ونىڭ جاعاسىندا اقتوبە جانە العا قالالارى ورنالاسقان. «تاۋ بالاسى تاۋعا قاراپ وسەدى» دەگەندەي, وزەن-كولدەردىڭ بويىندا تۋىپ-وسكەن ادام قاي جەردە جۇرسە دە مۇندا سۋ ايدىنى بار ما ەكەن دەگەن ويمەن جان-جاعىنا موينىن سوزا قارايتىنى تابيعي جايت. وسىنداي ادەتتەن وسى جولداردىڭ اۆتورى دا قۇرالاقان ەمەس ەدى. سونداعى بارىپ بوي جازعانىمىز, جاعاسىندا تۇرىپ ەمىن-ەركىن دەمالعانىمىز, سۋىنا ءتۇسىپ شومىلعانىمىز جەرگىلىكتى تۇرعىندار «جيلگورودوك» دەپ اتاپ كەتكەن ەسكى شاعىن اۋدان تۇسىندا سارقىراپ اعىپ جاتقان ەلەك وزەنى.
ونىڭ اۋماعىنداعى توعايلار مەن تەرەكتەر كوككە بوي سوزىپ تۇرعانى تاڭ-تاماشا قالدىردى. سونىمەن بىرگە بۇل ارادا يەسىزدىك پەن بەي-بەرەكەتسىزدىك كورىنىستەرى بىردەن بايقالادى. وزەن ءبىر بولەك, قالا ءبىر بولەك جاتىر. ەكەۋى بىرىمەن-ءبىرى قابىسىپ, ءوزارا ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرماعانداي اسەردە قالدىق. ەگەر ۇقىپتى قولدىڭ تابى تۇسسە, ەلەك وزەنىنىڭ جاعالاۋىن تاماشا دەمالىس ورنىنا اينالدىرۋعا بولاتىن ەدى. اقتوبەگە اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن ينۆەستورلار مەن جەرگىلىكتى شاعىن جانە ءىرى بيزنەس وكىلدەرى وسىنداي تاپتىرمايتىن مۇمكىندىكتى نازارىنا نەگە ىلمەدى ەكەن دەگەن وي كەلەدى ەرىكسىز. الدە ولار ەلەك وزەنىنىڭ سوڭعى جىلدارى لاستانىپ كەتكەنىنەن قاۋىپتەنىپ, بۇل ارانى اباتتاندىرۋدان بويلارىن اۋلاق سالعىسى كەلدى مە ەكەن؟ بۇل اراسىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىز.
سوندا قالاي, ونىڭ قازىرگى ەكولوگيالىق جاي-كۇيى سونشاما الاڭداتارلىق كۇيدە بولعانى ما؟ ءبىز بۇل ساۋالعا ەندىگى كەزەكتە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتى اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنەن الىنعان دەرەكتەر نەگىزىندە جاۋاپ قايتارعاندى ءجون كورەمىز. وسى ورايدا ەلەك وزەنىنىڭ سۋى و باستان بورمەن جانە حروممەن لاستانىپ كەلگەنىن ايتقان ءجون. ءوز كەزەگىندە بۇل كورىنىستىڭ ءوزى قولايسىز ەكولوگيالىق احۋال قالىپتاستىرماي قويمايدى. ەلەك – ەلىمىزدەگى ترانسشەكارالىق وزەندەر قاتارىنا كىرەدى. مۇنداي جاعدايدا ونى قورعاۋ ماسەلەلەرى مەملەكەتارالىق سيپات الماي تۇرا المايدى. مۇنداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ بورمەن ءب ۇلىنۋ بەلگىلەرى بۇرىنعى اقتوبە حيميا زاۋىتىنىڭ زياندى قالدىقتارىنىڭ كەسىرىنەن ورىن الا باستاپتى. قولداعى بار دەرەكتەر اتالعان زاۋىت الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ەلەك وزەنىنە لاستانعان ونەركاسىپ سۋلارىن توگىپ كەلگەنىن ايعاقتايدى.
سونداي-اق ەلەك وزەنى جەراستى سۋىنىڭ التى ۆالەنتتى حروممەن لاستانۋىنا دا ەشكىم تاڭعالا قويمايدى. اقتوبە حروم قوسىندىلارى زاۋىتىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بۇل جاعدايدى تىم كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنى دە شىندىق. وسى كەزدە زياندى اسەرى بار بۇل حيميالىق ەلەمەنت پەن تەحنيكالىق ەرىتىندىلەردىڭ سۋعا كەلىپ ءتۇسۋ كورىنىستەرى باستالعان. وعان شلام توعاندارىنىڭ سول كەزدە قورعاۋ قۇرىلعىلارىنسىز سالىنعانى تىكەلەي اسەرىن تيگىزگەن.
بۇل كەشەگى كۇننىڭ سالدارى مەن زاردابى بولسا, بۇگىنگى كۇننىڭ بەدەرى قانداي؟ بۇل رەتتە «قازگيدرومەت» رمك جۇرگىزگەن كەيبىر گيدروگەولوگيالىق باقىلاۋلار ناتيجەلەرىنە ارقا سۇيەگەنىمىز ءجون. وسىنداي ءىس-شارالار ولاردىڭ تاراپىنان ەلەك وزەنىنىڭ ساپالىق قۇرامىنا قاتىستى اتقارىلعان. بۇعان قوسا جوعارىدا اتالعان دەپارتامەنتتىڭ سىناق زەرتحاناسى دا ەلەك وزەنىنە اي سايىن باقىلاۋ ورناتقان. جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتەر 2012-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلەك وزەنىندەگى نەگىزگى لاستاۋشى زاتتاردىڭ مولشەرى بىرتىندەپ ازايىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.
مۇنداعى بايىرعى تۇرعىنداردىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا, ەلەك وزەنىنە ەرتەرەكتە كاتەر, كەمە سەكىلدى سۋ كولىكتەرى پايدالانىلىپ, تۇتاستاي كەمە شارۋاشىلىعى جولعا قويىلىپتى. ال بۇگىن شە؟ بۇگىنگى كۇنى ەلەكتىڭ ەڭ تەرەڭ تۇسى ورتا بويلى ادامنىڭ كەۋدەسىنەن اسپايتىنى دا انىق. كوز كورگەندەردىڭ ايتۋى بويىنشا, بۇرىنعى كەزبەن سالىستىرعاندا قازىر وزەننىڭ اعىسى دا باسەڭدەگەن. بۇل كورىنىس ەلەكتىڭ ارناسىن تازالاۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلماعانىنان پايدا بولىپ جۇرگەن جوق پا ەكەن دەگەن وي كەلەدى.
ەلەكتەگى سۋ قورى مەن رەسۋرستارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قارعالى سۋ قويماسىنا جىبەرىلۋى دە وزەن ارناسىنىڭ تارتىلا تۇسۋىنە اسەرىن تيگىزبەسىنە كىم كەپىل؟ وزەننىڭ تابانىن قۇم مەن قيىرشىق, ۇساق تاستار باسىپ كەتكەنىن دە ءتيىستى ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردى ويلاندىرسا, كانە؟!
مۇنداي جاعدايدا سۋ كودەكسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس سۋ باسسەيىنىن قورعاۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋلار جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. سونىڭ ىشىندە ەلەك وزەنى سەكىلدى سۋ نىساندارىن ساقتاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە رەتتەۋگە كوڭىل بولىنسە نۇر ۇستىنە نۇر. بۇل رەتتە رەسپۋبليكانىڭ باتىس وڭىرىندەگى جايىق-كاسپي باسسەيندىك ينسپەكتسياسى رمك-نىڭ اتقارار ءىسى مول دەپ بىلەمىز. سونداي-اق وزەن ماڭىنداعى فلورا مەن فاۋنانىڭ ازايىپ بارا جاتقانى دا بولەك ءبىر اڭگىمە.
راس, قازىرگى كۇنى وزەندەگى بالىق قورىن ساقتاۋعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىلمەيدى دەسەك, شىندىقتان الشاقتاۋ كەتەرمىز. اقتوبە وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ماماندارىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جىلىنا ەكى رەت – كوكتەمگى جانە كۇزگى كەزەڭدەردە ەلەكتىڭ ايدىنىنا ۇساق شاباقتار جىبەرىلەتىن كورىنەدى. ونىڭ كولەمى بيىلعى كوكتەم كەزىندە ەلۋ مىڭعا تارتا بولسا, كۇزدە ەكى ءجۇز مىڭنان استام تۇقى بالىعىنىڭ شاباقتارى جىبەرىلىپتى.
قالاي دەگەندە دە ەلەك وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل باعىتتا اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى ۇجىمى الدا اتقارىلاتىن كەشەندى ءىس-شارالاردى بەلگىلەپ وتىرعانى ۇلكەن ءۇمىت تۋعىزادى. ولاردىڭ تاراپىنان ەلەكتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى ايماقتىڭ ەكولوگيادىق پروبلەمالارى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. مۇنى رەتتەۋدىڭ باستى جولدارى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا ارقا سۇيەيدى. مۇنداعى باستى ماقسات ەلەك وزەنى سۋىنىڭ لاستانۋ دەڭگەيىن ازايتۋ بولىپ وتىر.
بۇگىنگى كۇنى تولىق شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – كارىز قۇبىرلارىنان شىققان سارقىندى سۋلاردى ەلەك وزەنىنە اعىزۋ كورىنىسى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانى دەۋگە بولادى. بۇل باعىتتا كارىز جۇيەلەرى مەن قۇبىرلارىن رەتتەۋمەن جانە پايدالانۋمەن اينالىساتىن وبلىس ورتالىعىنداعى «اقبۇلاق» اق تەرەڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالايدى. جوعارىداعىداي جاعدايدا قورشاعان ورتا مەن ادام دەنساۋلىعىنا ونىڭ تەرىس اسەرى ءتيۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل جايت قازىرگى قولدانىستاعى كارىز جۇيەسىن جانە قۇبىرلىق سورعى بەكەتى نىسانىن تۇبىرىمەن جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن تۋعىزادى. اسىرەسە اتالعان ەكى قۇرىلىمنىڭ وتكىزۋ قابىلەتتەرى مەن قولدانىلۋ اياسىن قايتا قۇرۋ قاجەتتىگى ايقىن كورىنەدى.
وندىرىستىك-شارۋاشىلىق ءسوز قولدانىسىندا سىيىمدىلىقتى رەتتەيتىن توعان (سرت) دەگەن تىركەس بار. بۇل سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ قۇرىلعىسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وسىدان شىققان سۋدى ەلەك وزەنىنە اعىزباس بۇرىن تەحنيكالىق قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن قايتا قولدانۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ەكولوگيالىق تۇرعىدان دا تيىمدىرەك دەيدى ماماندار. الايدا بۇلاي بولماي وتىر. ءتىپتى سارقىندى سۋلاردى سرت ارقىلى ەلەك وزەنىنە اعىزعان كۇننىڭ وزىندە دە سارقىندى سۋلاردىڭ كانالى ءوز الدىنا بەتوندالىپ تاستالۋعا ءتيىستى ەكەن.
قالالىق كارىز سۋلارىن تازارتۋ ءىسى ەسكى تاسىلمەن جۇمىس جۇرگىزۋدى كوتەرمەيدى. مىنە, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ قاجەتتىلىگى ءدال وسى ارادان كورىنەدى. كارىز قۇبىرلارىنان اعىزىلعان سۋ باكتەريالاردان مۇلدەم تازا دەپ ەشكىم كەپىلدىك بەرە الماسا كەرەك. سوندىقتان ەكولوگيا دەپارتامەنتى ونى بيوپرەپاراتتارمەن تەرەڭ تۇردە وڭدەۋدى ۇسىنىپ وتىر.
ءتۇيىپ ايتقاندا, ەلەك وزەنىن قورعاۋ تەك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ءىسى ەمەس, بۇل بارشا جۇرتشىلىق پەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ پارىزى دەپ بىلەمىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
