى باسقا. باعانا كەلگەندە ءبارى بۇعان ءۇرپيىسىپ قاباق شىتقان, بوي ۇيرەنە كەلە سوزبەن تىستەپ, كەيدە مۇقاتىپ وتىرعان. ەسىل-دەرتى ويىنعا اۋعان ول اسا ءمان بەرمەگەن-ءدى. ورنىنان قارعىپ تۇرىپ:
– ءجا, جەتەر, شاڭىراعىڭدا قۇتىرما! اتتەڭ قولىم جۇرمەدى, ءالى-اق ەسەلەپ قايتارامىن,– دەدى سىزدانا. سوسىن جانىنان كەتپەگەن بالاعا ناۋاتتى ۇستاتىپ جاتىپ, ونىڭ ءالى دە قىمسىنباي الاقانداعىنى پاڭ بوپ العانىنا ىزىلانىپ:
– اكەلەرىمەن قويماي قىڭسىلاعان كۇشىكتەرى دە وكتەمدىك كورسەتەدى. ۇرى ءيتتىڭ ارتىن سۇرى يت جالاپتى دەگەن... – سىنىققا سىلتاۋ تاپپاي وتىرعانداردىڭ ورتاسىندا اڭداماي ارتىق ايتىلعان سوزىنەن ءوزى تىكسىنىپ قالدى. ايتىپ اۋىز جيعانشا قۇرىشتىڭ تۇتىعىپ:
– ءوي اتاڭا نالەت, بالانىڭ كوڭىلى تۇسكەن بەس ءتۇيىر ناۋاتىڭدى بۇلداپ, ءتىل بىتكەن ەكەن ساعان, توقتا بالەم,- دەپ قاتتى ەكپىنمەن ىشكى بولمەگە كىرىپ كەتتى. باسقالار دا قالىسپاي, قىزىنىپ سويلەپ جاتىر.
– ايازدا اجال قۇشپاسىن دەپ ۇيگە كىرگىزسەك, اس ءىشىپ استاۋعا سيگەنىن قارا مىنا ءيتتىڭ,– وسىنى ايتىپ شىرت تۇكىرگەن وجاردىڭ ءتۇسى سۋىپ ورنىنان تۇرىپ, قونىشىنا قىستىرعان قامشىنى الدى. قۇرىشتىڭ قيمىلىنان ءبىر بالەنىڭ بولارىن سەزگەن قابا ساقالدى ءسالىم, توردەن تۇرا جاقىنداپ,
– قاسقىر سوعىپ قانىڭ قارايعان ەكەن, بويىڭا ءبورىنىڭ رۋحى بىتكەن-اۋ شاماسى. قاسقىردىڭ جانىن سەن الىپ جۇرسەڭ, سەنىڭ جانىڭدى مەن الايىن, – دەدى بار ايباتىن شەگىپ. داۋرىعا شىققان بوعاۋىز تابالاۋدى «سارت» ەتكەن قامشىنىڭ داۋسى پىشاق كەسكەندەي توقتاتتى. كوزىنە قان تولىپ تۇرسا دا, تابىتشى تىلەكتەس بۇلاردى جەڭە الماسىن ءبىلىپ, جەتىمدىك جاسىقتىقپەن ەسىككە بەتتەگەندە, وقىستان تيگەن قامشى, باسىنداعى تۇلكى تىماعىن وققا ۇشقان قىرعاۋىلداي جالپ ەتكىزدى. بويىنداعى بار قانى باسىنا تەپكەندەي اۋىرلاپ كەتتى. ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىندا ەسەڭگىرەپ تۇرعاندا ماڭدايدان قۇلديلاپ كوز قۇيرىعىنا قۇلاعان جىلىمىش كۇرەڭ قان ەسىن جيدىردى. قولى قالش-قالش ەتىپ, قورجىن تۇبىنە ءالى سالىنباعان بوتەلكەمەن قاس-قاعىمدا لىپ ەتكىزىپ, قولىنىڭ سىرتىن الا قۇلاشتاپ قۇرىشتىڭ قاق شەكەسىنەن قويىپ قالدى. اياز قىسقان بوتەلكە پارس ەتىپ شاعىلدى. ىشىندەگى «قاسيەتتى جىن» ارام باستان شىققان ىستىق قانمەن ارالاسىپ قۇلاپ بارا جاتقان قۇرىشتىڭ ومىراۋىن بويلاپ توگىلدى. ءۇي ءىشى ازان-قازان, ايعاي شۋ. قالعان ۇشەۋى قاراپ تۇرسىن با؟! ساتىرلاتىپ قامشىمەن وسىپ, بۇيرەك باۋىرىن بولەردەي ساپتاما ەتىكپەن اياۋسىز تەۋىپ جاتىر. بوقتىق ءسوزدىڭ اراسىندا, «ۇيىنە قوندىرعان قۇرىشتى سوققانشا, قاتىنىڭ مەن قاقپانداعى قاسقىردىڭ قىزىعىن كورگەن شونايدى توقتات ءالىڭ جەتسە» – دەپ, ارسىز ايانىش ايتتى. مىنا سوزدەر قۇلاعىنا قامشىدان قاتتى ءتيدى. نامىسى بويىنا ءال ءبىتىرىپ, بۇك ءتۇسىپ بۇكتەتىلگەن جەرىنەن ەڭبەكتەپ ەسىككە قاراي ۇمتىلدى. قارۋلى قولدارمەن قالىڭ ىشىككە وسقىلانعان قامشىنىڭ سىرەسكەن ءورىمى, بۇل كەزدە ءجيدىپ تە قالعان. قاسقىر ىشىك قورعان بولماعاندا الدەقاشان تەرىسىنىڭ ءتىلىم-ءتىلىمى شىعىپ, قابىرعاسىن قاۋساتىپ تاستار ەدى. باسىن قورعاشتاپ بارا جاتىپ, بىلەك بۇكپەسىنەن كوزى شالعانى, شىڭعىرعان بالا مەن قۇرىشتىڭ باسىن قۇشاقتاپ وزانداتقان ايەلى. جاۋىن جايراتقانىن كوڭىلىنە مەدەۋ ەتىپ, ەندىگى جەتىپ قالعان ەسىكتى يىعىمەن سوعىپ اشتى. ارتتاعىلار شىعا سالا يت ايتاقتاپ, اتىنا مىنۋگە مۇرشا بەرەر ەمەس. بايلاۋلى اتىنا بۇرىلىپ, توڭازىپ سىرەسكەن جۇگەن-شىلبىردى شەشىپ مىنگەنشە اجال قۇرىعىنا تۇسەرىن ۇقتى. جان كەرەك, كوكالا قويداي سابالىپ, بارىنان تونالىپ, دال-د ۇلى شىققان ىشىگىمەن جالاڭباس كۇيدە بۋىرقانعان بوراندا, ات قۇلاعى كورىنبەس قاراڭعىدا باقىتسىز بەيشارا باعىتسىز باسى اۋعان جاققا ءسىڭىپ بارا جاتتى.
***
بازارشىلاپ ءجۇرىپ, وتكىزگەن جەتى قاسقىردىڭ تەرىسىنەن تۇسكەن پايداعا عاليانىڭ تاپسىرىسىمەن ۇيگە شاي-تۇز, بالالارعا ءمامپازي-ناۋات, وزىنە قاجەتتى «بوي جىلىتارى» مەن جاڭا قاقپان ساتىپ الىپ, ۇستاعا اتىن تاعالاتىپ بولعانشا قىسقى قىسقا كۇندە باتتى. قىزىل ىڭىردە كوز ۇشىندا ارەڭ كورىنگەن شالعايدا جاتقان تاۋ بوكتەرىندەگى قىستاۋىنا قاراي ات باسىن بۇرعان. كوكجالدى اتالاتىن يتقۇس كوپ مەكەندەيتىن تاۋ ەتەگىندە, قاسقىر اۋلاپ وكىمەتكە تەرى وتكىزىپ جان باعاتىن جالعىز قاراشا ءۇي وسىنىكى. بالا كەزىندە جەتىمدىك كورىپ, ءار قولعا جاۋتاڭداپ وسكەسىن, ەر جەتىپ ەسەيگەندە دە اتادان قالعان مۇرا جوق, مالعا جارىمادى. زامان اۋىسىپ, قاراماعىنداعى اۋىلىن اسىراعان ارلى بايلاردىڭ ورنىن, سول ءوزى قارايتىن اۋىلى اسىرايتىن اۋىلنايلار باستى. كەنەزە كەپكەندە ءشول باسىپ, دەرتكە شيپا, بويعا قۋات سۋسىن قىمىزدىڭ ورنىنا, بەرسە يت ىشپەيتىن اراققا اۋەستىك ارتىپ قۇنىققان كەز. قولىنا نايزا الىپ جاۋعا شاپپاي, «جاۋدان» گراموتا مەن پريكاز الىپ اۋىلعا شاپقان جاندارالدار جارامساقتانىپ, ەلدى تاتۋلاستىرعان جۇيەلى ءسوزدى, وتكىر ءتىلدى شەشەندەردىڭ تەكتىلەرى تاۋسىلىپ, قانى قازاق جانى ورىس, جاعىمپاز تەكسىز ءتىلماشتار جەتىلگەن وكىنىشتى ءولارا كەزى. ءبىلىم الىپ بايۋدىڭ زامانى تۋعانىمەن كەڭ جازيرا, قىرقا-قىرقالى قازاق دالاسىندا ء«بولىپ الىپ بيلەي بەرەتىن» ءوز قۇلقىنىنىڭ قامىن عانا ويلايتىن شاقتىڭ جەتكەن دەرتتى ءداۋىرى-ءتىن. كاسىبى وزگە دەمەسەڭ بىرەۋدىڭ الدى, بىرەۋدىڭ ارتى بولىپ ەل قاتارلى بارعا شۇكىر, جوققا سابىر قىلىپ تىرشىلىكتىڭ ازدى-كوپتى تاۋقىمەتىن تارتىپ, قارا قازان سارى بالانىڭ قامى ءۇشىن ءجۇرىپ جاتقان. بويداق كەزىندە اۋىلعا تۇسكەن قاسقىردى سوعىپ, سودان كەيىن اتى شىقتى. وزىنە دەگەن سەنىمى دە ارتتى. وتاۋ قۇرعان سوڭ, بىرەر جىل قويدىڭ ارتىنان ەردى. كۇندىز-ءتۇنى قاسقىردان قورىپ باققانى بەرەكەسىز بولعاسىن, يكەمدى ءىسى قولايلى كاسىبى قاسقىردىڭ ءوزىن «باققان». قاس قارايىپ, ەل جاتار ۋاقىت بولعاندا, قاتال قىستىڭ ۇسكىرىك جەلى ۇدەي ءتۇستى. قىستاۋلىعىنا ءالى قوزى كوش جەر قالعان. اتى اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ, تاعالى تۇياعى قاسات قاردى ويىپ كەلە جاتىر. بويىن سۋىق سورىپ, بوران ءتىپتى كۇشەيىپ بۇدان ارىگە شىداتپادى. ات قۇلاعى كورىنبەيتىن قاراڭعىدا قىستاۋلىققا جەتكەنشە بوي جىلىتىپ دامىلداپ الماق ويعا بەكىنىپ, جاقىن ماڭداعى ءبىر قىستاۋعا جەتۋدى ويلادى. ءبىر جالعا شىققاندا شامامەن ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت جۇرگەن سوڭ جەتەتىن الدىڭعى بەتتەگى سىعىرايعان جارىق ساۋلە كوزگە وتتاي باسىلدى. قوس قۇلاعىن قايشىلاپ الدىعا تىككەن كۇرەڭ قاسقا, ءجۇرىسىن باياۋ جورعاعا اۋىستىردى. تاياعان سايىن مايالى قورامەن توقال تامنان سوعىلعان ءۇي ايقىندالىپ, ايتان ءوزىنىڭ اداسپاي دۇرىس كەلە جاتقانىن جانە وسى ماڭداعى كوپ باي مالشىنىڭ ءبىرى قۇرىشتىڭ قىستاۋى ەكەنىن تانىدى. بۇرىندا ءبىر ەكى رەت وسىندا سوعىپ قۇمار ويناپ كەتكەن-ءدى. اتاعاشقا جەتكەندە يتتەر ابالاپ, بوراندى ءتۇنى يت قۇتىرادىنىڭ كەبىن كيدىرىپ, ءۇي يەسى شىققانشا اتتان تۇسىرمەي قويعان. ءۇيدىڭ ىستىق اۋاسىن بۇرقىراتىپ ەسىك اشىلدى. ويىننىڭ قىزىعىنا كىرسە دە يتتەردىڭ جان-ۇشىرا ۇرگەنىنەن, قوراعا قاسقىر شاپتى ما دەپ شوشىنا شىقسا كەرەك قولىندا مىلتىعى بار. يت ۇرگەن جاققا قوساۋىزدى كەزەنىپ ءۇي يەسى كەلە جاتىر. وعان دىبىس بەرىپ, قۇدايى قوناق ەكەنىن ايتقان سوڭ بارىپ, قارۋى يىققا اسىلدى. الايدا جاقىن كەلىپ ءجۇز تانىسقاندا قۇرىش قاپەلىمدە ابدىراپ قالدى. ايتاننىڭ تىعىرشىقتاي دەنەسىن كەڭ شاپانى تىپتەن ۇلكەيتىپ جىبەرىپتى. باستىرا كيگەن تۇماعىنىڭ ماڭدايىنىڭ استىنداعى قىراۋ قاتقان كىرپىكتەرى اۋىر جىپىلىقتايدى. تەرەزەدەن شىققان جارىق قانا قوس جانارىندا جىلتىلداپ تۇر. قالىڭ مۇرتىنداعى قىراۋدىڭ مۇرىن تەسىگىنەن شىققان جىلى دەپ ەرىتكەن تۇسى عانا بولماشى قارايادى. بەت اجارىنا جالىنىشى جاسىرىلماعان جىميىس تابى بىلىنسە دە جانارىن تىكە قاداپ, – قۇشەكە, مەن عوي قاسقىرشى ايتان, بوران قاتتى, قىستاۋعا جەتە الار ەمەسپىن, جىلىنىپ السام,– دەدى. وسىدان كەيىن عانا قۇرىشتىڭ كوڭىلى جايلانىپ ۇيگە باستاعان. بوساعاعا قورجىنىن تاستاپ, ءۇي ىشىندەگى قوناقتارعا اماناداسىپ, جاعالاي نازار سالىپ ەدى, ءبارى تانيتىن ادامدار بولىپ شىقتى. بىراق سۋىق قارسى الدى.
ء–وي, سەن, ايتانبىسىڭ, نە بولدى, جاي ءجۇرسىڭ بە؟ اليكسالام,– دەپ ابىرجىپ امانداست. ۇيدەگىلەردىڭ سالقىن كوزقاراسىن ايتان وزىنشە, قۋ كەدەي ويىننىڭ شىرقىن بۇزار دەپ جاتىرقاپ جاراتپاعانى بولار مۇمكىن, دەپ توپشىلادى دا ساۋدادان ارتقان اقشاسىن كورسەتىپ ويىنعا دا كەت ارى ەمەستىگىن سەزدىرىپ ەدى, جۇزدەرى جىلىپ جاندارىنان سىرىلىپ ورىن بەرگەن.
وسىلعىر ويىننىڭ سوڭى ەندى مىنە, كۇش-قايراتىنان ايىرىلىپ ازاپتى ادىمدار باسىپ, اداسىپ بارادى.
***
قۇرىشتىڭ كوپتەن كۇتكەن كوكەيىن تەسكەن ورايلى ءساتى وڭتايىنا كەلىپ تۇر. الدىن الا اقىلداسىپ, ءسوز جاساپ العان ءسالىم مەن وجار, قۇرىش ۇشەۋى شونايدى تاقىرعا وتىرعىزىپ, ولەر بالانى مولاعا جۇگىرتىپ, ەكى وقپەن ءبىر قويان اتۋدىڭ امالىن ىزدەگەن. كوكتەمدە بولىستىقتا قۇرىشتىڭ ساحان اعاسىنا باقتالاستىڭ ءبىرى شونايدىڭ اكەسى بايبەك ەدى. قۇرىشتىڭ ءوزى بولىس بولماسا دا اعاسى شەن السا كەلەر كۇنىنىڭ جامان بولماسىن بىلەدى. اسىرەسە باقتالاسىن جولدان تايدىرسا... «بۇزاقى بالاسىنا دۇرىس تاربيە بەرە الماعان اكە, ەل باسقارىپ, حالقىنىڭ كوسەگەسىن قالاي كوگەرتپەك؟» قارسىلاسىنىڭ الدىنا قامشى تاستاپ سويلەگەندە مىسىن باسىپ, اياقتان شالۋدىڭ تاپتىرماس ءتاسىلى. ەكىنشى ءبىر ەسەبى, ايتاننىڭ سالعان قاقپاندارىنا قاسقىردىڭ كوپ ءتۇسىپ, ۇنەمى قاندى بولاتىنى شىمبايىنا باتىپ, قىزعانىشتىڭ قىزىل تۇلكىسى قۇيرىعىن بۇلاڭداتقالى قاشان! تەك ىڭعايىن تاپپاي جۇرگەن.
جوسپارلاعانداي شونايدىڭ قولى جۇرمەي, اقىرى ءجۇنى جىعىلىپ ساعى سىنىپ قارىز الۋعا ءبىر-اق كەلدى. قۇرىش وجار مەن سالىمگە كوزىن سىعىرايتىپ قارادى دا, باسىن يزەپ «باستاڭدار» دەگەندەي ىم جاسادى. وسى كەزدە ءسالىم شونايعا بالعا ۋ قوسقانداي نيەتپەن «كومەكتەسىپ», تىعىرىقتان شىعار جول كورسەتتى:
– اكەڭ سەنىڭ قۇمار ويناعانىڭدى بىلسە وڭدىرمايدى, ال سەن ەسەڭدى جىبەرەتىن ەز ەمەسسىڭ. اقىلىمدى الساڭ ايتاننىڭ قۇرعان قاقپاندارىن جيناپ بىزگە بەر, جولىڭ بولىپ ولجانىڭ ۇستىنەن تۇسسەڭ ول دا سەنىكى, – ەزۋ تارتىپ, وجارعا قارادى. شوناي قاپەلىمدە اۋزىنا ءسوز تۇسپەي ابدىراپ قالدى. ول وتىرعان جاققا وجار ءسال جىلجىپ, ارقاسىنان قاقتى:
– شوناي, سەنىڭ نەدەن الاڭداپ تۇرعانىڭدى بىلەم, بىراق ءبىز دە اقىماق ەمەسپىز. ايتانعا ءالىڭ جەتپەسى انىق ارينە. بىراق قاتىنى مەن شالاجانسار بولتىرىكتەرگە شاماڭ كەلەدى ەمەس پە؟ ول الدىڭعى كۇنى بازارلاپ اۋىلعا كەتكەنىن ەستىدىك, بىرەر كۇندە كەلە قويۋى نەعايبىل. الدىڭ وراپ كەتسەڭ ارتىڭنان داۋلاسا ءبىز بارمىز, بىلدەي بولىس بولار اكەڭ تۇرعاندا نەدەن قورقاسىڭ؟! تەك تىڭعىلىقتى اتقارساڭ بولعانى. اسىعىڭنىڭ الشىسىنان تۇسكەنى دەي بەر... ءبىزدىڭ الدىمىزداعى قارىزىڭ سولاي وتەلەدى. قوي دا تىنىش, قورا دا تىنىش... امالى تاۋسىلىپ وتىرعاندا مىنا ۇسىنىستىڭ الدى تۇماندى بولسا دا, تاۋەكەل ەتۋدەن باسقا جول جوق-تى. ەت كەسىپ وتىرعان كەزدىگىن قىنىنا سالىپ شىعىپ كەتتى. قالعان ۇشەۋى, وڭ قولىمەن دوستاي قۇشاقتاپ, سول قولىمەن دۇشپانداي پىشاق سۇققاندا, جۇرەك قولقاسىنا ءدال ءتيىپ, باي بالاسىن وڭاي شالعاندارىنا ماساتتانىپ وتىرعان. بيە ساۋىم وتكەندە ايتان كەلدى. العاش كورگەندە الاڭداپ ابدىراپ, شوناي ۇستالىپ, قورقاق نەمە ايداپ سالعان وسىلار دەگەسىن قۋالاپ كەلگەن بولار دەپ قورىققانى سول ەدى. الايدا ەشتەڭەدەن قاپەرسىز جان ساۋعالاپ جۇرگەنىن كورىپ, ەش سىر الدىرمادى. ۇشەۋى ايتاندى ۇيگە كىرگىزىپ, قالتاسىن قاققان سوڭ جولىنا سالۋعا شىن اسىقتى. قۇرىشتىڭ تۇلەن تۇرتكەندەي اياق استىنان اشۋعا ءمىنىپ, قامشى الا جۇگىرگەنى سوندىقتان. باعانا كەتكەن شونايدى وكشەلەي ىزىنە تۇسسە ءوز ۇيىندە قاتىنىنىڭ, نە بولماسا قاقپانداعى قاسقىردىڭ قاسىنان تابارى انىق. قايدان كەزدەسسە دە ءبىرىڭ ءولىپ ءبىرىڭ قال. قۇرىشقا كەلەر زيان جوق, پايدا كوپ. ايتاننىڭ اشۋى شونايدىڭ ولىمىمەن تىنسا, ءوزى اباقتىعا ايدالىپ يتجەككەننەن ءبى-راق شىعادى. كوكجال سايدىڭ قوجاسى قۇرىش. ەگەر شونايدىڭ كەزدىگى ايتاننىڭ قانىمەن سۋالسا, قاندى قولدىڭ اكەسىنە قارا كۇيەنىڭ جاعىلعانى سول, جالعىز ۇلىن اراشالاپ تا, شەن قۋىپ تا شەكەسىن قىزدىرمايتىنى ءمالىم. قۇرىشتىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسسە, بىلدەي ساحان بولىستىڭ باۋىرى...
***
عاليا تۇسىنەن شوشىپ وياندى. تۇسىندە كەشەگى ايتان اكەلگەن ءبورىنىڭ ازۋ تىسىمەن بولتىرىكتىڭ اسىعىن قانشىق قاسقىر سۇراپ جاتىر. «ىرر-رر-ر ەكى اياقتى حايۋاندار, بولتىرىكتەرىمنىڭ تىرسەگىن قيىپ اسىعىن, ارلانىمىزدىڭ ازۋىن الدىڭدار. جاساعان جاقسىلىعىمىزدى تابيعي مىندەتىمىزدى سەندەرگە جاماندىق ەتىپ تانىتقان, جانسىز سۇيەك اسىق پەن ازۋ تىستەرىمىزدى ايبار قىلىپ كورسەتكەن, شەكسىز جاتقان اق قاردى ەمەس, كيەلى كوك ءبىزدى كورەتىن كوزدەرىڭدى قىلعىتام ا-ۋ-ۋۋ» دەپ ۇلىعاندا قانى قاشىپ شوشىپ وياندى. ەسىنە كۇيەۋىنىڭ ىرىمداپ اسىقتى جىپكە وتكىزىپ قايراقتىڭ موينىنا تاعىپ جاتقانى ءتۇستى. سوسىن كۇيەۋى ايتاننىڭ بازارعا تەرى وتكىزۋگە كەتكەنى دە ويىنا ورالدى. كەنەت جالعىزدىقتىڭ قورقىنىشى جۇرەگىن ءدىر ەتكىزدى. تاڭ راۋانداپ كەلەدى, تەرەزەدەن جارىق ءتۇسىپ تۇر. كەڭ كورپەنىڭ استىندا قاتار-قاتار جاتقان بالالارىنا قارادى. قايراق شەتىندە. كورپەسىن سىرعىتىپ, باجايلاپ قارادى, موينىندا تاعىلعان اسىق بار. شىك جاعىندا شيكى بولعاندىقتان با سىڭىرىنە ارالاس قان قاتىپتى. ەرسى كورىنسە دە ەلەمەدى. بۇگىن تۇندە كەشەگى ءتۇسىن تاعى كوردى. قايتالاپ كورگەنىنەن الدەنەنىڭ تەگىن ەمەسىن سەزسە كەرەك كوڭىلى تىپتەن قۇلازىدى. كۇنى بويى وي قۇرساۋىندا ءجۇردى. اقىرى كىشكەنە ساڭ تۇبىنەن كەلىگە تۇسپەگەن بيدايدان ۋىستاپ اق شىتقا ءتۇيدى دە ءدان شاشىپ ىرىمداۋعا بەل بۋدى.
كەشقۇرىم بالالارىنىڭ تاماعىن دايىنداپ جاتقان. قازان استىنا وتتى ۇدەتە جاعىپ, ءۇيدى سۋىتپاي كەشكى تاماعىن كۇندەگىدەن ەرتەرەك بەرىپ, ويىنا العان ءدان شاشۋ ىرىمىن جاساپ, كەكىلىك شىلدەر ۇرىكپەي قوناتىن مولاعا بارىپ كەلمەك. قابىردىڭ ۇستىنە كوكتەمدە ءشوپ شىقسا, نە قۇستار ءدان تەرىپ جەسە جاتقان ارۋاقتىڭ ساۋابى ارتىپ ريزا بولادى ەكەن. ارشا ءتۇبىرى مەن بىقسىعان قيدى كوسەپ مازداتقالى جاتىر ەدى, كەنەت شوشىنىپ ويانعان قاماردىڭ داۋىسى بەيقام ويعا شومىپ وتىرعان ونى سەلك ەتكىزدى. قولىنداعى ارشاسى شوققا ءتۇسىپ, ءوزى پەش ەرنەۋىنە قولىن قارىپ الدى. قولىنىڭ كۇيىگىن باۋىر ەتى بالاسىن ويلاعاندا بايقاماي دا قالدى. انا ءۇشىن ءتان جاراسى – بالاسىنىڭ ءبىر ىڭگاسىنەن ساداعا. حانتالاپاي ويناپ وتىرعان قايراق پەن سانات قورقىپ كەتتى. كوزدەرى اتىزداي بوپ, اۋزىنان شىققان ۇزدىكسىز ء«بىسمىللا, ساقتا اللاسىن» ايتىپ, قايتا-قايتا شىرىلداعان قارىنداستارىن باۋىرىنا قىسىپ ءسۇيىپ جاتقان انالارىنا قاراعان قالپى. تۇستەن شوشىپ ويانعانىن ءتۇسىنىپ, قاڭتارۋلى بەسىكتىڭ باسىنان بۇزاۋدىڭ تومپايىنداي قورعاسىندى اكەپ قالاققا سالىپ, ەندىگى مازداپ جانعان وتقا توستى. بالاسىنىڭ نەدەن شوشىعانىن «قورىقتىق» قۇيىپ بىلمەك. جاۋلىعىن شەشىپ كوزىنەن جاس پارلاپ جاتقان قىزىنىڭ بەتىنە جاپتى. جاۋلىقتا انا ءيىسى. انا ءيىسى كەز كەلگەن بالانىڭ ماۋقىن باسادى. جاننات اتىرىمەن پارا پارعوي. شىرىلداپ جىلاعان بوبەك ءسال سايابىرسىدى. تاعاتسىزدىقپەن قايراققا تەمىر تاباقتى الدىرىپ قاماردىڭ جانىنا قويىپ قۇماننان از سۋ قۇيعىزدى. قورعاسىن ابدەن ەرىگەسىن بىلەتىن دۇعاسىن وقىپ, بالاسىنىڭ باسىنان ءۇش مارتە اينالدىرىپ تاباققا قۇيدى. بۋ بۇرق ەتىپ بىجىلداپ شىققاندا وكسىپ جاتقان بالا شورت باسىلدى. قورىتىلعان قورعاسىن جالپاق تاباققا لەزدە جايىلىپ, سۋ تۇبىندە ءسال كولكىلدەپ تۇرىپ قاتتى. عاليا سالىنعان بەينەنى كورىپ سەڭ سوققانداي ەسەڭگىرەپ, تىزەسىنەن ءال كەتىپ, بەتىن باسىپ وتىرىپ قالدى. تاعى دا قاسقىر. بۇجىر-بۇجىر ءبورىنىڭ بەينەسى. اھ ۇرىپ قارعىس ايتا جازداپ, بالالارىنىڭ زارەسىن ودان بەتەر العىسى كەلمەي, ەرنىن قىرشىپ ءوزىن ارەڭ باستى. قانشا وتىرعانى بەلگىسىز, كىشى ۇلى سانات كەلىپ يىعىنان ىرعاعاندا عانا وي شىرماۋىنان قۇتىلىپ وزىنە كەلدى. جانىنداعى قىزى بەتىنە جاپقان جاۋلىقتى ءبىر قالىپتى دەممەن جەڭىل بۇلكىلدەتىپ ۇيىقتاپ قالىپتى. كوجە ءيىسى تاناۋىن قىتىقتادى. سۋىق سۋمەن بەتىن جۋىپ سەرگىدى دە, بەيۋاقتا شارشاپ ۇيىقتاعان قىزىن وياتتى. داستارقان جايىپ اسقا باس قويدى. دالا ءالى جارىق بولعانىمەن بولمە ءىشى كۇڭگىرتتەنە باستاعان. كەش تۇسپەي ءدان شاشىپ ۇلگەرسە جاقسى. سونى ويلاپ, ورتالانعان ىدىسىن ۇرلەپ سۋىتىپ قىزىنىڭ الدىنا قويىپ, ۇلدارىنا قارىنداستارىن تويعىزۋدى تاپسىرىپ, وزگەدە ەسكەرتۋلەر جاسادى. قازان تۇبىندەگى ءبىر كەردەن كوجەنى سارقا قۇيىپ, ايتان كەلەر دەگەن ۇمىتپەن اسادالداعى بالالاردىڭ بويى جەتپەيتىن ىدىستار اراسىنا قويدى. ءدان تۇيىلگەن شىتتى قولىنا قىسىپ:
- قايراقتاي, اكەڭ كەلىپ مەنى سۇراسا تاۋ جاقتى نۇسقا, جاراي ما ق ۇلىنىم؟ ەسىكتى ءىلىپ الا عوي, شاماڭ جەتپەسە سىرتىنان ءوزىم باستىرىپ كەتەم,– دەپ شىعىپ كەتتى. قايرات جۇگىرىپ بارىپ تاقا جابىلعان ەسىكتىڭ تۇتقاسىن تارتىپ تۇرىپ, ىلگەكتى تومەن باسىپ ەدى, ادەتتەگىدەي ەمەس تەز ءىلىندى. الايدا اناسىنا ىلگەكتى وڭاي ىلگەنىن قالاي جەتكىزەرىن بىلمەي, «سىرتىنان باستىرما» دەپ تە ايتا الماي, ەشتەڭەدەن بەيحابار باۋىرلارىنا قارادى. الدەنە ايتپاق بوپ اۋزىن اشقاندا مۇڭ ۇيالاعان كوزىنەن جاس تامدى. اناسىنىڭ تاۋ جاقتى «نۇسقا» دەگەنى جانە ونىڭ ءۇنسىز قالىپ جانارىنان جاس تامعان سەبەبى – قايراق مىلقاۋ بولاتىن. بەس جاسار قايراقتىڭ ءتىلى كۇرمەۋلى بولسا, ودان ەكى-ءۇش جاس كىشى سانات جارىتىپ نە سويلەسىن. ال قامار ءالى ءسابي عوي.
***
بۇگىن تۇندە تاعى تۇسىنە كىرىپ مازامدى الماسىن دەپ وتىرعاندا, قاماردى شوشىتىپ تۇسىنە ەنگەن قاسقىرلاردى الاستاۋ ءۇشىن ءدان شاشۋ ىرىمىن تەزىرەك جاساۋعا اسىقتى. شىعارىن شىقسا دا بالالارىن, اسىرەسە قورقىنىشتارى ءالى ارىلماعان كۇيدە تاستاپ كەتكەنىنە وكىنىپ كەلەدى. ورتا جولدان قايتايىن دەسە ءتۇن قۇرساۋىنان تاعى قورقادى. شەشىنگەن سۋدان تايىنباس, اتالارىنىڭ مولاسىنا ءدان شاشسا, ول كىسىلەردىڭ قابىرىنەن قۇستار ريزىقتانسا, ودان قۇداي رازى بولسا, جامان تۇستەر كورمەيتىن بولادى. اجەلەرىنەن ەستىگەن عۇرىپ. قانداي بولسىن ەم-دوم, ىرىم-عۇرىپتاردىڭ قاسيەتتى بولىپ, شيپاسىن بەرەتىنى وعان دەگەن ادامداردىڭ سەنىمىنە بايلانىستى. ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ, ومبىلاپ كويلەگىنىڭ ەتەگى قاردىڭ بەتىن سىزىپ كەلەدى. تاۋدىڭ كۇنگەي ەتەگىندەگى تومپەشىكتەردىڭ باسىنا ورناتىلعان تاستار جالعىز باستى ايەلگە سۇركەيلى كورىندى.
«اللا- قۇدايىم كەشىرە گور, بالە جالادان اۋلاق, ارۋاقتار رازى بولسىن, ءبىسمىللا» دەپ تۇيىنشەكتەگى داندەردى قابىرلەر ۇستىنە شاشىپ ءبىتىردى. ۇيدەن شىققانداعى جارىق سەيىلىپ, كۇن ەڭكەيىپ بارادى. جەل شىعىپ, قۇرعاق قاساتتىڭ بەتىندەگى قارلاردى ۇشىرىپ ءجۇر. شىتىن قاعىپ قالتاسىنا سالدى. تۇرعان جەرىندە جۇگىنىپ, ەرنىن جىبىرلاتىپ ءپاتيحاسىن باعىشتاپ ساۋابى ءتيسىن دەپ, بەتىن سيپادى. وسى كەزدە زارلانا شىققان قاسقىردىڭ ۇلىعانى ەستىلدى. قۇلاعىنان كىرىپ بويىن شىمىرلاتىپ قانىندا جۇگىرىپ وتكەندەي بولدى. بەتىن سيپاعان قولى ءدىر-ءدىر ەتەدى. ورنىنان تۇرۋعا كۇش جوق. بەيۋاقتا, مولانىڭ باسىندا, جالعىز, قارۋسىز, قاۋقارسىز ايەل قاسقىر ءۇنىن تاعى دا ەستىدى. و, ءتاڭىرىم-اي, مىناۋ داۋىس تۋرا تۇسىندەگى قاسقىردىكىنەن ءبىر اۋساشى. جازباي تانىدى. اۋىق-اۋىق ەستىگەن سايىن قۇلاق ەتى ۇيرەنگەندىكتەن بولار, ۇلىعان قاسقىر ەكەندىگى بولماسا داۋىستا ۇرەي جوق, ەسەسىنە زارلىلىق پەن جالىنىش بار. قۇددى سويلەسىپ تۇرعانىنداي. عاليا قاسقىردىڭ قاقپانعا تۇسكەنىن ءبىلدى. ەكى كۇننەن بەرگى داۋىسى ۇيىنە جەتپەسە دە تۇسىندە جەتىپتى-اۋ. ءبورىنىڭ كيەسى. كەۋدەسىن بەلگىسىز باتىلدىق بيلەپ ورنىنان كوتەرىلىپ داۋىس شىققان جاققا بەت الدى. دوڭگە شىققاندا كوردى. كەلەسى ساي تابانىندا ۇلكەن تاستىڭ قۋىسى اپانى بولسا كەرەك, الدىندا باسىن كوتەرىپ بۇعان قاراپ اڭدىپ جاتىر. ەندى ۇلىمايدى. قاسىندا وزگە قاسقىرلار بولسا تالاپ تاستار دەگەن كۇدىگى سەيىلسە دە, ساقتىق ءۇشىن ماڭايىنان كوز جەتەر جەرگە دەيىن شولىپ ەدى كولدەنەڭ اعاش جوق. بولتىرىگىنەن ايىرىلعان انالىق قاسقىردى بالالارىنان ايىرىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان انا جان دۇنيەسىمەن ءتۇسىندى. سول ءۇشىن دە ونى قۇتقارماق بولىپ جاقىنداي بەردى. تاياق تاستام جەرگە كەلدى. ىزالى, اش قانشىق. تىرسەكتەرى قيىلعان ءتورت بولتىرىكتىڭ ولەكسەسى. ۇشەۋى اپاننىڭ اۋزىندا, تەرىلەرى سىپىرىلعان جىلىنشىكتەرى ءۇزىلىپ, اسىعى الىنىپتى. بىرەۋى قاسقىردىڭ جانىندا جاتىر. ايتان ادەيى بىرەۋىن قالدىرعان. كەكتى قاسقىر وزدەرىنە شاپپاس ءۇشىن, بىرەۋى امان قالسا سونى باعۋ ءۇشىن الىسقا اكەتەدى. قىڭسىلاعان بولتىرىكتىڭ داۋىسىنان قانشىقتىڭ مىندەتتى تۇردە كەلەتىنىن, كەلسە قاقپانعا تۇسەرىن بىلگەن. ءسىرا, ءتىرى قالعان بولتىرىگىن جاڭا اپانعا اۋىستىرۋ ءۇشىن, جەلكەسىنەن تىستەپ كوتەرىپ بارا جاتقاندا ابايسىزدا قاقپاندى باسقان. الدىڭعى سول اياعىنىڭ جىلىگىن سىندىرىپ جىبەرىپتى. اۋىر قاقپاندى ءۇش اياقتاپ بولسا دا سۇيرەپ كەتپەك ەكەن. ەكى-ءۇش ادىم جەردىڭ قارى تاپتالعان. قان ءىزى قاتىپتى. كوز الدىڭدا دارمەنسىز كۇيدە, بولتىرىكتەرىنىڭ قىڭسىلاپ جاتىپ ازاپپەن ولگەنىن كورۋ قانداي قيىن. عاليانىڭ تىزەسى قارعا كىردى. باسىنان جاۋلىعىن سىدىرىپ الدى. اشتىق پەن ءتان جاراسى قاجىتىپ ءالىن كەتىرىپتى. الايدا قاسقىر كومەككە مۇقتاج ەمەس. تەكتىلىگىن ءتان جاراسىنىڭ اۋىرعانىنا ايىرباستامايدى. سىنعان سيراعىن شايناپ تاستاپ كەتە بەرەر, بولتىرىكتەرىن قيماعان. جاقىن كەلىپ قولىن سوزىپ ەدى, ارس ەتتى. اۋا قاپتى. قاقپاندى الىپ اياعىن تاڭىپ كومەكتەسكىسى كەلگەن عاليا قالاي جاقىندارىن بىلمەي ءبىراز تۇردى. تاعدىرلاس انالار يگى نيەتتە ارباسىپ كوردى. ءتۇز تاعىسىنىڭ اقىلدى بولاتىنىن ويلاپ, اندا-ساندا سىنعان سيراعىن جالاپ الدىنا سالىپ جاتقانىندا قارۋسىز جالاڭ قولىمەن وزىنەن كەلەر قاۋىپ جوق ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قاقپانعا قول تيگىزدى. ىرىلداپ جاتىپ ۇمتىلا بەرگەندە قولىن تارتىپ الادى. ىزاسىن كەلتىرسە دە ۇيرەتتى. كەزەكتى سوزعانىندا قاقپاندى ۇستاپ ەدى, قاسقىردا ۇمتىلا بەرەگەن دە تارتىپ قالعان قولىنىڭ باعاناعى پەشكە قارىپ العان جەرى جىرىلىپ كەتتى. قان شىقتى. قاندى كورگەن قاسقىر قۇتىرىنىپ كەتتى. ايباتىن شەگىپ جاتىر. سوندا دا ول ەسسىز باتىلدىقپەن قولىن قايتادان سوزدى. ەكپىنىمەن ارس ەتىپ قولىنان تىستەدى. قوماعايلانا قاپقان ەكەن سول قولى قاسقىردىڭ كومەيىنە كىرىپ كەتتى. قۇداي ساقتاپ وڭىنان بەرگەندە عاليانىڭ بىلەزىگى قاسقىردىڭ جاعىن قارىستىرىپ تاڭدايىن تىرەپ تۇرىپ قالدى. الدىڭعى وڭ اياعىمەن وسىپ قالعاندا عاليانىڭ بەتىن تۇياعى جىرىپ كەتتى. اششى داۋىسى شىقتى. الاقانىنا تيگەن ۇزىن ءتىلىن ەرەكشە باتىلدىقپەن قىسىپ ۇستادى. قاقالىپ جۇتقىنا الماي امالسىز بەرىلدى. ەپتىلىگىنە ءوزى تاڭدانىپ, جامباستاپ وتىرىپ اياعىمەن استىڭعى تاڭدايىن باسىپ قاقپاندى اشتى. سىنعان اياعىن جاۋلىعىمەن قىسىپ وراپ, شاشىنداعى ەكى اعاش تۇيرەۋىشىن تىرەك ەتتى. جالعىز قولىمەن بەشپەنتىنىڭ ومىراۋ تۇيمەسىن اعىتتى. سۋىق قولى اش ەتىنە تيگەندە بويى ءدىر ەتتى. موينىنداعى مارجان كوز تاعىلعان القانى جۇلقىپ الىپ, اناسىنان قالعان جالعىز اسىل سىيىمەن قاسقىردىڭ اياعىن ورادى. بۇل كەزدە قاسقىردىڭ دا دەمى ءبىتىپ قىرىلداپ قار تارپۋىن ۇدەتە ءتۇستى. ەندى جارىپ كەتسەڭ دە جازىعىم جوق, بورىشىمدى وتەدىم دەگەندەي قاسقىردىڭ اۋزىنان قولىن سىلكىپ شىعارماق بولدى. ارانداي اشىلعان اۋىزعا ەمىن-ەركىن كىرگەن بىلەزىك قارىسىپ جابىلا بەرگەندە الدىڭعى ۇزىن تىستەرىنە ءىلىنىپ قالدى. اۋا جۇتىپ جان شاقىرعاسىن اياقتارىن تىرەپ ارتىنا تارتتى. وڭ قولىمەن قۇلاعىنان باسىپ قاسقىردان «شاپالاق» جەمەۋگە تىرىستى. ەندى تيسە انىق كوزىن اعىزادى. قاسقىردىڭ اۋزىنداعى قولىن كومەيلەتىپ بارىپ قايتا سىلكىدى. قارىسقان جاق اشىلىپ, ارس ەتتى. باج ەتكەن ايەل ءۇنى قاتتى شىقتى. بىلەزىك شىققانىمەن قاس قاعىم ساتتە سۋىرىلىپ بولماي ءتىستىڭ اراسىندا قالعان ساۋساقتارىنىڭ كوبەلى بۋىنى شاينالىپ كەتىپتى. سەرىپپەمەن ارالارى الشاق كەتتى. قاسقىر قايتا تۇرىپ اتىلماق ەدى, الدىڭعى اياعىنا سالماق تۇسكەندە اۋىرسىنىپ كىدىردى. ءارى اۋىر قاقپاننان قۇتىلعانىن سەزدى بىلەم ارتىنا شەگىندى. ايەل دە جانارىن قاداپ مىزباقپاي تۇر. كەرى بۇرىلىپ بولتىرىگىن تىستەپ سىلتىپ باسىپ بارا جاتىر. بەتى جىرىلىپ, ساۋساعىنان ايرىلىپ تەك ەت قىزۋىمەن ازاپتى اۋىرسىنعانىن ءالى اسا قاتتى سەزىنبەدى. ابىگەرلەنىپ ءجۇرىپ بايقاماپتى كەش باتۋعا تايانعان. الايدا, باتىر ايەلدەن قورقىنىش اتاۋلىنىڭ ءوزى ۇرەيلەنەتىندەي. ءجۇرىپ كەلەدى, ءجۇرىپ كەلەدى. ساۋساق ورنىنان اققان قان توقتار ەمەس. سۋىق سورىپ بارادى. بويىنان ءالى كەتىپ كوزىنىڭ الدى قاراۋىتا باستادى. كەڭ دالانى قاراڭعىلىق تارىلتىپ كوز بايلانعان شاق.
***
شوناي ءوز ويىمەن ارپالىس ۇستىندە. اشۋىن كىمنەن الارىن بىلمەي, ايتاقتالعان يت قۇساپ كەلە جاتقان ءتۇرى مىناۋ. اۋا رايى دا ءماز ەمەس. سۇرعىلت بۇلت قويۋلانىپ, كوپ وتپەي دولدانىپ سوعاتىن سىرعىما اق بوران باستالاتىن سىڭايدا. كەشكى اسپاننىڭ تولعاعى اۋىرلاپ, ونسىز دا ەڭسەسىن كوڭىلسىز ءزىل باسىپ كەلەدى.
شيىرلاپ جۇرگەن جەرى بولعاندىقتان باعىتىنان اداسپاي, ەسكى بەيىتتىڭ جانىنا تاياپ قاپتى. كەنەت جاراۋ اتى وسقىرىنىپ وقىس توقتادى. جەر تارپىپ الدىعا باسار ەمەس. ميىن وراعان ويلار ءىزىم قايىم جوعالىپ ات قۇلاعىنىڭ ورتاسىنان كورىنگەن ارقان بويىنداي جەردەگى قاراڭداعان الدەنە مۇنىڭ دا زارەسىن الدى. اڭداسا بەيىتكە كەلىپتى. و توبا ارۋاقتار ءتىرىلىپ كەتكەنى مە؟ الدە جىن با جوق پەرى مە؟ تاعى دا جاقىنداي اتىن تەبىنىپ: «اللا, اللا ءبىسمىللا, حايت-حايت,» دەپ داۋىستادى. كەنەت الگى بۇكتەتىلگەن زيرات تاسىنا سۇيەنگەن نارسە قوزعالىپ ورنىنان تۇردى. ات شالقالاپ ۇرككەندە شوناي قاساتقا گۇپ ەتىپ ءتۇستى. جالما-جان اۋناپ تۇردى. اللالاپ قولدارىنا كەزدىگىمەن قامشىسىن ۇستادى. كوزى شاراسىنان شىعا قاتتى شوشىدى. قاراڭعىدا زيرات ىشىنەن شاشى جايىلعان, جالاڭباس, بەتى قان-قان ايەل داۋىستى بىرەۋ شولاق ساۋساقتارىن كولبەڭدەتىپ جاقىنداپ كەلەدى. شوناي سىرەسىپ قاتىپ قالعان, ءۇن جوق ءتىل جوق. قاس قاعىمدا بولىپ, ميىنا سيماعان مىنا كورىنىس ويىن سان-ساققا جۇگىرتىپ اعات ءىستىڭ بىرىنە باستاماق. سۇيرەتىلىپ قاسىنا كەلگەن ساتتە, الگى ءبىر ەستىگەن قيسسالارداعى جاعىمسىز كەيىپكەر جالماۋىز كەمپىر وزىنە تونگەندەي ءتۇسىندى دە قورىققاننان قولىنداعى قامشىسىمەن جىلجىپ كەلە جاتقان الگىنىڭ باسىنان سالىپ قالدى. نۇرى تايعان كوزدەرىندەگى قاراشىعىنداي ءۇمىتىن, قايتا-قايتا كولەگەيلەگەن وكىنىش پەن قايعىنىڭ سالماعى باسقان اۋىر كىرپىگى تاعى كوتەرىلە بەرگەندە, قاتتى سوققىدان سوڭعى رەت «جارق» ەتتى دە جانارى ماڭگىلىك ءسوندى. الايدا ونىڭ اۋزىنان شىققان «ايتان... قاسقىر... ق ۇلىندارىم – اي! قۇتقار, قۇتقار...» دەگەن سوڭعى سوزدەرى ەشقانداي قيسسا ەرتەگىدەگى جالماۋىز ەمەس, اجالىن قۇتقارىپ ءوزى قۇربان بولعان قىرشىن عاليا ەدى.
***
الاڭسىز وتىرىپ تاماقتانىپ العاننان سوڭ, قايراق داستارحاندى ءتۇيىپ, شەتكە ىسىردى. ءسال بۇرىن قىزىق جەرىنە كەلىپ توقتاعان حانتالاپاي اسىق ويىندارىن قايتا جالعاستىردى. تەرەزەدەن تۇسكەن جارىق الىستاعان سايىن, انشەيىندە بايقالمايتىن ءبىرتۇرلى ۇرەي ەنىپ جاتقانداي. قايراق تەرەزەگە اينالسوقتاپ كەلىپ سىرتقا كوز تاستاپ قويادى. اۋىق-اۋىق جول كۇتىپ, ەلەڭدەۋى جيىلەدى. دالادا تىرشىلىك بىلىنبەيدى. جالعىزدىقتان جاتىرقاعان سەبەبى اناسى ءالى كۇنگە دەيىن بۇلاردان اجىراپ, يەن قالدىرىپ وسىنشالىق الىسقا, ۇزاعىراق ۋاقىتقا كەتپەگەن. اسىقتارىنىڭ قالاي تۇسكەنىن ۇڭىلمەسە بىلىنبەيتىن بولعان كەزدە, بىلتەلى شامدى ورتاعا قويىپ, شوق قالعان پەشتەن شىرپى تۇتاتىپ بىلتەگە جالعادى. ءۇي ءىشى كۇڭگىرتتەۋ بولسا دا جارىققا تولدى. ۇيگە ەنىپ, قايراققا ىشتەي پايدا بولعان قورقىنىشتى تەرەزەدەن ءارى قۋىپ تاستادى. سالدەن ۋاقىتتا, قامار اناسىن ىزدەدى. ۇلكەن اعاسى كوتەرىپ, ءۇي ىشىندە ءبىراز ءجۇردى. ءوزى ەس بىلمەيتىن ءسابي, اعاسىنىڭ ەسىكتى نۇسقاپ ءار ءتۇرلى جاساعان ىم-شاراسىن قايدان ءبىلسىن!؟ قارىنداسىن جاتقىزىپ تەرەزەدەن قاراپ ەدى, دالا قاپ-قاراڭعى, ەشتەڭە كورىنبەيدى. انالارىنىڭ وسىنشالىق كەشىككەنى كوڭىلىن جۇدەتىپ جىبەردى. كۇندەلىكتى ۇيقىعا جاتار ۋاقىتتىڭ كەلگەنىن ساناتتىڭ ويىننان جالىعىپ ءجيى ەسىنەگەنىنەن اڭعاردى. ايتپەسە قازىرگى ۇركەك كوڭىلنەن بويى ءالى سەرگەك. ءۇي ءىشىنىڭ جىلۋى قايتتى. باۋىرلارىنا توسەگىن سالىپ, قىمتاپ جاۋىپ, ءوزى باسىن كورپەنىڭ ەتەگىنەن قىلتيتىپ جاتىپ ەسىكتى كۇزەتتى, اناسىن كۇتتى. اناسىنىڭ داۋىسى اششى شىعىپ ايعايلاپ كەلەدى ەكەن. ارتىندا قورعاسىندا بەينەلەنگەن بۇجىر-بۇجىر قاسقىر قۋىپ كەلەدى. اناسى ۇيگە جەتىپ قالدى. ەسىكتىڭ اياز قارىعان سىرتقى تۇتقاسىن تارتقىلاپ جاتىر. اشىلمايدى. جان ۇشىرا قايتا-قايتا جۇلقىلايدى. بۇل ىشىنەن ىلگەكتى اشا الماي جاتىر. وسى كەزدە الگى قاسقىر اناسىنا اتىلىپ, ارس ەتىپ قاۋىپ الدى. كورپەدەن باسىن ج ۇلىپ الدى. باستىرىلىپ قالىپتى. ايعايلاعان داۋىس اناسىنىڭ ەمەس گۋىلدەگەن بوراندىكى ەكەن. ۇيتقىپ سوققاندا ەسىكتى جۇلقىپ تۇر. اناسى كەلسە شىنىمەن ەسىكتى اشا الماي قالارىن ويلاپ, ءبىر ءتۇرلى اناسىنا ساعىنىش پا الدە ايانىشتىڭ كۇشى مە تەز بارىپ ىلگەكتى اعىتىپ قويدى. ءۇي سالقىن. توڭىپ كەتتى دە جىلى ورنىنا جاتتى. تۇسىندە تاعى دا اناسىن كوردى. كىشكەنە كەزى ەكەن. ءوزى بەسىكتە بولەنۋلى جاتىر. اياۋلى اناسى ەمىرەنە الديلەپ قۇلاعىنا جاعىمدى ءان ايتىپ تەربەتىپ وتىر. ء«الدي, ءالدي اق بوپەم... باتىر بولار ما ەكەنسىڭ, اكىم بولار ما ەكەنسىڭ....» دەيدى. اناسىن سونداي جاقسى كورەدى, قۇشاقتاعىسى كەلەدى, بەسىككە تاڭۋلى بولعاسىن قوزعالا الار ەمەس. «اكىم دە, باتىر دا, ادال ۇلىڭ - ادام بولام» دەپ ايتايىن دەسە ەشقانداي ءسوز بىلمەيدى ەكەن. ال قازىر قۇشاقتاي الادى. بىراق, اناسى وعان: اتتەڭ «اپا» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭدى ەستىسەم ارمانىم جوق»,- دەپ ەدى عوي. ايتقىسى كەلەدى, اناسىنىڭ ارمانىن ورىنداعىسى كەلەدى. امال نە؟ قازىر ءتىلى كۇرمەۋلى. تاڭ اتتى. قايراق ويانا سالىپ قاراعانى اناسىنىڭ ورنى ءالى بوس, تەرەزەگە جۇگىردى. بوران باسىلىپ قالعان. ءۇي الدىنا كەلگەن ەشقانداي دا ءىز جوق. تەك تاس لاقتىرىم جەردە قارعا جارتىلاي كومىلگەن قارا تومپەشىك جاتىر. بۇرىن بايقاماعان با, الدە تۇندە پايدا بولعان با؟! ءبىراز كوز توقتاتىپ قاراپ ەدى, سۇلباسىن ەشتەڭەگە ۇقساتا المادى. بۇرىن بولماعان نارسە, ول انىق. جۇگىرىپ كەلىپ ءىنىسىن وياتتى. جىلى كورپەسىنەن تۇرعىسى كەلمەپ ەدى, اعاسىنىڭ اناسىنىڭ ورنىن ءبىر, تەرەزەنى ءبىر نۇسقاپ قولىنان تارتا بەرگەن سوڭ, سۇلەسوق كوتەرىلدى. ول اناسىنىڭ جوق ەكەنىن ەندى ەسىنە السا كەرەك كوڭىلى قۇلازىپ, تەرەزەگە تەز جەتتى.
– اعا, ول نە نايسە؟ مەندە بۇيىن كويمەپپىن, – دەدى سۇراۋلى جۇزبەن تاڭدانا. كۇندە تاڭەرتەڭگىلىك ءۇي جىلى, دايىن اسقا تۇرىپ ۇيرەنگەن بۇلار, بۇگىنگى اناسىز تاڭدى نەدەن باستارىن بىلمەي ءبىراز قيپاقتادى. وشاقتاعى شوق ءسونىپتى. اناسىنىڭ وت جاعۋ ءتاسىلىن ەسىنە الدى. قولامتاسىن كوسەپ جىلتىلداعان شوعىنا وشاق الدىنداعى كەشەدەن قالعان شىرپىنى سالدى. ۇرتىن تولتىرىپ بىرنەشە رەت ۇرلەگەندە كۇل بەتىنە بۇرق ەتتى. قايتا-قايتا ۇرلەپ شىرپىنى تۇتاتتى-اۋ ايەۋىر. قولقاسىن اششى ءتۇتىن قاپتى. كوزى اشىپ, جاس شىقتى. ەجىر تۇبىندە قالعان از سۋدى شومىشپەن ءسۇزىپ, وت جالاپ قاڭسىتا باستاعان قازانعا قۇيدى. ۇمىتسىزدەر جاتقان توشالانىڭ تۇتىگىنەن شىققان بولماشى ءتۇتىن كوكتەگى جولىنا ەرىنە كوتەرىلگەن كۇننىڭ نۇرلى ساۋلەسىمەن ارالاسىپ, تاڭعى شىڭىلتىر اۋامەن اۋەلەپ كوتەرىلىپ جاتىر. ىدىس-اياقتىڭ اراسىنان تالعاجاۋ ەتەر بىردەڭە ىزدەپ ەدى قولىنا ىلىنە قويمادى. اسىلعان سۋ مەن قاتقان ناننان وزگە سارەسىگە تىسكە باسار جوق. تۇندە تويىپ جاتساڭ دا اش تۇراسىڭ, اش جاتساڭ دا اش تۇراسىڭ. كەشە اناسىنىڭ اكەسىنە الىپ قويعان ءبىر كەردەن كوجە ەسىنە ءتۇستى. وكشەسىن كوتەرىپ سوزىلىپ ەدى سوندا دا قولى ءسال جەتپەيدى ەكەن ەرنەۋىنە ىلىنگەن ساۋساعى لاق ەتكىزىپ كەردەن تولى كوجەنى تۇگەل اۋدارىپ كەتتى. الدەقاشان سۋىعان كوجە قايراقىڭ جەڭىن بويلاپ توگىلدى...
قارا سۋمەن قاتقان ناندى جەپ جۇرەك جالعاعانى بولماسا بالالار كۇندەگىدەي شالا تويىپ بولسا دا ويناعان جوق. اۋىق-اۋىق تەرەزەدەن سىرتقا قارايدى. اناسى دا, اكەسى دە كەلەر ەمەس.
ۋاقىت وتە بەردى. جاڭادان ءجۇرىپ ۇيرەنگەن قامار قۋىقتاي تامنىڭ ىشىندە اناسىن ىزدەپ كوپ جىلايدى. ەكى اعاسى ءار تاماق سايىن ءوز نەسىبەلەرىن اۋىزدارىنان جىرىپ قارىنداسىنىڭ اۋزىنا توسا بەردى. بىراق, سۋعا شىلاپ بەرگەن ناندارى دا ەكى كۇننەن اسپاي تاۋسىلدى. سۋ دا ءبىتتى. اشىققان سايىن ەتتەرى شيراپ ۇيقىلارى ازايدى. العاشقى كۇندەرى كۇنىنە ەكى رەت دارەت سىندىرىپ بوساعاداعى داستىڭ ءتۇبىن جاسىرعان ەدى. قازىر ەكى كۇندە ارەڭ تامشىلاتادى. وتىن تاۋسىلىپ وشاقتان جىلۋ وشكەلى تۇندە توڭعان سوڭ تۋلاقتاردى قاباتتاپ توسەپ ىشىك كورپەلەردى قالىڭداپ جامىلاتىن بولدى. وت وشپەس بۇرىن قولدارىنا ىلىنگەن وتقا جانار زاتتاردى وشاقتىڭ كومەيىنە تاستاي بەردى. جۇكتەردى جيناعان ساندىقتى اقتارىپ وتىرىپ قاعاز اقشا مەن سارى ماي ساقتاعان قويدىڭ قارىنىن تاۋىپ الدى. قاعاز اقشانى اكەلەرى بالالارعا ۇستاتپايتىن ەرەكشە نارسە ەدى. ەكى ەستيارى ارى بەرى ويلاپ بۇنىڭ نە كەرەمەت ءدامى بار ەكەنىن بىلە المادى. اقىر سوڭىندا تىعىپ قادىرلەگەنمەن جەۋگە دە ىشۋگە دە جاراماعاسىن تامىزىق بولدى. اناسى قارىندى نەگە تىققانىن ءتۇسىندى. ساقتاپ تۇزداعان ماي تاۋسىلعاننان كەيىن كەلەر جىلدىڭ ۇلەسىنە ساندىققا تاستاسا كەرەك, كەپكەن قارىننىڭ سىرتىنا سورى شىعىپتى. قۋانعاندارى سونشا ۇشەۋى ۇيالاس كۇشىكتەردەي ءار شەتىنەن تىستەلەپ شاينادى. ماي مەن تۇزدىڭ سورى تاڭدايلارىن جىبىتكەنمەن سالدەن كەيىن شولدەتتى. ءبىرازدان بەرى كوزدەرىندەگى جاسى سارقىلىپ بوزارعان جۇزدەرىنە كۇلكىنىڭ بولماشى ىزدەرى بايقالدى. قايراق تاعى اقتارىپ جاتقان. سانات پەن قامار ەندى نە تابىلار دەپ ەلەڭدەپ وتىرعان. قاراسا, اعاش ەسىكتىڭ جاپسىرمالىرىنداعى قۋىسقا قاتقان قىراۋ مۇزدى ەكەۋى تامسانىپ تۇرىپ جالاپ جاتىر. ول دا قوسىلىپ كەتتى. ەرتەسىندە تەرەزەگە ۇستاعان قارىندى دا جەپ قويدى. قارىن دەگەن اتى بولماسا ۇسىك شالعان ەش ءدام جوق. ەسەسىنە اشىلعان تەرەزەنىڭ ەرنەۋىنەن قار كوپ الدى. قازانعا ەرىتىپ وتقا جاناتىن سوڭعى نارسەلەردى جاعىپ ءتاۋىر شولدەرىن باستى. وتقا سالعان قاقىر-سۇقىرلاردىڭ تۇرلەرىنە بايلانىستى توشالا ءىشىنىڭ جىلۋىمەن ءيىسى دە وزگەرىپ تۇراتىن. كەلەسى كۇنى ءۇي جىلىماي توڭازىعاندا, ونىڭ ۇستىنە جىلۋى جوق جانعان كوننىڭ قوڭىرسىعان يىسىنەن قامار اۋىرىپ قالدى. كوپ جىلادى, ۋانبادى. ەرتەڭگى تاڭدا ويانباي قويدى. سانات: «قاماي, قاماي, تۇي-تۇيشى» دەپ شىرىلداسا, قايراق قولىنا الىپ ارى بەرى جۇلقىدى, كوتەرىپ ءجۇردى بىراق ويانبادى. ء«ولىم» دەگەن سۋىق ءسوزدى دە ولگەن تىرشىلىك يەسىنىڭ قانداي بولارىن بىلمەيتىن ەكەۋى قارىنداستارىنىڭ اۋزىنا جاقتاۋداعى قار مۇزدى ەرىتىپ سۋ قۇيدى. جىلىمىش قار سۋىمەن ارالاس كوز جاستارىدا جانسىز اۋىزعا تولىپ اسىپ اعىپ جاتتى. قارىنداستارى ويانعانشا توڭباسىن دەپ كورپەلەرىن قالىڭداپ جاپتى. اشتىق قانشا قىسقان سايىن ءار ءتۇرلى ارەكەتتەر ىستەپ تاماق تاپتى. بۇگىن ءبارىن بىتىردىك-اۋ دەسە ەرتەڭ جەيتىن تاعى بىردەڭە تابىلادى ەكەن. اشىعۋدىڭ دەڭگەيى كۇشەيگەن سايىن تالداۋ جوعالىپ, كەز-كەلگەن زاتتىڭ جەلىنۋ مۇمكىندىگى مولايادى ەكەن. ءسويتىپ ەكەۋى توشالانىڭ كەرەگەسىنىڭ ءار جەرىن ۇڭعىلاي بەردى. سارى توپىراق, بالشىقپەن قوسا سىلانعان سابان, قاراعايدىڭ قابىعىن كوبەلەرى سوگىلگەنشە تىرنالاپ, تىسپەن قاجاپ ءنار تاتۋدا. ءۇش تال سابان سىنىعىمەن, اسىقتاي جاڭقا تابىلسا جارتىسىن قاماردىڭ قاسىنا قويادى. ويانعاندى جەيدى دەپ. انالارى كەتكەلى نەشە كۇن بولعانىن انىق بىلمەيدى, ءبىر بىلەرى تالاي ءتۇندى توڭىپ, اق تاڭدى جاتىرقاپ اتىردى. سول كۇننەن كەيىن تابيعات انا بۇلاردى ايادى ما ەكەن قار جاۋماي, كۇن جىلۋىن مەيلىنشە توكتى. الگى بوراندى تۇننەن كەيىن پايدا بولعان ەسىك الدىنداعى تومپەشىكتىڭ دە قارى ەرىپ كەتتى. قايراق ءبىر كۇنى سول نارسەگە ۇزاق قاراپ, كەنەت تەرەزەگە تاعى دا تاقالا جاقىنداپ تۇرىپ, نە تانىپ قۋانعاننان نە سونشا كۇننەن بەرى قوزعالىسسىز جاتقانىنان قورىققاننان بولسا كەرەك, كوزىنەن جاسى اعىل-تەگىل اقتى. تەرەزەدەن شىعىپ كەتپەكشى ەدى تىرەۋىنە قۇلاعى مىجىلىپ سيماي قويدى. ورتاسىنا قاققان قوس اعاشتى جۇلقىپ-جۇلقىپ جىبەردى. ىنىسىنە كورسەتىپ ەدى ول دا بىردەن ۇعىپ, تىپىرشىپ كەتتى. ويتكەنى ولار بۇل تومپەشىكتىڭ اكەلەرىنىڭ ىشىگىن جامىلىپ جاتقانىن ەندى تانىدى. ەكەۋى اكەسىن تانىعاسىن ەسىككە قاتار ۇمتىلعان. اناسى تىرەپ كەتكەن ەسىك وتكەندەگىدەي ەمەس ەكى-ءۇش ىرعاعاننان اشىلىپ كەتتى. قويعان تىرەۋدىڭ تىستەسكەن مۇزى ەرىپ بوس قالىپتى. سۇرىنە جىعىلىپ كەلسە ەكبەتىنەن جاتىپ كوپ «ۇيىقتاعان» اكەسى بوپ-بوز. كوك ىشىكتىڭ كەيپى قاسقىر تالاعانداي. ۇيگە ءجۇر دەپ جۇلقىلاسا اكەلەرى كوزىن اشپاي, ۇيقىدان ويانبادى. ەكەۋى سۇيرەپ ەدى شامالارى كەلمەدى. ۇيدەن شىقسام اپامدى ىزدەرمىن دەگەن ويى ەسىنە ءتۇستى. قايراق ساناتقا سۇق ساۋساعىمەن ءۇيدى كورسەتتى دە, ءوزى اناسىن ىزدەيتىنىن يشارات ەتتى.
اناسىن ىزدەپ مولا جاققا قاراي كوپ ءجۇردى. اينالاسى شەتسىز شەكسىز كۇنمەن شاعىلىسىپ جاتقان اپپاق قار. ولەتىن بالا مولاعا قاراي جۇگىرەدى دەيدى. بۇل بالا مولانى ىزدەپ شىققانىمەن اداستى. تاعى دا كوپ ءجۇردى, جۇرگەن سايىن السىرەپ اشىقتى. «ا-اا» دەگەننەن باسقا داۋىسى دا شىقپايدى. ەندى ونى ايتۋعا دا دارمەن جوق. كەنەت كوزى بۇلدىراپ ەتبەتىمەن قۇلادى. ەسىن جيسا, اۋزىنا ءدام كەلىپ تۇر. بىلەگىن بەتىنە باستىرا قۇلاعان ەكەن, باياعىداعى بەشپەنتىنىڭ جەڭىنە توگىلىپ قاتقان كوجەنى دەمى ءجىبىتىپتى. جەڭىن قوماعايلانا سوردى. كەزىندە سۇرتە سالعان مۇرىن بوعى دا, جەڭىندەگى تىگىلگەننەن بەرگى سىرىدە قاتقان كوجەگە وسىنشا ءدام بەرەرىن ويلاماسا كەرەك. بويىنا قان ءجۇرىپ ورنىنان تۇرىپ العا قاراي تاعى قادام باستى.
مەڭىرەۋ دالا. كۇن باتۋعا جاقىن. الدىنان كىشىگىرىم ساي شىقتى. جىلتىلداپ مۇز استىمەن سۋ اعىپ جاتىر. جار قاباقتانىپ قاتقان قاساتتى باسىپ تۇر ەكەن, بۋى بۋداقتاپ كوتەرىلىپ جاتقان سۋدى كورىپ الدىعا جۇرگەنىندە تۇرعان جەرى وپىرىلىپ كەتتى دە ىڭىرسىعان كۇيى قارمەن ۋماجدالىپ تومەننەن دومالاپ بىراق شىقتى. ءۇستىنىڭ قارىن قاقپاستان سۇيرەتىلىپ سۋعا جەتتى. بۋسانعان سۋعا سالعان قولىنىڭ دارمەنسىزدىگىنەن ۋىسىنا ىلگەن سۋ ساۋساقتارىننىڭ اراسىنان توگىلدى. الاقانىنىڭ اياسىندا قالعان جۇعىندى سۋ جارىلعان ەرنىمەن ءتىل ۇشىنان ءارى اسپادى. وسى ارەكەتىن بىرنەشە رەت قايتالادى. وڭەشىنەن وتكەننەن كەيىن توڭىپ, ءىشىن الدەنە تۇينەپ كەتكەندەي بولدى. وسى ساتتە ارت جاعىنان قاسقىر ۇلىدى. جالت قاراسا ءوزى قۇلاعان جار قاباقتان باتىپ بارا جاتقان كۇنگە تۇمسىعىن سوزىپ, دۇشپانىمدى وسىندا جولىقتىرعانىڭا ريزامىن دەگەندەي كۇڭىرەنە ۇلىپ تۇر. كوزى شاراسىنان شىعا جازداپ, سۋدى شالپىلداتىپ مۇزدان تايىپ كەلەسى جاعاسىنا ءوتتى. ەندى بۇرىلسا قاسقىر جاداعاي وتكەلدەن اسىقپاي ءتۇسىپ كەلەدى. تۇرعان تۇسىنان تىكە ورگە قاراي ىتقىدى. جانتالاسىپ قوس قولىمەن قاردى قارماپ ءجۇرىپ شىقتى-اۋ ايتەۋىر. قاسقىر دا كەپ قالدى. قاباققا شىعىپ ەندى تاياق تاستام جەر جۇگىرگەندە ارس ەتىپ اۋىر سالماق ۇستىنەن ءبىر-اق باستى. بەتىن كەشكى قۇرعاق قارعا سۇردىرە جىعىلدى. قاسقىر ۇستىنەن سەكىرىپ الدىنا ءتۇستى. قالشىلداپ باسىن ارەڭ كوتەرىپ جاتىپ كوز الدىنداعى قاسقىردىڭ اياعىنا تاڭىلعان اناسىنىڭ مارجان كوز القاسىن تانىدى. القاداعى كوزدەن اناسىنىڭ كوزى قاراپ تۇرعانداي ەلەستەدى. ەندى ەكەۋى ءبىر-بىرىنە ءمىز باقپاي قادالا قاراپ قالدى. قانشىق قاسقىردىڭ دا مۇرنى بالا موينىنداعى ءوز بولتىرىگىنىڭ اسىعىن, شىك جاعىنداعى شيكى ءسىڭىرلى قان يسىنەن انىق تانىدى. مىلقاۋ بالامەن ءتىلسىز حايۋان ارباسىپ قاتىپ قالعان.
از ومىرىندەگى سوڭعى كورگەن (مۇمكىن دالا تاعىسىنىڭ كيەسى اتقان) ازاپتى كۇندەردەن كەيىن, ساعىنعان اناسىنىڭ ارتىندا قالعان اسىل زاتى, بالاۋسا كەزىندە انا ومىراۋىن ەمىپ جاتىپ وسى القامەن وينايتىن. اناسى الديلەپ ءان ايتۋشى ەدى. سوسىن مۇڭلى جۇزىمەن قاراپ وتىرىپ: «اينالايىن, «انا» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزىڭدى ەستىسەم عوي», دەپ ارمان ەتۋشى اسىل اناسى. ءبارى ەسىنە تۇسكەن وسى ساتتە ءتىلىنىڭ كۇرمەۋى شەشىلىپ العاش رەت اۋزىنان «انا» دەگەن ءسوز شىقتى. وكىنىشتىسى سوڭعى ءسوزى دە وسى ەدى. قارعا كومىلگەن قولى ەرىكسىز كوتەرىلىپ قاسقىر اياعىنداعى القاعا قاراي سوزىلدى. قاسقىر ىرىلداپ بەرمەيمىن دەگەندەي ارتقا جىلجىپ قابۋعا وقتالدى. بالا ءتۇسىندى. قوينىنا قولىن سالىپ اسىقتى ۇسىندى.
***
سول تۇندە ارۋاق كورگەننەن كەيىن شوناي كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرىلدى. كوزىن جۇمسا بولعانى بەيىت باسىنان شاشتى الباستى قولىن ەربەڭدەتىپ الدىنان شىعا كەلەدى. وسىلاي ءوز ويىمەن الەك بولىپ جۇرگەندە قويىنا قاسقىر شاۋىپ تالايىن وبالدى قىلىپ تاماقتاپ كەتىپتى. وتكەن جولى قاستىق نيەتتە بولعانىمەن ارامدىق ىستەمەگەسىن, بار بولسا قاسقىرشىدان تابىلار دەگەن ويمەن ايتاننان بىرەر قاقپان جانە كۇشالا سۇراماققا ات باسىن سولاي بۇردى.
قىستاۋلىققا جاقىنداي كەلە كوپتەن بەرى مۇندا ەشكىم ات ءىزىن سالماعانىن بايقادى. اتاعاشتان الىستاۋ جەردە ۇزىنىنان جاتقان ايتاندى كورىپ اتىنان قارعىپ ءتۇسىپ قاراسا, الدەقاشان و دۇنيەگە كەتكەن ەكەن. ۇيگە قاراي ارلى-بەرلى جۇرىلگەن ءىز كوپ. لەزدە ۇيگە ۇمتىلدى. جالعىز بولمەلى توشالانىڭ ەسىگى تولىق جابىلماپتى. ايقارا اشىپ كىرىپ كەلگەندە ءۇي ىشىندە اتىس بولعانداي كەرەگەلەر تۇگەل ورتان بەلىنەن شۇرىق تەسىك ساۋ تامتىعى قالماپتى. ورتادا كورپە استىنان شالا جانسار ءبىر بالا باسىن كوتەردى. قۇر سۇلدە, ءۇرپيىپ ارەڭ وتىر. كوزى سۋىق, نۇرسىز. اكەسى كىرىپ كەلدى ەكەن دەپ بويىنداعى بار كۇشىن جيعانى بولار. ءۇي ءىشى دالادان بەتەر سۋىق. تىزەرلەپ, باۋىرىنا باستى دا قالتاسىنان مالتا قۇرتتان بىرەۋىن اۋزىنا سالدى. بالا بۇرىلىپ كورپەنى نۇسقادى.
–قۇداي-اۋ, تاعى بار ما؟ وبال-اي,– دەپ قالىڭ كورپەلەردى ارشىپ استىنان كىشكەنە قاماردى تاۋىپ الدى. كوگەرىپ كەتكەن بالاۋسا مۇردەگە كوزىن كوپ توقتاتا المادى. ساناتتى كوتەرىپ شىعىپ اتىنىڭ قانجىعاسىنداعى قورجىننان ت ۇلىپتى الىپ شالاپ ىشكىزدى. الدىنا مىنگەستىرىپ, ۇيىنە تەز جەتىپ ىستىق تاماق بەرىپ جانىن الىپ قالۋ ءۇشىن ءوز قىستاۋلىعىنا قاراي دالاقتاپ شابا جونەلدى.
ءسۇر ەتتىڭ سورپاسىن بەرىپ وشاق جانىنا كورپەسىن قالىڭداپ جاتقىزدى. شونايدىڭ كوڭىلىن ءبىر ءتۇرلى سۋىق سەزىم بيلەپ الدى. اڭداسا ايتان مەن قىزىن ءوزى ولتىرگەندەي الگى ەلەس ساۋساعىن نۇقىپ كورسەتە بەرەدى. سالدەن كەيىن سانات تىلگە كەلدى.
– اينالايىن ءتىرىلدىڭ بە, اتىڭ كىم؟ – دەدى قاسىنا تىزەرلەپ.
– مازاسىن الماي كۇتسەڭشى بايعۇستى,– دەدى باعانادان بەرى زىر جۇگىرىپ, قۇدايدان قىل كوپىردەگى بالانىڭ اماندىعىن تىلەپ جۇرگەن بايبىشەسى.
– سانات,– دەدى ءولىم اۋزىنان قۇتقارعان بەيتانىس كىسىلەرگە.
– اپاڭ قايدا, اكەڭە نە بولدى؟ – دەدى شوناي تاعاتسىزدانىپ.
– اپام مولاعا كەتكەن كوپ بويدى, ءالى كەيمەدى. اكەممەن قاماي ويانباي قويدى, –دەدى, كوزىنەن اققان جاسى قوس قولىمەن قىسىپ ۇستاعان كەسەدەگى سورپاعا تامىپ جاتقاندا.
– اپام مولاعا كەتكەن دەيسىڭ بە؟ – دەپ شوناي بالا سوزىنەن شوشىنىپ, باعاناعى ەلەستەن سەزگەن كۇنالى كۇدىگىنىڭ راس بولعانىنان. ىلە, – قانشا كۇن بولدى؟ – دەدى دە, كۇن بىلمەيتىن بالادان ورىنسىز سۇراعانىن ءبىلىپ ارى قاراي توسىلىپ قالدى. كەنەت ساناتتىڭ كوزى جارق ەتىپ يەگىن كوتەرىپ:
-قايلاق اعام اپامدى ىجدەۋگە كەتكەن, – دەدى ءوڭى قۇبىلىپ, ورنىنان تۇرىپ كەتەردەي. نە الاڭداپ قورىققانى, نە قۇتقارار دەگەن ءۇمىت ەكەنى بەلگىسىز.
–ويباي شاپ, تاپ اعاسىن تەزدەتىپ,– دەدى بەتىن شىمشىپ بايبىشەسى. استىنداعى اتتىڭ اق تەر, كوك تەرىن شىعارىپ مولاعا كەلگەندە تىزگىندى ءبىر-اق تارتتى. ونىڭ جان ۇشىرا ىزدەگەنى قايراققا قاراعاندا, ءسىرا جالماۋىز, الدە جەزتىرناق, نە ديۋانا ارۋاق دەپ قامشىمەن ساباپ كەتكەن جەتىمدەردىڭ اناسى بولاتىن.
مولانىڭ باتىس جاعىنان انا ءمايىتىن تاپتى. قاسىندا بالا جوق. جان-جاعىندا ءىز دە جوق, ياعني مۇندا كەلمەگەن. بۇل ماڭعا تۇسكەن سوڭعى ءىز ءوزىنىڭ اتپەن كەلگەن وتكەندەگى ءىزى ەكەن. ايتاننىڭ توشالاسىنا قاراي تارتتى.
جولدا بۇرىلعان ءىزدى تانىدى. بالانىڭ اداسقانى انىق. كوپ ءجۇردى. وبال-اي مىندا ءبىر جىعىلىپتى. ارتىنان قاسقىر ءىزى قوسىلعان. شوناي ەندى بارىنشا اسىقتى. ە-ەە دۇنيە-اي, قاسقىر ىزىنە ءتۇسىپ اۋلايتىن ادامنىڭ ۇلىن قاسقىر اڭدۋدا. ال سول ادامنىڭ دۇشپانى بالانى قاسقىردان قۇتقارماق بوپ قامشى باسىپ, اسىعىپ كەلەدى. ءىز جىرا شەتىنە بارىپ تىرەلىپتى. قۇلاسا كەرەك, ويىلعان قاباقپەن بۇزىلعان قار تەككە ەمەس. اتتى باستىرمالاتىپ ەدى ۇركىپ بالا قۇلاعان قاساتتىڭ قىرىنان تۇسپەدى. جاعالاپ ءجۇرىپ جاداعاي وتكەل تاۋىپ ءوتتى. قاسقىر جۇرگەن ءىز جاتىر. سۋ ءىشىپ ارعى جاعاعا تىكە تارتىپتى. تىزگىندى اعاش بۇتاسىنا ءىلىپ, بالا شىققان تىك بەتكە جارماستى. قامشىسىن قاداپ-قاداپ كوتەرىلدى دە قاباقتان اسىپ باسىن قىلتيتىپ قاراسا كوزىنە بىردەن شالىنعانى ءبۇرىسىپ جاتقان بالا. جالما-جان اسىعا قامشىسىن تىرەپ ىرشىپ شىعىپ, جانىنا جەتتى. بالا ولەر الدىندا جانى شىققانشا ۇزدىكسىز اۋناپ قيمىلداپتى. مىناۋ مەڭىرەۋ قاتىگەز دۇنيەنى اداممەن جىرتقىش اراسىنداعى كەكتىڭ قۇربانى بولا تۇرا قيماستىقپەن كەتكەندەي. جاس مۇردەنىڭ جۇدىرىعى قارىسىپ قاپتى. اشسا, الاقانىندا مارجان كوزدى القا بار ەكەن.
ولىكتى وڭگەرىپ, ۇمىتپەن اسىعىپ كەلگەن ىزبەن, اشىنا وكىنىپ اۋىر اياڭمەن ارتىنا قايتتى. ۇزاق جۇرىستەن كەيىن جول ايتاننىڭ توشالاسىنا تىرەلدى. شىڭىلتىر اۋا, سەرە قار كۇنگە شاعىلىسىپ كوز ۇيالتادى. اجالدى ءتۇننىڭ ايىبىن جابايىن دەپ, كۇن قانشا جىلۋىن توكسە دە, ازىرەيىل قونعان ءۇي سۋىق, سۇستى. وتى وشكەن وشاقتى الدە قاشان قىراۋ شالعان. ءدال قازىر بۇل ۇيدە وعان جاناتىن زات تا, جاعاتىن جان دا قالماپتى.
دۋمان باقىتكەلدى
