ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

90-شى جىلداردىڭ اياعىندا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرى ايماعىندا بولعان داع­دا­رىس كوپتەگەن ەلدەردى قارجى نارىعىن بىرىڭعاي رەتتەۋشى سياقتى مەملەكەتتىك قۇرى­لىم­دى قۇرۋعا يتەرمەلەگەنىن كوپ ادام بىلە بەرمەيدى. بارلىق ءتورت نارىق – بانك, ساق­تاندىرۋ, زەينەتاقى جانە باعالى قاعازدار نارىق­تا­رىن رەتتەۋشىنىڭ فۋنك­تسيالارى بەرىلگەن سوعان ۇقساس قۇرىلىم قر ۇلتتىق بان­­كىندە دە قۇرىلدى. قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ونىڭ نەگىزگى فۋنك­تسيا­لارىنىڭ ءبىرى بولدى. 2001 جىلعى ساۋىردە قر ۇب بانك­تەردى جانە ساقتاندىرۋدى قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنىڭ قۇرىلىمىندا قار­­جى قىزمەتتەرىن قاداعالاۋ باس­قارماسى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ مىڭ­داعان شاعىمدار قارالىپ, جۇزدەگەن ۇي­عا­رىمدار شىعارىلدى. بىراق ونداعان جىلدار ىشىندە قارجى قىزمەتتەرىن تۇ­تى­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالا­سىنداعى قاعيداتتار مەن تۇجىرىمدى تاسىلدەردىڭ ازىرلەنۋى ودان دا ماڭىزدى. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ كليەنتتەرىمەن وڭاي ەمەس ديا­لو­گىن ايتارلىقتاي دارە­جەدە جەڭىلدەتتى. جورامال رەتتەۋشى قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇدد­ە­لەرىنەن تۋىنداسا دا, بۇل ماسە­لە­نىڭ الدىن الا شەشىلەتىندىگىن بىلدىرمەيدى. ءبىزدىڭ ماق­ساتىمىز ناقتى جاعدايعا قاراي شىندىقتى اشىپ, وبەكتيۆتى شەشىمدەر قابىلداۋ, – دەپ اتاپ كورسەتەدى قر ۇب قارجىلىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قۋات قوجاحمەتوۆ. سۇحبا­تى­مىز­عا سەبەپ بولعان, ارينە, دەپارتامەنتتىڭ ونجىل­دى­عى, بىراق مەرەيتويلىق ەمەس, پراكتيكالىق تاقىرىپ – قارجى قىزمەتتەرىن تۇتى­نۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى – اڭگىمەمىزدىڭ وزەگى.

تاريحقا كوز جىبەرسەك – قۋات باكىر ۇلى, مۇنداي قۇرىلىمدى قۇ­رۋ­عا سىرتقى فاكتورلار عانا نەگىز بولدى ما؟

– تەك ولار عانا ەمەس. بۇكىل الەمدەگىدەي رەسپۋبليكادا دا كۇردەلەنگەن قارجى ونىمدەرىنىڭ ءوسۋى بايقالدى. بۇل رەتتە نارىقتىق ەكونوميكاسى بار ەلدەرگە قاراعاندا ءبىزدىڭ حالقىمىز ول كەزدە قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ەندى عانا اشا باستاعان. قانداي دا ءبىر شارتقا قول قويا وتىرىپ, ادامداردىڭ ءوز مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارىن جاقسى تۇسىنە قويماعانى دا تۇسى­نىكتى. باتىس ەلدەرى ءۇشىن ءداستۇرلى ومبۋدسمەن, قار­جىلىق كونسۋلتانتتار, مەدياتسيا ينستيتۋتتارى بىزدە دامىعان جوق. سوندىقتان دا قارجىلىق قىزمەت­تەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىنە قاراي قارجى ينس­تيتۋتتارى كليەنتتەرىنىڭ ۇلتتىق بانككە كومەك كورسەتۋ تۋرالى شاعىمدارى, حاتتارى, وتىنىشتەرى دە كوبەيە باستادى. داۋلى جاعدايلاردى شەشۋگە كومەك­تەسەتىن قۇرىلىم, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ قا­جەت ەكەندىگى انىق بايقالا باس­تا­دى. ونىڭ ۇستىنە بۇل قۇرىلىمنىڭ ءتيىستى وكىلەتت­ىك­تەرى بولۋى ءتيىس ەدى. بۇل جۇمىسقا ۇلتتىق بانك ۇلكەن ءمان بەردى, سوندىقتان دا قارجى قىزمەتتەرىن قاداعالاۋ باس­قار­ماسى ون جىلدىق تاريحىندا بىرنەشە رەت قايتا ۇيىمداستىرىلعانىمەن, ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى ساقتالىپ, كۇشەيتىلدى. ماسەلەن, 2002 جىلى, قر ۇب-دا قارجىلىق قاداعالاۋ دەپارتامەنتى قۇرىلدى, ونىڭ قۇرامىنا قارجى قىزمەتتەرىن تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ باسقارماسى كىردى. 2004 جىلدىڭ قاڭتارىندا ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىنەن قاداعالاۋ قۇزىرەتىن بولە وتىرىپ, بىرىڭعاي رەتتەۋشى – قارجىلىق قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ قۇرىلۋى 90-شى جىلداردا – 2000-شى جىلداردىڭ باسىنداعى قارجى سەكتورىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرى­لۋى­نىڭ اياقتالۋى بولدى. ققا قۇرامىندا باسقارما ساقتالىپ قالدى, كەيىننەن ول قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ەندى ققا تارا­تىلعاننان كەيىن دەپارتامەنت – قارجى­لىق قاد­ا­عا­لاۋ كوميتەتىنىڭ قۇرىلىمى بولىپ قال­دى. وسىنداي ۇيىمداستىرۋشىلىق قايتا قۇرۋلارعا قاراماستان, ققك تۇتىنۋشىلاردىڭ اقپارات الۋ قۇقىعى, تاڭداۋ قۇقىعى, پىكىرىن ءبىلدىرۋ قۇقىعى, زياننىڭ وتەلۋ قۇ­قى­عى جانە قارجىلىق ءبىلىم الۋ قۇقىعى سياقتى جال­پىعا بەلگىلى نەگىزگى قۇقىقتارىن ساقتاۋدى ۇستانادى.

ازداعان ستاتيستيكا: 2005 جىلدان باستاپ 2011 جىلعى 30 قىركۇيەك ارالىعىندا اگەنتتىك پەن كوميتەتكە, ونىڭ ىشىندە بلوگ-پلاتفورماعا كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر

– دەپارتامەنت جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى وقىر­ماندارعا قىزىعىراق بولار. ونىڭ تيىمدىلىگىن ولشەيتىن قانداي دا ءبىر بارابار بىرلىك بار ما؟

– تيىمدىلىكتىڭ قاراستىرىلعان وتىنىشتەر جانە ولار بويىنشا قابىلدانعان شەشىمدەر سانىمەن ولشەنەتىندىگى ءسوزسىز. تسيفرلاردان مىسال كەلتىرەيىن. 2004 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 2011 جىلعى 1 قاڭ­تار­عا دەيىنگى التى جىلدا ققا-عا 14983 ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل رەتتە وسى كەزەڭدەگى وتىنىشتەردىڭ ءوسۋى 678% قۇرادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى بانك سەك­تو­­رىنا قاتىستى, بۇل يپوتەكا الۋشىلاردىڭ زاەم­­دا­رى بويىنشا قابىلداعان مىندەتتەمەلەرىن ورىن­داۋ­دا قيىندىقتار تۋىنداۋىمەن بايلانىستى وتىنىشتەرى. 2004 جىلى وتىنىشتەردىڭ كوپشىلىگى ازاماتتار­دىڭ سالىمدارىنا; قايتا ۇيىمداستىرىلعان جانە تاراتىلعان بانكتەردە ورنالاستىرىلعان سالىمدا­رىنا وتەماقى تولەۋ تارتىبىنە, كسرو جيناق بان­كى­نىڭ سەرتيفيكاتتارىن جانە مەملەكەتتىك قازىناشى­لىق مىندەتتەمەلەر مەن وبليگاتسيالاردى ساتىپ الۋعا; بانكتەردىڭ اۋدارىم وپەراتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ, زاەمدار بەرۋ تالاپتارىنا جانە تولەم كار­توچكالارى بويىنشا ساپاسىز قىزمەت كورسەتۋگە قاتىستى بولدى. 2008 جىلدان باستاپ وتىنىشتەردىڭ نەگىزگى تاقىرىبى: زاەمدار بويىنشا سىياقى ستاۆ­كاسىنىڭ جوعارى بولۋى; بانكتىك زاەم جانە بانكتىك سالىم شارتتارىنىڭ تالاپتارىن بىرجاقتى وزگەرتۋ; بانكتەردىڭ تولەمدەردى يندەكستەۋدى قولدانۋى; زاەم­دارعا قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا قوسىمشا كوميسسيالار ەنگىزۋ; سونداي-اق بانكتەر الدىنداعى بو­رىش­تاردى كەشىرۋگە, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋد­جەت ەسەبىنەن كەشىرۋگە كومەك كورسەتۋ; بانكتەردىڭ كەپىل مۇلكىن ساتۋىنا جول بەرمەۋ, بەرەشەكتى قايتا قۇرىلىمداۋدىڭ جانە تۇراقسىزدىق ايىبىن ەسەپتەن شىعارۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى بولدى. اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ جانە 30 قىر­­­­كۇيەك ارالىعىندا كوميتەت جەكە جانە زاڭدى تۇلعا­­لاردىڭ 5168 ءوتىنىشىن قارادى. سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەر مەن ءوتىنىش بەرۋشىلەر توپتارىنان دا, ۇكىمەتتىڭ تاپسىرمالارى بويىنشا دا كەلىپ تۇسكەن پروبلەمالىق زاەمشىلاردىڭ 1534 وتىنىشىنەن تۇرا­تىن 80 ۇجىمدىق ءوتىنىش قارالدى. بۇل رەتتە جالپى سانىنىڭ شامامەن 70%-ى ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك­تەردىڭ جانە بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇر­لە­رىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە تيەسىلى. بانك سەكتورى بويىنشا وتىنىش­تەردىڭ كوپ بولى­گىن زاەمداردى قايتا قۇرىلىمداۋعا قاتىستى وتىنىش­تەر قۇرايدى. ساقتاندىرۋ كومپا­نيالارىنا جاسالعان شاعىمداردا (4,29%) مىندەتتى جانە ەرىكتى ساقتان­دىرۋ تۇرلەرى بويىنشا ساقتان­دىرۋ تولەمدەرىنىڭ ۋاقتىلى جانە/نەمەسە تولىق كولەمدە تولەنبەۋىنە, اننۋيتەت شارتتارىنا سايكەس ساقتاندىرۋ تولەمدەرى بويىنشا مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالماۋىنا بايلا­نىس­تى شاعىمدار باسىم. جزق بويىنشا وتىنىشتەر (7,24%) جيناقتالعان زەينەتاقى قاراجاتىن اۋدارۋدان نەگىزسىز باس تارتۋعا نەمەسە ونىڭ ۋاقتىلى اۋدارىلماۋىنا, مىندەتتى جارنالاردىڭ سالىمشىلار شارت جاساماعان قورلارعا اۋدارىلۋىنا, جيناق­تال­عان قاراجات مول­شەرىنىڭ ازايۋىنا جانە ينۆەس­تي­تسيا­لىق شىعىننىڭ ەسەپتەلۋىنە قاتىستى. باعالى قا­عاز­دار نارىعىنا قاتىسۋشىلار (1,88%) كوبىنە اكتسيو­نەرلەردىڭ جال­پى جينالىستارىنىڭ وتكىزىلۋ جانە شاقىرىلۋ ءتارتىبىنىڭ بۇزىلۋىنا, اق-نىڭ مۇددەسىن قوزعايتىن اقپاراتتىڭ بەرىلمەۋىنە, سونداي-اق ديۆيدەندتەردىڭ تولەنبەۋىنە شاعىمدانادى.

– بۇل وتىنىشتەر قانشالىقتى دالەلدى؟

– ءبىز مۇنداي ستاتيستيكانى جۇرگىزەمىز جانە ققك سايتىنىڭ «تۇتىنۋشىلاردىڭ شاعىمدارى (تالداۋ جانە ستاتيستيكا)» دەگەن بولىمىندە اي ساي­ىن وتىنىشتەردىڭ قارالۋ ناتيجەلەرى تۋرالى جيىن­تىق اقپارات ورنالاستىرامىز. «وتىنىشتەردىڭ نەگىزدىلىگى/نەگىزسىزدىگى» كورسەتكىشىنىڭ ەسەپتى كەزەڭ­دەگى اراقاتىناسى ولاردىڭ جالپى قارالعانى سا­نىنىڭ 1,1% نەگىزدى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. بۇل رەتتە قا­رالۋ كەزىندە زاڭنامانىڭ جانە شارت تالاپ­تا­رىنىڭ بۇزىلعاندىعى انىقتالماعان وتى­نىشتەر نەگىزسىز دەپ تانىلادى. قۇقىق بۇزۋشى­لىق­تار بولما­عان جاع­دايدا ءوتىنىش يەلەرىنە كون­سۋل­تاتسيالىق جانە ءتۇسىندىرۋ سيپاتىنداعى ءتيىستى اق­پارات بەرىلەدى. ققك-ءنىڭ پىكىرىنشە, نەگىزدەلگەن وتىنىشتەر ۇلە­سىنىڭ تومەندىگى قارجىلىق قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ جاقسى ەكەندىگىن جانە تۇتىنۋشىنىڭ قاداعالاۋ ورگانىنا ءوتىنىش بىلدىرۋگە سەبەبى جوق ەكەندىگىن بىلدىرمەيتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. جۇيەلى سيپاتتاعى نەگىزسىز وتىنىشتەر سەبەپتەرىنە جاسالعان تالداۋ عانا زاڭناماداعى ولقىلىقتاردى ايقىنداۋعا مۇم­كىند­ىك بەرەدى. وسىنداي تالداۋ ناتيجەلەرى بو­ي­ىن­شا دەپارتامەنت تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ جونىندە ءتيىستى قۇقىقتاردى بەلگىلەي وتى­رىپ, قر زاڭناماسىنا جاڭا نورمالار ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار دايىندايدى.

سىزگە رەتتەۋشىدەن حات كەلدى – ەگەر نەگىزدەلگەن شاعىمدار تۋرالى ايتار بولساق, كليەنتتەردىڭ قۇقىقتارىنا قالاي شەك قويىلۋدا, مۇنداي فاكتىلەر انىقتالعان جاع­دايدا ولارمەن قانداي جۇمىس جۇر­گىزىلۋدە؟

– زاڭنامانىڭ جەڭىل دارەجەدە بۇزىلۋىنا بايلانىستى جىل باسىنان بەرى ءبىز ولاردىڭ جويىلۋىن كورسەتە وتىرىپ, 10 حات جىبەردىك جانە قارجى ۇيىمدارى: اليانس, تەمiر, بتا, بانك تسەنتركرەديت, دانابانك, مەتروكومبانك, حالىق, قازكوم, حوۋم كرەديت بانكتەرىنە; اتلانتا پوليس, نۇرپوليس, پانا ينشۋرانس, نوماد ينشۋرانس, «استانا-فينانس» سك, ەكوپوليس, الاتاۋ ساقتاندىرۋ كومپانيالا­رى­نا; باعالى قاعازدار نارىعى بويىنشا «راحات» اق, «ەۋرازيا ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق-عا, زەينەتاقى قىزمەتتەرى سەكتورى بويىن­شا ء«ۇلارۇمىت» جزق, بتا قازاقستان جزق-عا قاتىستى 22 شەكتەۋ شارالارى قولدانىلدى. ءبىز سونىمەن قاتار قارجى ءونىمىنىڭ تالاپ­تارى تۋرالى تولىق ەمەس اقپارات بەرۋ فاكتىلەرىن اتاپ وتتىك, ول ۇسىنىلاتىن نەمەسە الاتىن قار­جىلىق قىزمەتتەردىڭ تالاپتارىن دۇرىس باعالاۋعا اسەر ەتەدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, شاعىمدار سانى­نىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى قارجى ۇيىمدارىنىڭ قو­سىمشا تاۋەكەلدەردەن قاشۋ نيەتىمەن جانە ولار­دىڭ كليەنتتەرگە قاتىستى بارىنشا اگرەسسيالىق ساياسا­تىمەن تۇسىندىرىلەدى.

كەشەگى كۇنگە دەيىن قازاقستاندىق بانكتەردىڭ شەتەلدەن ايتارلىقتاي ارزان كرەديتتەردى الىپ, كوبىرەك زاەم, ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي زاەمدارىن بەرۋگە تالپىنعاندارى بەلگىلى. بىراق كوبىنە ءىس جۇ­زىندە قارجىلىق كىرىسى كرەديتتەر بويىنشا تۇ­راقتى تۇردە تولەم جاساۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن ادامدارمەن شارتتار جاسالدى. بۇدان باسقا قارجى ۇيىم­دارىنىڭ ءوز مۇمكىندىكتەرىن اسىرا پايدالان­عانىن دا مويىنداۋ قاجەت. قارجى نارىعىنىڭ ەكو­نو­مي­كالىق تۇرعىدان نەعۇرلىم مىقتى قاتى­سۋ­شىلارى ءوز مۇمكىندىكتەرىنىڭ باسىم ەكەندىگىن بىلە تۇرا, شارتتارعا كليەنتتەردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىنە قىسىم جاساپ, قۇقىقتارىن شەكتەيتىن تالاپتار كىرگىزدى. بۇل رەتتە بانكتەر زاەمدار بويىنشا زالال تا­ۋەكەلىن تومەندەتۋ جانە جوسىقسىز زاەمشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ولار­عا قاتىستى زاڭنامادا جانە جاسالعان شارت­تار­دىڭ تالاپتارىندا كوزدەلگەن شارالاردى قولدانۋدا. بىراق زاەمشىلاردىڭ بەرەشەكتى ۋاقتىلى وتەۋى­نە وبەكتيۆتى مۇمكىندىگىنىڭ بولماۋى جاعدايىندا بانكتەر قابىلدايتىن شارالار, ونىڭ ىشىندە سىي­اقى ستاۆكاسىن كوتەرۋ, مىندەتتەمەلەرىن ورىندا­ما­عانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىن ۇزاق ەسەپتەۋ ولاردىڭ بورىشتىق اۋىرتپالىقتارىن بىرنەشە ەسە ۇلعايتىپ جىبەردى. سونىمەن قاتار كەپىل مۇلكىن سوت­تان تىس ساتۋ سياقتى, بۇل شارالار ءتيىمسىز بولىپ قانا قويماي, كوپتەگەن ازاماتتاردىڭ جالعىز تۇر­عىن ۇيىنەن ايىرىلۋ تاۋەكەلىمەن بايلانىستى الەۋ­مەتتىك داعدارىسقا اكەپ سوعاتىن شارا بولدى. سوڭعى كەزدەرى بانك زاەمشىلارىنىڭ پروبلە­مالارى حالىققا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار شارالاردى ىسكە اسىرىپ جاتقان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇنەمى نازارىندا ەكەندىگىن اتاپ وتەمىن. اتاپ ايتقاندا, كەزىندە ققا بانكتەردىڭ جەدەل قىزمەتىنە ارالاسپاۋ تۋرالى زاڭنامانىڭ نور­مالارىن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستان قارجىگەر­لە­رى­نىڭ قاۋىمداستىعىنا, بانكتەر مەن يپوتەكالىق كومپانيالارعا قامتاماسىز ەتۋى زاەمشىلاردىڭ جالعىز تۇرعىن ءۇيى كەپىل بولىپ تابىلاتىن زاەم­دارعا قاتىستى قولداۋ كورسەتۋشى شارالار ەندىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ حاتتار جىبەردى. اگەنتتىك زاەمداردى وتەۋ كەزەكتىلىگىن وزگەر­تۋدى; ولاردى وتەۋ جونىندە مەرزىمىن ۇزارتۋدى; يندەكستەۋ كوەففيتسيەنتىن قولدانۋدىڭ كۇشىن جويۋدى; بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ ماسەلەلەرىن سانالى ءارى ءادىل شەشۋدى; كەلىپ تۇسكەن سومانىڭ 50%-نان اسپايتىن مولشەردە اقشانى جوسىقسىز زاەمشىلاردىڭ كارت شوتتارىنان ءىشىنارا الۋدى پايدالانۋدى ۇسىندى.

قارجىگەر دالەلدەي الماعاندى زاڭ تالاپ ەتە الادى – ون جىلدىق جۇمىس تاجىريبەسى قورى­تى­ن­دىلار جاساپ, تۇجىرىمدى شەشىمدەر شىعارۋعا, ونىڭ ىشىندە زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋگە نەگىز بولادى...

– ءدال سولاي. ەگەر دەپارتامەنت جۇمىسىنىڭ باسىندا ءبىرلى-جارىم شاعىمدار عانا قارالىپ, جەكە جاعدايلار بويىنشا عانا شەشىمدەر قابىلدانسا, قازىر قايتالانا بەرەتىن سۇراقتار, وقيعالار, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى ولاردى جيناقتاپ, جىكتەپ, كەيىننەن زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك اكتىلەرگە تۇزەتۋلەر بولىپ ەنەتىن جۇيەلى سيپاتتاعى ۇسىنىستار دايىنداۋعا نەگىز بولىپ وتىر. قارجى داعدارىسى بۇل جۇمىستىڭ ماڭىزىن ارتتىرا تۇس­كەنى بەلگىلى, الايدا الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتاردان قاشىپ, حالىقتىڭ قارجى جۇيەسىنە سەنىمىن نىعايتۋ ءۇشىن قازىر قارجى نارىعىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزى تۇراقتى تۇردە كەزەڭ-كەزەڭىمەن قايتا قارالىپ, جەتىلدىرىلۋدە. بۇل قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسال كەلتىرەيىن. ماسەلەن, 2007 جىلى بانكتەرگە بانكتىك زاەم/سالىم شارتتارىندا جانە ولار تۋرالى اقپاراتتى جاريا ەتكەن كەزدە جىلدىق ءتيىمدى شىنايى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسىن اشىپ كورسەتۋ مىندەتتەلدى. بانكتەر جاريالاعان سىياقى ستاۆكالارى زاەمنىڭ نەمەسە سالىمنىڭ ناقتى قۇ­نىن كورسەتپەدى. مىسالى, پايىزدىق ستاۆكادان باس­قا زاەمنىڭ قۇنىنا ءتۇرلى كورسەتكىشتەر – زاەم­دى پايدالانۋ ۋاقىتى, وتەۋ ءتاسىلى, جارنامالىق پروس­پەكتىلەردە كوبىنە بانكتەر جاريا ەتپەيتىن كوميس­سيا­­لار مەن الىمدار, اتاپ ايتقاندا, ءبىر رەتتىك نەمەسە كەزەكتى كوميسسيالار, بانكتىڭ نەسيە شوتىن اشقانى ءۇشىن الاتىن كوميسسياسى جانە ت.ب. اسەر ەتەدى. بۇل – زاەمنىڭ نەمەسە دەپوزيتتىڭ ناقتى قۇ­نىنىڭ شاماسىن بىلدىرەتىن كولەم. وسىنداي حاباردار بولۋ كليەنتتەرگە ءتۇرلى بانكتەر قىزمەتىنىڭ قۇنىن باعالاپ, سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. باسقا دا تەڭ جاعدايلاردا جىلدىق ءتيىمدى شىنايى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسى تومەن زاەمنىڭ قۇنى دا از بولادى. كليەنتتەرگە جىلدىق ءتيىمدى شىنايى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسىنىڭ ءمانىن جەتكىزۋ زاەم بويىنشا وتەلمەگەن تولەمدەر سانىن ازايتار ەدى دەپ ەسەپتەيمىز. شارتقا قول قويىلعانعا جانە بانك الدىندا مىندەتتەمە قابىل­د­اعانعا دەيىن ولار زاەمنىڭ ناقتى قۇنى مەن قاي­تارۋى ءتيىس سوماسىن بىلسە, قارجىلىق مۇمكىندىك­تەرىن سانالى تۇردە باعالاعان بولار ەدى. ۇكىمەتتىڭ بىرقاتار داعدارىسقا قارسى شارالار قابىلداعانىن دا ەسكە تۇسىرە كەتەيىن, وعان 2008 جىلى پارلامەنت قابىلداعان «قر كەيبىر زاڭنا­مالىق اكتىلەرىنە قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى جاتقىزۋعا بولادى. بانك­تەردىڭ زاەمشىلارى – جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان تۇزەتۋلەردىڭ باسىم بولىگى قۇجاتقا رەتتەۋشىنىڭ باستاماسى مەن نەگىزدەمەلەرى بويىنشا ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتاپ ايتقاندا, جەكە تۇلعالارمەن جاسالاتىن بانك زاەمى شارتتارىندا, ونىڭ ىشىندە يپوتەكالىق زاەم شارتتارىندا بانكتەر, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمدار سىي­اقىنىڭ بەلگىلەنگەن نە وزگەرمەلى ستاۆكاسىن بەلگىلەيدى. ول بىرجاقتى تارتىپپەن وزگەرمەۋى جانە شارتتا بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە وزگەرىسسىز قالۋى ءتيىس. ونىڭ ەڭ از قولدانىلۋ مەرزىمى – كەمىندە ءۇش جىل. تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا ول شارتتىڭ قولدانىلۋ مەرزىمى ىشىندە ازايۋ جاعىنا قاراي نە وزگەرمەلى سىياقى ستاۆكاسىنا وزگەرۋى مۇمكىن. وزگەرمەلى سىياقى ستاۆكاسىن ەسەپتەۋ ءتارتىبى, قولدانىلۋ تالاپتارى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىسىندە ايقىندالادى. بانكتەردىڭ, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىمداردىڭ تاريفتەر­دىڭ, كوميسسيالىق سىياقىلاردىڭ جانە زاەمعا قىز­مەت كورسەتۋ جونىندەگى باسقا شىعىستاردىڭ بانك زاە­مى شارتى جاسالعان كۇنى بەلگىلەنگەن مول­شەر­لە­رىن جانە ولاردى ەسەپتەۋ ءتارتىبىن ۇلعايتۋ جاعىنا قاراي بىرجاقتى تارتىپپەن وزگەرتۋگە قۇقىعى جوق. سونىمەن قاتار 2008 جىلعى قازاندا شارت­تار­دىڭ تالاپتارىمەن زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن كۇنگى بەلگىلەنگەن مولشەرىنەن جوعارى سىياقى ستاۆكاسىن ءۇش جىل بويىنا وزگەرتۋگە تىيىم ەنگىزىلگەن بولاتىن.

ەگەر ستاۆكا وسسە… – ەندى ءۇش جىلدىق مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن بانكتەر قولدانىستاعى شارتتارعا جاسال­عان, ءتيىمدى ستاۆكاسى ايتارلىقتاي كوتەرىلگەن قوسىمشا كەلىسىمدەرگە قول قويۋدى ۇسىنىپ وتىر. بىلمەگەندىكتەن بە, الدە جاعدايدىڭ تۇيىققا تىرەلۋىنەن بە (نە كرەديت بويىنشا بارلىق بورىشتى ءبىر ساتتە وتەۋ, نە وسى تالاپتارمەن كەلىسۋ) زاەمشىلار مۇنداي قۇجاتتارعا قول قويۋعا ءماجبۇر بولۋدا. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بۇل ءىس-قيمىلدارى قانشالىقتى زاڭدى؟

– زاڭناماعا سايكەس سىياقى ستاۆكاسىن بانك بىرجاقتى تارتىپپەن وزگەرتە المايدى. مۇنداي قۇجاتقا تاراپتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمىمەن عانا قول قويىلۋى ءتيىس. بىراق ەگەر كليەنت قوسىمشا كەلىسىمگە قول قويماسا, شارتتىڭ مەرزىمى ءوتىپ كەتسە دە ول قولدانىلا بەرەدى. كليەنت ءۇشىن بۇل نارىقتاعى وسىنداي ونىمدەردى قاراپ, بانكتى اۋ­ىس­تىرۋ ءۇشىن ويلانۋعا سەبەپ بولىپ تابىلادى.

– قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشى­لاردىڭ زاڭنامامەن قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن قانداي قۇقىقتارى تۋرالى ءبىز ءالى بىلمەيمىز نەمەسە ناشار بىلەمىز؟

– ون جىلدىق جۇمىسىندا قولدانىستاعى قۇقىقتىق رەتتەۋدە, كەپىل مۇلكىن سوتتان تىس ساتۋدا دا, جالپى يپوتەكالىق كرەديتتەۋدە بىرقا­تار ولقىلىقتار انىقتالدى. سوندىقتان دا زا­ەم­شىلاردى كرەديتورلاردىڭ زاڭسىز ءىس-قيمىل­دارىنان قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. 2011 جىلعى اق­­پاندا «قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يپو­تە­كالىق كرەديتتەۋ جانە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلار مەن ينۆەستورلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ول بىرنەشە تۇجىرىمدى باعىتتاردان تۇرادى. بىرىنشىدەن, يپوتەكالىق ماسەلەلەر بويىنشا. ما­سەلەن, يپوتەكالىق شارت تىركەلگەن ورگاندا تىركەلگەن كەپىل بەرۋشى – جەكە تۇلعانىڭ ءتيىستى جازباشا باس تارتۋى بولعان جاعدايدا كەپىل مۇلكىن سوتتان تىس ساتۋعا تىيىم بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار ميكروكرەديتتىك ۇيىمداردىڭ جانە كرەديتتىك سەرىكتەستىك­تەر­دىڭ تۇرعىن ءۇي جانە (نەمەسە) ورنالاسقان تۇرعىن ءۇيى بار جەر تەلىمى بولىپ تابىلاتىن كەپىل مۇلكىن سوت­تان تىس ساتۋىنا تىيىم سالىنادى. كەپىل مۇلكىن ساتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا كەپىل ۇستاۋشىنىڭ وعان تاۋەلسىز باعالاۋ جۇرگىزۋ مىندەتى ەنگىزىلدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسە­لە­لەرى بويىنشا زاڭناما جەتىلدىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, بانك زاەمى شارتتارى بويىنشا تالاپتاردى بىر­جاق­تى وزگەرتۋىنە تىيىم سالىندى. سىياقىدان, كو­ميس­سيالاردىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن, زاەم بەرۋمەن جانە وعان قىزمەت كورسەتۋمەن بايلانىستى كرەديتور الا­تىن وزگە تولەمدەردەن تۇراتىن جىلدىق ءتيىمدى شى­نايى سالىستىرمالى سىياقى ستاۆكاسىنىڭ شەكتى مولشەرى قر ۇب نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىسىندە بەل­گىلەندى. تولەمدەردى كەز كەلگەن ۆاليۋتا بالام­ا­سىنا بايلانىستى يندەكستەۋگە تىيىم ەنگىزىلدى. بانك زاەمى شارتتارى بويىنشا مىندەت­تە­مەلەردىڭ ورىن­دال­ماعانى ءۇشىن تۇراقسىزدىق ايىبىنىڭ مولشەرى ءبىر كۇنگە مەرزىمى وتكەن تولەم سوماسىنىڭ 0,5%-نان اسپايتىن, بىراق بانك زاەمى شارتى قولدانىلاتىن ءار جىل ءۇشىن بەرىلگەن زاەم سوماسىنىڭ 10%-نان اسپايتىن مولشەردە شەكتەلدى. بۇدان باسقا زاڭنىڭ جەكەلەگەن نورمالارىنا كەرى كۇش بەرىلدى. اتاپ ايتقاندا, جاسالعان زاەم شارتتارىنىڭ شەڭبەرىندە جاڭا كوميسسيالار ەنگىزۋگە تىيىم; سونداي-اق بانك زاەمى بەرىلگەن كۇننەن باستاپ ءبىر جىل وتكەن سوڭ زاەمدى مەرزىمىنەن بۇرىن ءىشىنارا نەمەسە تولىق وتەگەنى ءۇشىن ايىپپۇل سالۋعا تىيىم سالىندى.

دەپارتامەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا شىعارىلعان شەكتەۋلى ىقپال ەتۋ

شارالارى سانىنىڭ ديناميكاسى

 ءىس سوتقا بارماي تۇرىپ, ومبۋدسمەنگە جۇگىن – دەمەك, بانكتىك ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. داۋدىڭ قاي كەزەڭىندە وعان جۇگىنۋگە بولادى, ونىڭ قىزمەتى قانشا تۇ­رادى, كىمنىڭ مۇددەسىن – قارجى ينستيتۋتىنىڭ با, الدە كليەنتتىڭ مۇددەسىن قورعاي ما؟

– ءيا, جوعارىدا اتالعان زاڭدا پارلامەنت دەپۋ­تات­تارىنىڭ باستاماسىمەن ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن قۇرۋ كوزدەلگەن. ومبۋدسمەن – كەلىسپەۋشىلىكتەردى سوت­قا دەيىنگى تارتىپپەن رەتتەۋگە كومەكتەسەتىن تاۋ­ەلسىز جەكە تۇلعا, دەلدال. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا – ول بانك, بانك وپەراتسيالارىنىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن جۇزەگە اسىراتىن ۇيىم مەن زاەمشى – جەكە تۇلعا اراسىنداعى تۇلعا. ومبۋدسمەن – كونسۋلتانت جانە بىتىمگەر. 2011 جىلعى 27 تامىزدا كەڭەستىڭ ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋ وتىرىسىندا مارات ساعىندىق ۇلى ءسا­تىبالدي­ننىڭ بانك ومبۋدسمەنى بولىپ تاعايىن­دال­عانىن ەسكە سالا كەتەيىن. ومبۋدسمەننىڭ تاۋەلسىز ەكەندىگىنە قاراماستان, ونىڭ قىزمەتى كەڭەس مۇشە­لەرىنىڭ – بانكتەردىڭ وزدەرىنىڭ جارنالارىنان تولە­نەدى. ونىڭ قيسىنى دا تۇسىنىكتى: ءىس جۇزىندە پروب­لەمانى تۋىنداتقان بانكتەردىڭ وزدەرى, داۋلاردى شەشۋ جونىندەگى قارجى اۋىرتپالىعىن ەكونو­مي­كا­لىق تۇرعىدان كۇشتى تاراپ رەتىندە بانكتەر كوتەرۋى ءتيىس. بانك ومبۋدسمەنى كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا بانكتەر مەن ولاردىڭ كليەنتتەرى اراسىنداعى داۋلاردى رەتتەۋ ماسەلەلەرىنە قاتىسى بار رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى دە كىرەدى. كليەنتتەر ءۇشىن ومبۋدسمەننىڭ قىزمەتى تەگىن. ياعني, ەندى زاەمشىلاردىڭ زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە جانە داۋلاردى رەتتەۋ جونىندە ءتيىستى قارجى ۇيىم­د­ارىنا ۇسىنىمدار بەرۋگە وكىلەتتىگى بار تاۋەلسىز, بەيتاراپ ادامعا شاعىمدارىمەن, وتىنىشتەرىمەن, ۇسىنىستارىمەن جۇگىنۋ مۇمكىندىگى پايدا بولدى. وعان بانك پەن كليەنت اراسىندا تىكەلەي ءپاتۋالاسۋ مۇمكىن بولماعان جاعدايدا عانا جۇگىنۋ قاجەت. ققك بۇل ينستيتۋتتى قولدايدى. ءتىپتى ءبىز بىرگە ءىس-قيمىل جاساپ, الماتىدا ازاماتتاردى بىرلەسىپ قابىلداپ تا جاتىرمىز. ال قازىر يپوتەكالىق كرەديتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بانكتەرمەن پروبلەمالارى بار ازاماتتاردى استانادا, شىمكەنتتە جانە باسقا دا بىرقاتار وبلىس ورتالىقتارىندا بىرلەسكەن كوشپەلى قابىلداۋلار جوسپارلانىپ وتىر.

– كوميتەت پەن ومبۋدسمەن فۋنكتسيالارىنىڭ ايىرماشىلىعى قانداي؟

– قازاقستاندا ينستيتۋت بولماعان كەزدە ونىڭ فۋنكتسيالارىن ءبىز ورىندادىق دەۋگە بولادى. كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەر اعىنىنىڭ وسۋىنە قاراي فۋنك­تسيالاردى ءبولۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. ومبۋدسمەن جەكە وتىنىشتەرمەن جۇمىس ىستەيدى. بىراق ەگەر ول جۇيەلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى بايقايتىن بولسا, اقپاراتىمەن جانە قورىتىندىلارىمەن ققك-گە جۇگىنە الادى. كوميتەت – رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ فۋنكتسيالارى, سونداي-اق زاڭنامالىق باستاما جاساۋ قۇقىقتارى بەرىلگەن مەملەكەتتىك قۇرىلىم جانە ول داۋ شەشۋدەگى كەلەسى كەزەڭ بولىپ تابىلا­دى. ياعني, نارىقتا ەندى قارجى داۋلارىن رەتتەۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاستى. ءبىرىنشى كەزەڭدە, پروبلەمالار تۋىنداعان كەزدە كليەنت داۋ تۋىنداعان قارجى ينستيتۋتىنا بارۋى جانە قازىرگى كەزدە ءجيى ورىن الىپ جاتقانداي كرەديتورلاردان جاسىرىنباي, ءپاتۋالاسۋ بارىسىندا داۋ­دى رەتتەۋگە تىرىسۋ قاجەت. ەگەر ماسەلە شەشىلمەسە, ومبۋدسمەنگە بارۋ قاجەت. ەگەر, ونىڭ كومەگىمەن دە رەتتەۋ مۇمكىن بولماسا, ققك-گە جۇگىنۋ قاجەت. كوميتەت, ونىڭ قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى بۇ­رىن­عىسىنشا جەكە جاعدايلاردى قارايتىن بولادى. ءتىپتى ولار, بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ورىن العانداي, جەكەدەن جالپىعا بارۋعا نەگىز بەرەدى. ەگەر بانكتىڭ زاڭ بۇزعاندىعى انىقتالسا, ياعني تەكسەرۋگە نەگىز بولسا, بۇل وسى قىزمەت بويىنشا بانكتىڭ باسقا كليەنتتەرىنە دە قاتىستى جۇيەلى بولىپ تابىلماسا نەمەسە بۇكىل نارىق ءۇشىن ءتان ەمەس سيپات بولماسا, ەگەر سولاي بولسا, قۇقىق بۇزۋشىلارعا قاتىستى ايىپپۇل سانكتسيالارى قولدانىلاتىن بولادى, ال كەيىننەن زاڭناماعا نەمەسە نورماتيۆتىك اكتىلەرگە ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن. ياعني, ەگەر بۇرىن ءبىز جەكە جاعدايلاردى قاراستىرساق, قازىر ورىن العان جاعداي نەگىزىندە وسىنداي ونىمدەر بويىنشا بۇكىل بانك پراكتيكاسىن قاراستىرا الامىز. بىراق كوزدەلگەن راسىمدەرگە بايلانىستى جەكە جاعدايدى قاراۋدىڭ داۋدى ومبۋدسمەننىڭ كومەگىمەن رەتتەۋگە قاراعاندا باياۋ جۇرەتىندىگىن مويىنداۋ قاجەت. ومبۋدسمەن كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرادى – بۇل ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى – سودان سوڭ قۇجات اينالىمىمەن شۇعىلدانباي, بۇل ماسەلەلەردى ءىس جۇزىندە شەشەدى. ياعني ومبۋدسمەن ينستيتۋتى رەگلامەنتتەرى كوپ مەملەكەتتىك ورگانعا قاراعاندا جىلدامىراق ءارى ۇتقىر. كەيىننەن, نارىقتا تاعى ءبىر دەلدال كاسىبي قۇرىلىم – داۋلاردى سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن شەشۋگە جاردەمدەسەتىن مەدياتسيا ينستيتۋتى پايدا بولادى دەپ ويلايمىز.

– زاڭ شىعارىلا بەرە مە؟

– ءيا. وتكەن داعدارىس پەن اعىمداعى احۋال ويلا­نۋ­عا جانە بىرقاتار قالىپتاسقان پراكتي­كالار­دى قاي­تا قاراۋعا يتەرمەلەپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, بانك ون­ىمدەرى بويىنشا ەسەپتىلىكتى ەنگىزۋ, ولاردى ىسكە قوس­قانعا دەيىن تالاپتارىن تەكسەرۋ قاجەت دەپ پايىم­دايمىز. كليەنتتەر ءتۇرلى بانكتەردىڭ وسىن­داي ۇسى­نىستارى مەن ونىمدەرىن وڭاي سالىستىرا الۋ ءۇشىن ءبىز ققق نەمەسە وزگە قوعامدىق قۇرى­لىم­عا ينتەرنەت-رەسۋرستا بۇكىل نارىقتىڭ اقپارات بازاسىن قۇرۋدى ۇسىنعىمىز كەلەدى. بانكتەر تولەم جاساۋ قابىلەتى جوق كليەنتتەرگە كرەديت بەرە المايتىن ءنورماتيۆتى بەكىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق ققق قولداۋىمەن ار-نامىس كودەكسىن ازىرلەگىمىز كەلەدى. كوميتەت حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق مادەنيەتى مەن قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كوتەرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جۇمىستى دا جالعاستىرۋدا. قارجىلىق وقىتۋدى ءىرى ورتالىق­تاردا عانا ەمەس, ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە بۇكىل ەلدە وتكىزۋ تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ تيىمدىرەك نىساندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ سانايمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن اللا دەمەنتەۆا. RSS