ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس» دەگەن جولدار تاعى بار. ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «مەنىڭ ۇستازىم – ايماۋىتوۆ!» دەۋى ونىڭ ھاس تالانتىنا باس ءيىپ, ۇلى سۋرەتكەرلىگىنە بىلدىرىلگەن ءادىل باعا ەكەنى اقيقات. بۇگىنگى قازاق ادەبيەتiن الاش رۋحىنا قاپىسىز سۋارعان جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ كۇللى تۇركىنىڭ اتاجۇرتى سانالاتىن التايدىڭ اينامكوزى – مارقانىڭ كولىن كلاسسيكالىق «اقبىلەك» رومانىندا «قارت التايدىڭ قاق باسىندا, الاقاننىڭ اياسىندا بال تاتىعان اينا سۋلى, ءتۇرى دە اسپان, سىرى دا اسپان, شاراپ سۋلى مارقاكولى...» دەپ تامسانا سۋرەتتەپ جازاتىنى ءدال بۇگىن ءار قازاق وقىرمانىنىڭ ەسىندە بولسا كەرەك.
التى الاشتىڭ ايبوز جازۋشىسى «اقبىلەك» رومانىن جازعاندا باستى كەيىپكەر بەينەسىنە قازاق قىزى – انا وبرازىن الۋى دا تەگىن ەمەس. ۇلت تاربيەسى دە, ۇلت بولاشاعى دا انانىڭ قولىندا ەكەنى الميساقتان ايان. جازۋشىنىڭ انا وبرازىن بۇكىل تۇركى ەلىنىڭ ءتۇپ اتاسى تاراعان, تۇرىكشىل ماعجان اقىن ايتاتىن اناسىنداي قاستەرلى «التىن بەسىك التايدا» تۋعان ەتىپ سۋرەتتەۋىندە دە تۇڭعيىق سىر تۇنىپ جاتىر. ەرتەڭگى كۇنى جالپى قازاق قانا ەمەس, ادام بالاسى اتاۋلىعا ادامدىق ءىس-ارەكەتىمەن ءتانتى ەتەر الەمدىك اقبىلەك وبرازىن ۇلكەن ماحابباتپەن جىرلاعان سۇڭعىلا سۋرەتكەردىڭ «مامىربايدىڭ اقبىلەگى, اقبىلەگى – جاس تۇلەگى, ايى-كۇنى – سۇلۋ قىزى, التىن سىرعا, كۇمىس شولپى سىلدىراتىپ, بىلدىراتىپ, اق كويلەگىن كولەڭدەتىپ...» دەپ قازاقى بەينەلەۋى دە ورىندى.
التايداي تۇنىق, التايداي سۇلۋ, التايداي بيىك, التايداي قاسيەتتى مەكەننىڭ قوينىندا اق قايىڭداي تەربەلىپ, اق بيەنىڭ ساۋمالىنداي تازا وسكەن سۇلۋدىڭ ارىنا اتا جاۋى داق تۇسىرسە دە, اقبىلەك دۇشپانىنان دا بيىك بولىپ, زاۋ بيىكتەگى ءمولدىر مارقاكولىنە – تۇتاس تۇركى ەلىنىڭ لايلانباعان تۇنىعىنا ءتانىن شومىلا تازالانىپ, جاۋىنان كوتەرىپ قالعان ءسابيىن دە شومىلدىرىپ, ەكەۋى دە انادان جاڭا تۋعانداي تازارىپ وتىرادى. «...سۋى بالداي مارقاكولدىڭ جيەگىندە مامىربايدىڭ اقبىلەگى, جاس تۇلەگى, انا بولعان, كوپ ايەلدەن دانا بولعان...». ءسويتىپ روماندا ادامدىق تابيعي سەزىم مەن ادامي سانانى مارقاداي بيىككە كوتەرگەن قازاق قىزى – اقبىلەك انانىڭ دانا سيمۆولىنا اينالادى.
ايماۋىتوۆتاي سۇراپىل سۋرەتكەر قايعىسى مەن قاسىرەتى, قۋانىشى مەن ءسۇيىنشى شولوحوۆتىڭ اكسينياسىنان دا اسىپ تۇسەتىن جانە ودان الدە قايدا بۇرىن جازىلعان, الەمدىك ادەبيەتتە قايتالانباس اقبىلەكتەي ايەلدىڭ وبرازى سوناۋ 1925-1926 جىلدارى توتە جازۋمەن حاتقا ءتۇسىپ, 1927 جىلى «ايەل تەڭدىگى» جۋرنالىندا جاريالانعانى بەلگىلى.
كونە كوزدەردىڭ ايتۋىنشا, جۇسىپبەك باسىن اقيىق شالعان التايدىڭ اقجەم بيىكتەرىنەن باس الاتىن ەركە ەرتىستەن كۇرشىم وڭىرىنە پاروممەن وتىسىمەن, قازىرگى قاراتوعاي اۋىلىنا ءتونىپ تۇرعان قاراسەڭگىر تاۋى ىشىندەگى قارەكەم شاتىمەن بيىككە اتپەن كوتەرىلەدى ەكەن. قازىر ول شات «تورعاي سايى» دەپ اتالادى. الاشتىڭ ايبوز جازۋشىسى وسى تاۋ اراسىندا ءوزى بۇرىننان تانىس قۇناپيامەن كەزدەسەدى. ونىڭ قايىن اتاسى بولىس كەرەي ىسقاقپەن جۇزدەسەدى. التايدى سالت اتپەن ارالاپ, كەشە عانا ەل ىشىندە بولىپ وتكەن الاساپىران اق پەن قىزىلدىڭ لاڭى جايىندا كەڭىنەن قۇلاعدار بولادى.
وسىلايشا جۇسەكەڭ قالعۇتى مەن بوكەنباي بويىنداعى قالىڭ قازاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىن تانىسادى. توبەسى اق قارلى اتاقتى سارىتاۋ بيىگىن, اكىمباي كەزەڭى, سالقىنشوقى, يتقىرىلعان, قاراجال, ەرەيمەن تاۋ شوقى-جالدارىن تابانىمەن باسىپ, جايلاۋدىڭ سامىرسىن شايىرى سىڭگەن ساف اۋاسىن جۇتىپ, جاسىل ورمانىن ەركىنشە ارالاپ, وي-ساناسىن ءدۇر سىلكىندىرگەن اقبىلەك اڭگىمەسىنە قانىعادى... جايلاۋعا كوشكەن ەلگە قوسىلادى. بۇكىل كۇنگەي التايدى ەركىنشە ارالاپ, مارقاكولگە دەيىن بارادى.
قازىر دە قاراتوعايدان ءارى قاراي, مارقاكول باعىتىنداعى بوكەن تۇمسىقتان بوكەنباي تاۋىن قاراباۋىرلاي باۋىرلاعان اسفالت جولدىڭ بويىندا اقبىلەك قىزدىڭ اتاقونىسىنىڭ ءىزى بار...
ءدال وسى ماڭدا «قازاقتىڭ تۇڭعىش كلاسسيكالىق رومانيست-جازۋشىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اتاقتى «اقبىلەك» رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى تۋىپ, ءومىر سۇرگەن» اتتى ادەبي-مەموريال بولۋى ءتيىس.
بىرىنشىدەن, بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق مادەني مۇرامىزدىڭ ناعىز ءبىر ناسيحاتى بولار ەدى. ەكىنشىدەن, بۇل دا ءتۋريزمنىڭ كوزگە ايقىن شالىنار, الىستان التاي ءوڭىرى مەن اڭىزعا اينالعان مارقاكول-اقبىلەك تاندەمى وزىنە مەنمۇندالاي شاقىراتىن سيمۆولدىق ساليقالى كەشەن بولاتىنى اقيقات!
ەندى ناقتى ۇسىنىسقا كەلسەك. حالقىمىزدىڭ ەرگە ادال جار, سەنىمدى سەرىك بولار قىز بالانىڭ سىمباتى مەن كەلبەتى, مىنەزى مەن اقىلى, تاربيەسى مەن ونەگەسىنە وراي ءداستۇرلى تالعام-ولشەمى بار. «كورىپ العان كورىكتىدەن, كورمەي العان تەكتى ارتىق» دەگەندە, تەكتى قىزدىڭ بەلگىسىن وتباسىنداعى تالىمنەن ىزدەگەن. وسى تۇرعىدان العاندا, اقبىلەك – بۇگىنگى قازاق قىزدارىنا ءوزىنىڭ اجارى عانا ەمەس, اقىلىمەن, العىرلىعىمەن, اقجارقىن مىنەزىمەن, ىسكەرلىگىمەن, قايراتكەرلىگىمەن, وزگە دە ادامدىق قاسيەتتەرىمەن تاۋەلسىز زامانعا لايىق اتاۋلى سيمۆول بولارى ءسوزسىز. بۇل – باستى قاعيدات. ەستەرىڭىزدە بولسا, س.مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوز» رومانى سول ۋاقىتتا جاڭا زامان جارشىسى ەتىپ ناسيحاتتالعانى, كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سيمۆولى بولعانى انىق.
ەكىنشىدەن, جازۋشىنىڭ ءوزى كەرەكۋ-باياناۋىلدا تۋىپ, كۇرشىم-مارقاكول جەرىندەگى وقيعالاردى نەگىزگە الىپ, رۋحانياتتا تەڭدەسى جوق اسىل دۇنيەسىن شىمكەنتتە جازۋى دا قازاق جەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىنە كۋا ەمەس پە؟!
ۇشىنشىدەن, بۇل بۇگىنگى زاماندا ۇلكەن كۇشكە يە بولىپ كەلە جاتقان تۋريزم يندۋسترياسىنا تۇرتكى بولار ايرىقشا سالماقتى دۇنيە.
سوڭعى ماسەلە. بۇل مەموريال قاي جەردە ورنالاسۋى ءتيىس؟ ءسوزسىز, بۇعان ەڭ قولايلى جەر: كۇرشىم مەن مارقاكول جاقتان توعىساتىن, وڭتۇستىك جاعىنان زايسان اۋدانىنان كەلىپ تۇيىسەتىن توعىز جولدىڭ تورابى – قازىرگى قالجىر اۋىلى ورنالاسقان تۇس. جولاۋشى اتاۋلى اينالىپ وتە الماس ۇزىن جولدىڭ ءۇستى. قيالاي الماس قيىسى. وعان تالاس بولماۋى ءتيىس. ال «اقبىلەكتىڭ» ءپروتوتيپى سانالاتىن التاي وڭىرىنە ايگىلى, سول سۇمدىق عاسىر باسىندا قازاقتان تۇڭعىش بولىس بولعان اياۋلى داريعا قىز – داريعا بولىستىڭ تۋىپ-وسكەن وتانى. بولىستىق ءۇيىن تىككەن شىعانشي اۋىلى دا وسى تۇسقا ءتيىپ تۇر, تاياق تاستام جەر.
بۇل ۇسىنىس-جوبا – ەلباسىنىڭ جوعارىداعى ماقالاسىندا ايتىلعان «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنا دا ساي كەلەر ەدى. پرەزيدەنت تاعى دا وسى ورايدا «ىشكى جانە سىرتقى مادەني تۋريزم حالقىمىزدىڭ وسى قاستەرلى مۇرالارىنا سۇيەنۋگە ءتيىس» دەپ اتاپ وتكەنى تاعى ءبىر ەسكەرتۋ.
البەتتە, «اقبىلەك كەشەندى مەموريالى» – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ارقاسىندا عانا جۇزەگە اساتىن قۇبىلىس. بۇل ۇسىنىسىمىزدى ەلىم دەگەن ەلباسىنان باستاپ, جەرگىلىكتى جەر مەن ەل بيلىگىن ۋىسىندا ۇستاعان وبلىس اكىمى دە, ارقالى ازامات مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى دە قولدايتىنىنا زور ءۇمىتتىمىز!
اسقار التاي,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋراتى,
حالىقارالىق فرانتس كافكا اتىنداعى التىن مەدالدىڭ يەگەرى,
سايلاۋ تولەۋوۆ,
جۋرناليست
