ول ۋاقىتشا وكىمەتتى تاقتان تايدىرىپ, 13 ميلليونداي ادامنىڭ ءومىرىن قيعان بەس جىلدىق ازامات سوعىسىنا ۇلاستى. قازان توڭكەرىسىنىڭ العىشارتتارىن, ونىڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ۇزاق جىلدار بويى يدەولوگيا كەڭەس وداعى حالقىنىڭ باسىنا ءسىڭىرىپ باقتى. الايدا, سونشاما ادامنىڭ قانىن توكپەي-اق, بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا دەموكراتيالىق جولمەن, سايلاۋدا جەڭۋ ارقىلى دا كەلۋىنە بولاتىن ەدى...
قوعامدى باسقارۋدىڭ ادامزات ءوزىنىڭ عاسىرلار بويعى دامۋىندا قالىپتاستىرعان تابيعي جۇيەسىن ەمەس, بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمدەرى قولما-قول وزگەرىس جاسايتىن قاندى جولدى دۇرىس دەپ ساناپ, «پرولەتارلىق ديكتاتۋرا» دەگەن وزدەرىنىڭ جاساندى جۇيەسىن ورناتتى. قوعام دامۋىمەن ۇيلەسپەيتىن جۇيەنى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ءوزى ءومىر سۇرگەن 74 جىل بويى تەك ۇراندى ناسيحاتتار مەن تەررورلىق ادىستەردى مەيلىنشە كوپ قولدانۋعا ءماجبۇر بولدى. تومەندە بولشەۆيكتەردىڭ وكىمەت باسىنا قاندى جولىمەن كەلۋىنىڭ العىشارتتارىنا ءوز تاراپىمىزدان ساراپ جاساپ كوردىك.
شىعاسىعا يەسى باسشى...
قازاقتىڭ وسى ءبىر جالپاق ءسوزى ساياساتقا كەلىڭكىرەمەسە دە پاتشانى تاقتان تايدىرعان كەزدەگى قوعامدىق احۋالدىڭ اۋىرلىعى, وكىمەت باسىنا كەلگەندەردىڭ سىلبىرلىعى ونى ەرىكسىز ەسكە سالىپ وتىر. بولشەۆيكتەر دە سونى شەبەر پايدالانىپ كەتىپ ەدى.
قاي كۇندە وزگەرىس, قايتا قۇرۋ, ومىرلىك تارتىپتەر مەن قاعيدالاردى باسقا باعىتقا بۇرۋ جەكە ادامعا دا اسا قيىندىقپەن كەلەدى. ال مەملەكەتتىڭ ءتارتىبى مەن ميزامىن باسقا باعىتقا وزگەرتۋ, ءبارىن جاڭاشا قۇرۋ – بۇل ەندى اسا كۇردەلى, قايشىلىقتى پروتسەسس. مۇندايدا تەك ەلگە تانىمال, بەدەلى زور, بيلىكتەگى تاجىريبەسى مول, باسقارۋ دارىنى وراسان تۇلعالار عانا ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ كەسىرلى اسەرىن ەڭسەرە وتىرىپ, جاڭا تارتىپتەر مەن ميزامداردى قيۋىن كەلتىرىپ ەنگىزىپ, تالاسقاندار مەن داۋلاسقانداردى كەلىستىرە وتىرىپ, قانتوگىسسىز جۇرگىزىپ كەتە الادى.
ونىڭ مىسالىن كەشە عانا باسىمىزدان وتكىزدىك. تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرگەن كەشەگى باعىنىشتى رەسپۋبليكالاردا كوشباسشىلارى مىقتى بولعاندارىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ, جاڭا تۇرپاتتاعى دامۋدىڭ جولىنا قانتوگىسسىز ءتۇسىپ كەتتى. ال ليدەرلەرى ناقتى بيلىكتە بولماعان, تەك دەموكراتيالىق پيعىل, وتكىر ۇراندارمەن ءجۇرىپ, بيلىككە كەلگەندەرى تاقتىڭ تالابىن ەڭسەرە الماي, ەلدەرىندە قانتوگىسكە ورىن بەرىپ الدى. كەيبىرەۋلەرى, ءتىپتى ءوزى دە شاعىن جەر كولەمىنىڭ ءبىرازىنان ايىرىلىپ قالدى...
1917 جىلى اقپاندا پاتشا تاقتان باس تارتقاننان كەيىن رەسەيدە مەملەكەت بيلىگى قولىنا تيگەن ۋاقىتشا وكىمەت تە ەلدى مەڭگەرىپ, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتىن ءىس جۇزىنە تولىق اسىرىپ كەتە المادى. ونىڭ باستى سەبەبى – ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ, ىشكى-سىرتقى كۇشتەردىڭ كەرى اسەرىمەن قاتار ءبىرىنشى باسشىلىققا ەلگە تانىلعان دارىندى تۇلعا تابىلماعانى ەدى. ءىى نيكولاي تاقتان باس تارتقاندا ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ باسىنا كنياز گەورگي لۆوۆتى وتىرعىزىپ كەتكەن. كواليتسيالىق جولمەن قۇرىلعان ۋاقىتشا وكىمەت تە ونىڭ وكىلەتتىگىن قولداپ, وزدەرىنىڭ توراعالىعىنا سايلادى. بىراق ول شىققان تەگى ەجەلگى ورىس دۆورياندىعى, كوپ وقىعان, قوعام قايراتكەرى, بەلسەندى دەپۋتات بولعانىمەن ناقتى بيلىكتە وتىرماعان, ونىڭ قيتۇرقى تاسىلدەرىمەن تانىسىپ كورمەگەن, دەموكراتيالىق پيعىلداعى اقسۇيەك ادام بولاتىن. سوندىقتان دا ول باسقارعان كواليتسيالىق وكىمەت بيلىكتى قولىنا العانىمەن ەلدى باۋراي المادى.
ونىڭ ۇستىنە وكىمەت قۇرامىنا نەشە ءتۇرلى جەڭىل ويلى, دەموكراتيالىق ۇراندار مەن ۇشقارى تالاپتاردىڭ اعىمىنداعى پارتيالاردىڭ وكىلدەرى دە ەنگەن بولاتىن. ەڭ باستىسى, حالىققا جاقىن ۇرانداردى كوتەرۋمەن وزەۋرەپ كوزگە تۇسكەن «پەتروگراد قالالىق جۇمىسشى جانە سولدات دەپۋتاتتارىنىڭ كەڭەسى» دەگەن بولشەۆيكتەر, مەنشەۆيكتەر مەن سولشىل ەسەرلەردىڭ ۇيىمى ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ ادىمىن اشتىرمادى. ولار سوعىستى توقتاتۋ, بيلىكتى حالىقتىڭ قولىنا بەرۋ دەگەن سياقتى ۇراندارىمەن قالىڭ كوپشىلىكتەن قولداۋ الۋىن جالعاستىرا بەردى. ءىس جۇزىندە ەلدە قوس وكىمەت بولدى. ونىڭ ۇستىنە وداقتاستاردىڭ قىسىمىمەن ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان شىعۋ دا مۇمكىن بولمادى. ماۋسىم ايىندا شابۋىلعا شىققان ورىس اسكەرلەرى دە تاس-تالقان بولىپ جەڭىلىپ, كەيىن شەگىندى.
وسىنداي جاعدايدا گ.لۆوۆ بيلىكتى ۇستاپ تۇرا الماي, ونىڭ ورنىنا الەكساندر كەرەنسكي وتىردى. ءبىر قىزىعى, وسى كەرەنسكي ۆ.ۋليانوۆقا (لەنينگە) سيمبيرسكىدە ساباق بەرىپ, ونىڭ اتتەستاتىنداعى جالعىز ءتورتتى (لوگيكا ءپانى) قويعان ۇستازى... ءبىزدىڭ ءاليحان بوكەيحان, مۇستافا شوقاي اعالارىمىز دا ونى جاقسى بىلگەن. مۇستافا كەيىن پاريجدە شىعىپ تۇرعان ونىڭ ەميگراتسيالىق «دني» گازەتىنە دە ارالاسىپ تۇرعان. ماماندىعى زاڭگەر بولعان كەرەنسكي ادۆوكات, مۇعالىم, پۋبليتسيست سەكىلدى قىزمەتتەر اتقارىپ, مەمدۋماعا دەپۋتات بولىپ تا سايلانعان. 1916 جىلعى قازاقستانداعى «يۋن جارلىعىنا» وراي بولعان كوتەرىلىستىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋعا مەملەكەتتىك دۋمادا قۇرىلعان كوميسسيانىڭ باسشىلىعىنا وسى كەرەنسكي تاعايىندالىپ, ول پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جۇگەنسىزدىكتەرىن جاريالاۋمەن قاتار, كوتەرىلىستىڭ كىنالىسى – ىشكى ىستەر ءمينيسترى دەگەن ءادىل قورىتىندى شىعارعانى دا بار.
ا.كەرەنسكي قولىنا بيلىك تيگەن سوڭ بىرقاتار جاعىمدى رەفورمالاردىڭ دا باستاماشىسى بولدى. سونىڭ ىشىندە بارلىق ساياسي تۇتقىنداردى قاماۋدان بوساتقان, پولشا مەن فينليانديانىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىعان. بىراق ساياسي احۋالداردىڭ, جاپپاي ەركىندىكتىڭ ىقپالىمەن ورىن العان جۇگەنسىزدىكتەر, بولشەۆيكتەردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كوشەگە شىققان شەرۋشىلەر, ولارعا سولداتتار مەن ماتروستاردىڭ قوسىلۋى, كاسىپورىندار مەن مەكەمەلەردەگى سابوتاجدار جانە سونىڭ سالدارىنان كۇننەن-كۇنگە ارتىپ بارا جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ەلدە قاتاڭ اسكەري ءتارتىپ ورناتۋدى تالاپ ەتكەن ءوزى تاعايىنداعان باس قولباسشى ل.كورنيلوۆپەن كەلىسپەي, اقىرى سوڭعىسى اسكەري ب ۇلىك شىعاردى.
وسكەمەن وڭىرىندە تۋعان, بىرەۋلەر شەشەسى قازاق, بىرەۋلەر قازاققا ءسىڭىپ كەتكەن قالماق دەيتىن ونىڭ سۋرەتىندەگى ءتۇر-تۇسىنە قاراساڭ ايتەۋىر قازاقتان اۋمايدى. ينفانتەريانىڭ گەنەرالىنا دەيىن وسكەن وسى لاۆر كورنيلوۆ ەلدە ءتارتىپ ورناتىپ, رەسەيدى بولشەۆيكتەردىڭ بيلىك باسىنا كەلۋىنەن قۇتقارۋ كەرەك, ول ءۇشىن قۇرىلتاي جينالىسى بولعانشا ورتالىق بيلىك اسكەريلەرگە بەرىلىپ, سوعىس رەجىمى ورناتىلسىن دەگەن تالاپ قويعان. بىراق كەرەنسكي ونىڭ تالابىن ورىنداۋدان باس تارتىپ, پەتروگرادقا باعىتتالعان اسكەرىن قالا گارنيزونىنىڭ كۇشىمەن جانە سول ۋاقىتتا بولشەۆيكتەرمەن اۋىز جالاسىپ, ولاردىڭ ىرقىنداعى جۇمىسشىلارعا قارۋ بەرگىزىپ, سولاردىڭ قولداۋىمەن «كورنيلوۆ ب ۇلىگىن» جەڭدى. الايدا ل.كورنيلوۆتىڭ ەسىمىن بۇگىنگى رەسەي بولشەۆيكتەردىڭ وكىمەت باسىنا كەلۋىن تەجەمەك بولعان سوڭعى ساياسي تۇلعا ەدى دەپ قۇرمەتپەن ەسكە الاتىن بولدى.
تاريحتا كەيبىر ماڭىزدى وقيعالار قايتالانا بەرەدى عوي. كسرو تارايىن دەپ, دەموكراتيالىق كۇشتەر بەل الىپ بارا جاتقاندا دا وكىمەت باسىنداعى وڭشىلدار 1991 جىلدىڭ تامىز ايىندا توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت (تجمك) قۇرىپ, يمپەريانى ساقتاپ قالۋعا جانتالاسقان ەدى عوي. بىراق وسى كوميتەتتىڭ جەڭىلىسىنىڭ ءوزى – كسرو-نىڭ تاراۋىن, ءتىپتى تەزدەتىپ, وكىمەتتىڭ قۇلاۋىنا سوقتىردى. سول سياقتى يمپەريانى ساقتاۋعا ۇمتىلعان «كورنيلوۆ ب ۇلىگىنىڭ» جەڭىلۋى بولشەۆيكتەردىڭ كۇش الىپ كەتۋىنە جول اشتى. سونىڭ ارقاسىندا بولشەۆيكتەر قارۋلى توڭكەرىس جاساپ, ۋاقىتشا وكىمەتتى قۇلاتتى. كەرەنسكيدىڭ بەرگەن قارۋىمەن بولشەۆيكتەر جۇمىسشىلار اراسىندا قۇرعان وزدەرىنىڭ «قىزىل گۆاردياسىن» كۇشەيتىپ الدى. كەيبىر بولشەۆيكتەردىڭ (ۋريتسكي) ايتۋىنا قاراعاندا, سول جولى وكىمەت ولاردىڭ قولىنا 40 مىڭ دانادان استام ۆينتوۆكا بەرگەن. ءسويتىپ قايتىپ قارۋلانامىز, قايتسەك قارۋلى جاساققا قول جەتكىزەمىز دەپ الاقاندارىنا تۇكىرىپ جۇرگەن بولشەۆيكتەر ءوز جاقتاستارىن زاڭدى جولمەن قارۋلاندىرعان. ءوزى بەرگەن ۆينتوۆكانى بولشەۆيكتەر كەيىن, قازان توڭكەرىسىن جاساعاندا وكىمەتتىڭ وزىنە قارسى اتتى.
ال توڭكەرىسكە دەيىن ولار كەرەنسكيدىڭ ۋاقىتشا وكىمەتىمەن ساناسۋدى ازايتىپ, وزدەرىنىڭ «سوعىس توقتاتىلسىن, جەر شارۋالارعا, فابريك-زاۋىتتار جۇمىسشىلارعا بەرىلسىن» دەگەن پوپۋليستىك ۇراندارىمەن قالىڭ كوپشىلىكتى قوزدىرىپ, وزدەرىنە تارتا بەردى. وسىنداي قىسىمدارمەن كەرەنسكيدىڭ بيلىگى كۇشەيە المادى, كەرىسىنشە, كورنيلوۆتىڭ لاڭىمەن ءبىرشاما ۋاقىتقا ىعىستىرىلعان «قوس وكىمەتتىك» قايتادان جانداندى.
1917 جىلدىڭ شىلدە ايىنان باستاپ قولداعى بيلىكتەن قايتسە دە ايرىلماۋدى, كەڭەستەردى جاپپاي بيلەپ العان بولشەۆيكتەردى وكىمەت باسىنا كەلتىرمەۋدى كوزدەگەن كەرەنسكي قوعامدىق قۇرىلىستى دەموكراتيالاندىرۋ دەگەندى ىسىرىپ قويىپ, دارا بيلىكتى كۇشەيتۋگە تىرىستى. مۇندايدا جاعداي جەدەل وزگەرىپ, وقيعالار تىزبەگى دە قاپتاپ كەتەدى عوي. ماسكەۋدە وتكىزىلگەن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن كەرەنسكي تامىز ايىندا كەڭەستەردىڭ ءىسىن زاڭسىز دەپ تانۋعا قول جەتكىزدى. ال ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن انىقتايتىن قۇرىلتاي جينالىسى قاراشا ايىندا وتكىزىلەدى دەپ بەلگىلەندى. وسى ۋاقىتقا دەيىن كەڭەستەرمەن ساناسىپ كەلگەن وكىمەت ەندى ولاردىڭ كوشباسشىلارىن تۇتقىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. تروتسكيدىڭ قامالىپ, لەنيننىڭ رازليۆكە جاسىرىنۋىنا ءماجبۇر بولعانى وسى كەز. مىنە, وسى وقيعا ونسىز دا سىنىققا سىلتاۋ ىزدەپ جۇرگەن بولشەۆيكتەردىڭ قاندى توڭكەرىسكە شۇعىل دايىندالۋىنا جول اشتى.
تومپەشتەگەن توڭكەرىس
ەلدەگى بەي-بەرەكەتسىزدىك, ستاچكالار, ونەركاسىپتىڭ قۇلدىراۋى, ازىق-ت ۇلىك جەتىمسىزدىگى, سوعىستان قاشقان سولداتتاردىڭ تارتىپسىزدىكتەرى, بولشەۆيكتەردىڭ كوتەرىلىسكە ۇندەيتىن ۇگىت-ناسيحاتى – ءبارى يمپەريانىڭ استاناسىن عانا ەمەس ءىرى قالالارىنىڭ بارىندە انارحيا تۋدىردى. 25 قىركۇيەكتە جاڭا كواليتسيالىق وكىمەت قۇرىلدى. ال 29 قىركۇيەكتە نەمىستەردىڭ فلوتى موونزۋند وپەراتسياسىن باستاپ, ارحيپەلاگتى باسىپ الدى. بۇل بالتىق تەڭىزىندەگى سانكت-پەتەربۋرگكە جاقىن جاتقان ارالدار لەگى ەدى. نەمىستەر وسى ارالداردى تارتىپ العاندا تەك 381 ادامىن جوعالتقان, ال ورىس فلوتى ولگەنى مەن تۇتقىنعا تۇسكەنىن قوسا ەسەپتەگەندە 20130 ادامىنان ايرىلىپ, تاس-تالقان بولىپ جەڭىلدى. وسى شايقاس ورىس اسكەرلەرىنىڭ ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى سوڭعى تۇياق سەرپۋى بولدى. بولشەۆيكتەر ءۇشىن بۇل جەڭىلىس ىزدەگەنگە سۇراعان بولىپ, ولار وكىمەتكە قارسى ۇندەۋلەردى قارشا بوراتتى. ونىڭ ۇستىنە وكىمەت استانانى نەمىستەرگە بەرىپ, وزدەرى ماسكەۋگە قاشقالى جاتىر دەگەن داقپىرت تاراتتى.
رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان تەزىرەك شىعىپ, نەمىستەرمەن كەلىسسوز جاساۋىنا بولشەۆيكتەر نەگە سونشالىقتى مۇددەلى بولدى دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابى كەيىن اشىلدى. بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمدەرى لەنين مەن تروتسكيگە گەرمانيا وكىمەتى رەسەيدەگى ىشكى جاعدايدى بارىنشا تولقىتىپ, سوعىستان باس تارتقىزۋعا ۇندەۋ ءۇشىن ا.پارۆۋس دەگەن الاياق ارقىلى ۇلكەن كولەمدە قاراجات بەرگەندىگى كەيىن اشىلدى. ناقتىراق ايتقاندا, ول ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا امەريكالىقتاردىڭ قولىنا گەرمانيا ءسىم ءارحيۆى تۇسكەندە بەلگىلى بولدى. ال ا.كەرەنسكيدىڭ ءوزى كەيىن, ەميگراتسيادا جۇرگەندە 1917 جىلدىڭ ساۋىرىندە فرانتسيا ءمينيسترى ا.توم ۋاقىتشا وكىمەتكە نەمىستەردىڭ بولشەۆيكتەردى قارجىلاندىرىپ جاتقانى تۋرالى اقپارات بەرگەنىن جازادى. بىراق ول قولىندا بيلىك بولسا دا سول ۋاقىتتا بۇعان قارسى ەشقانداي ارەكەت جاساماعان.
توعىزىنشى قازاندا وڭشىل سوتسياليستەر پەتروگراد كەڭەسىنە استانانى قورعاۋ ءۇشىن توڭكەرىستىڭ قورعانىس كوميتەتىن قۇرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاسايدى. بۇل قورعانىسقا جۇمىسشىلاردىڭ «قىزىل گۆاردياسىن» تارتۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەدى. سوندىقتان, نەگىزىنەن بولشەۆيكتەردەن تۇراتىن پەتروگراد كەڭەسى بۇل ۇسىنىستى قۋانا قابىلداپ, قورعانىس كوميتەتى ەمەس, اسكەري-توڭكەرىس كوميتەتى دەگەندى قۇرادى. ۋاقىتشا وكىمەتتىڭ (ول ۋاقىتتا ديرەكتوريا دەپ اتالعان) تامىزداعى شەشىمىمەن قۋعىندالىپ, كوپتەگەن جۇمىسشىلار قارۋسىزداندىرىلعاننان سوڭ لەنين قايتادان ءوزىنىڭ جاقتاستارىن قارۋلاندىرىپ ۇلگەرەدى جانە بولشەۆيكتەر پارتياسىنىڭ 16 قازانداعى كەڭەيتىلگەن جيىنىندا 25 قازاندا قارۋلى توڭكەرىس جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستى بەكىتتىرىپ الادى.
بولشەۆيكتەردىڭ قاراۋىنداعى اسكەري-توڭكەرىس كوميتەتى وسى كەزدە بارلىق ماڭىزدى مەكەمەلەرگە وزدەرىنىڭ كوميسسارلارىن تاعايىنداپ, بيلىكتى بىرتىندەپ قولعا الا بەرەدى, «پراۆدا» گازەتى بيلىك بولشەۆيكتەردىڭ قولىندا ەكەنىن اشىق جازا باستايدى. شىدامى شەگىنە جەتكەن كەرەنسكي 24 قازاندا «پراۆدانى» دا, كوميتەتتى دە تۇتقىنداۋعا بۇيرىق بەرەدى.
توڭكەرىسكە كوپتەن دايىندالعان بولشەۆيكتەر 24 قازاننىڭ تۇنىندە «قىزىل گۆارديا» مەن بالتىق فلوتى ماتروستارىنىڭ كۇشىمەن وكىمەتتىڭ بارلىق كۇزەتشىلەرىن قارۋسىزداندىرىپ, ۆوكزالداردى, ەلەكتر مەن تەلەگراف ستانسالارىن, پوشتانى جانە ت.ب. باسىپ الادى. ءتۇن ورتاسى اۋا كەرەنسكيدىڭ وكىمەتى ورنالاسقان قىسقى سارايدىڭ جارىعىن وشىرگەندە عانا ۋاقىتشا وكىمەت وزدەرىنىڭ سوڭعى ساعاتتارى جەتكەنىن بىلەدى. 25 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ كەرەنسكي وكىمەتىنىڭ قاراۋىندا ايەلدەردەن قۇرالعان 200 ادامدىق باتالون مەن يۋنكەرلەردىڭ 2-3 روتاسى جانە گەورگي وردەنىنىڭ 40 كاۆالەرىنەن تۇراتىن شاعىن وترياد قورعاعان قىسقى ساراي عانا قالادى.
26 قازان كۇنى «اۆرورا» كرەيسەرىنەن قۇر دارىمەن گۇرس ەتىپ اتىلعان وق قىسقى سارايعا شابۋىلدىڭ باستالعانىن جاريا ەتەدى. كەڭەستەردىڭ قاراۋىنا وتكەن پەتروگراد گارنيزونىنىڭ سولداتتارى مەن بالتىق تەڭىزى فلوتىنىڭ ماتروستارى جانە قارۋلى جۇمىسشىلار وتريادى انتونوۆ-وۆسەەنكونىڭ باستاۋىمەن قىسقى سارايعا لاپ قويادى. ءبىر ساعاتقا سوزىلعان العاشقى شابۋىل ءساتسىز اياقتالادى. سارايدى قورعاۋشىلار وزدەرىن وڭاي بەرىلمەيتىندىكتەرىن كورسەتەدى. ەكىنشى شابۋىلدا بولشەۆيكتەر پەتروپاۆل قورعانىندا تۇرعان زەڭبىرەكتەردى قولدانىپ, ولاردان 35 رەت سناريادتار اتىلادى. الايدا بۇل جولعى شابۋىل دا تويتارىلادى.
ال ەندى وسى قىسقى سارايدىڭ الىنۋىنىڭ قىزىق تاريحى بار. ءتۇن ورتاسى اۋا چۋدنوۆسكي باستاعان اق تۋ كوتەرگەن پارلامەنتاريلەر قورعانىستاعىلارعا قارسى جۇرەدى. بۇلاردى دۋمانىڭ دەپۋتاتسياسى دەپ قابىلداعان قورعانۋشىلار ىشكە كىرگىزگەندە ولارمەن بىرگە 200-دەي ادام كىرىپ كەتەدى. ولاردىڭ سوڭىن الا جابىلماعان قاقپادان اندىزداعان توپ باسىپ كىرەدى. ءسويتىپ پارلامەنتاريلەردى اتپايمىز دەپ ويلاعان قورعانۋشىلار وق شىعارا الماي, قاپىلىستا قالادى. تۇنگى ساعات 2-دە قىسقى ساراي تىزە بۇگىپ, وكىمەت مۇشەلەرى تۇتقىنعا الىنادى.
ۇزاق جىلدار بويى كەڭەستىك ناسيحات قىسقى سارايدى الۋدىڭ بارىسىنداعى قىزىلداردىڭ «ەرلىگىن» ناسيحاتتاۋمەن بولدى. بىرنەشە فيلمدەردە, دەرەكتى جاريالانىمداردا بۇل تۋرالى مايىن تامىزىپ جازدى. ولاردا بولشەۆيكتەردىڭ ەرلىگىمەن قاتار ورلىگى, ادامگەرشىلىك قىرلارى دا ماداقتالدى. قانشاما مىڭ ادام جارالانىپ نەمەسە جان بەرگەنى دە ايتىلدى. ءىس جۇزىندە قىسقى سارايدى الۋ بارىسىندا التى سولدات پەن قورعانۋشىلار قاتارىنان ءبىر ايەلدىڭ ولگەنى عانا بەلگىلى. ەسەسىنە بولشەۆيكتەردىڭ توبىرى پاتشانىڭ سارايىن اياماي توناعان, ۇستەلگە قوياتىن التىن, كۇمىس سەرۆيزدەر, فارفور ۆازالار, اينالار, ءتىپتى توسەك جاپقىشتارعا دەيىن سولداتتار مەن ماتروستاردىڭ قويىن-قونىشتارىنا تىعىلعان. ال اكەتە الماعان ۇلكەن كارتينالاردى, ورىنتاقتاردى, قىمبات فارفورلارمەن ارلەنگەن ەمەن جاشىكتەردى, كىتاپتار مەن يكونداردى شتىكتارىمەن تەسىپ, شاماسى جەتكەنشە بۇلدىرگەن.
قىسقى سارايدى قورعاۋشىلار دا از جاپا شەكپەگەن, اسىرەسە, ايەلدەر باتالونىنىڭ جاۋىنگەرلەرىن زورلاۋ مەن ولتىرۋلەرگە العاشقى كەزەڭدە ەشكىم قارسى تۇرماعان. قولعا تۇسكەن يۋنكەرلەر مەن وفيتسەرلەر دە ءتۇرلى مازاققا ۇشىراپ, ابدەن زارداپ شەككەن.
مىنە, بولشەۆيكتەر وكىمەت باسىنا وسىلاي قاندى جولمەن كەلگەن ەدى. قانتوگىستى بولدىرماي, قاراشا ايىنا بەلگىلەنگەن قۇرىلتاي جينالىسىنا قاتىسىپ, وندا وكىمەتتى باسقارۋدىڭ دەموكراتيالىق جۇيەسى بەلگىلەنسە, بولشەۆيكتەر بالكي بيلىككە بەيبىت جولمەن جەتەر ەدى. بىراق بولشەۆيكتەردىڭ كوسەمى لەنين ءوز پارتياسىنىڭ بەيبىت جولمەن ءابسوليۋتتى بيلىككە قول جەتكىزە الماسىن بىردەن بولجاپ, وسىلاي قاندى جولمەن توڭكەرىس جاساۋدى دۇرىس دەپ ساناعان.
