– ازامات راحمانقۇل ۇلى, قازاقستان – يوردانيا قاتىناستارىنىڭ قازىرگى تاڭداعى جالپى جاعدايىن قالاي سيپاتتار ەدىڭىز؟
– ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى ءوزارا ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىلعاننان بەرى تۇراقتى تۇردە دامىپ كەلەدى. وعان مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەكىجاقتى فورماتتا جانە ءارتۇرلى حالىقارالىق الاڭداردا, سونداي-اق ءتۇرلى دەڭگەيلەردەگى تۇراقتى كەزدەسۋلەرى بارىنشا وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اممانعا 2006 جانە 2009 جىلدارى رەسمي ساپارلارى ءوتتى. يوردانيا كورولى ابداللا II استاناعا التى رەت كەلدى.
وسى ارادا ايتا كەتەيىن, ءوزارا بايلانىستاردىڭ نەگىزى 1993 جىلى اقپان ايىندا حاشيميت كورولدىگىنىڭ حانزاداسى رااد بەن زەيدتىڭ قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى بارىسىندا قالانعان بولاتىن. وسى ساپاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىز بەن يوردان حاشيميت كورولدىگىنىڭ اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردى ورناتۋ تۋرالى حاتتاماعا قول قويىلدى.
يوردانيا تاراپى قازاقستاندى ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى جەتەكشى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى باستامالارىن قولداپ كەلەدى. استانا مەن اممان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى وزگەرىسسىز قالىپ وتىر.
ماسەلەن, اممان رەسمي استانانىڭ بارلىق ءىرى حالىقارالىق باستامالارىنا قولداۋ قورسەتۋدە, ونىڭ ىشىندە ەكسپو-2017 كورمەسىن وتكىزۋ بارىسىنداعى, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى يسلام ۇيىمى مەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى شەڭبەرىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلداردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار يوردانيا جاعى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالاي وتىرىپ, اوسشك اياسىنداعى بەلسەندى ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋدا.
– جالپى, بۇگىندە قوس تاراپ ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ قانداي نەگىزگى باعىتتارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر؟
– ساياسي تۇرعىدان قازاقستان مەن يوردانيانىڭ سيريالىق داعدارىس, اراب-يزرايل بەيبىت رەتتەۋ پروتسەسى, حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەس, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ماسەلەلەر بويىنشا كوزقاراستارىنىڭ ۇقساس ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ەلدەرىمىزدىڭ جاھاندىق وزەكتى پروبلەمالار بويىنشا, اسىرەسە, قاۋىپسىزدىك جانە سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ۇستانىمدارىنىڭ جاقىن بولۋى حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزۋدە.
كورولدىك قازاقستان سياقتى دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ جانە ەتنوكونفەسسيالىق توزىمدىلىكتىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى. وسى رەتتە الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ V سەزى جۇمىسىنا يوردانيا مونارحىنىڭ جەكە قاتىسۋىن, قازاقستان وتكىزەتىن سەزدەردى امماننىڭ تۇراقتى قولدايتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. الەمدىك دەڭگەيدە دىنارالىق ديالوگتى نىعايتۋ ماسەلەسىندەگى ەكى ەل كوشباسشىلارىنىڭ ۇستانىمدارىنىڭ ۇندەستىگى قازاقستان مەن يوردانيا اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە يوردانيالىق «Hikma Pharmaceutical PLC» كومپانياسى فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردى قازاقستاندا ءوندىرۋ بويىنشا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. وسىعان وراي, زاۋىتتا شىعارىلاتىن جوعارى تەحنولوگيالىق پرەپاراتتاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدە بالاماسى بولمايتىنىن ايتقىم كەلەدى. شىعارىلىمعا جوسپارلانعان ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسى وزگە مەملەكەتتەردەن ەكسپورتتالاتىن انالوگتارمەن سالىستىرعاندا قولجەتىمدى بولادى. وسى اۋقىمدى جوبانى ىسكە قوسۋ جاقىن ارادا جوسپارلانۋدا. جوبانىڭ الدىن الا قۇنى 40 ملن اقش دوللارىن قۇرايدى.
سونىمەن قاتار قوس ەل اراسىنداعى كەلەشەگى زور باعىتتاردىڭ ءبىرى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بولىپ تابىلادى. اۋىل شارۋاشىلىعى يوردانيا ەكونوميكاسىنىڭ ءداستۇرلى سالاسى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى بۇل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاجەتتىلىكتەرىن قامتىمايدى.
حالىق سانىنىڭ ارتۋى جانە سيريا مەن ءوڭىردىڭ باسقا دا تۇراقسىزدىق ورناعان جەرلەرىنەن بوسقىنداردىڭ كەلۋى سالدارىنان يوردانيادا ازىق-ت ۇلىك ماقساتتارى ءۇشىن بيدايعا سۇرانىس وسۋدە. بيدايدىڭ جالپى قاجەتتىلىگى جىلىنا شامامەن 2,5 ملن توننانى قۇرايدى. ال ارپاعا دەگەن قاجەتتىلىك – 780 مىڭ توننا. بۇگىنگى كۇنى بۇل ەلدىڭ اقابا قالاسىنداعى ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتا جاڭا تەرمينالداردىڭ اشىلۋىمەن وسىنداعى پورتتا ءبىر ۋاقىتتا شامامەن 100 مىڭ توننا استىق قابىلداۋعا جانە ساقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. 2017 جىلى ارنايى استىق تەرمينالى 200 مىڭنان استام توننا قابىلداۋعا دايىن بولادى. جالپى, قازاقستاندىق بيدايدى مۇندا جەتكىزۋ ءىسى ىنتىماقتاستىقتىڭ وڭ الەۋەتىنە يە.
سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا, مال شارۋاشىلىعى دا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءتيىمدى باعىتى بولىپ تابىلادى. يوردانيانىڭ ەتكە دەگەن جالپى سۇرانىسى جىلىنا شامامەن 52 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇل ورايدا قازاقستان يوردانيا نارىعىن مال شارۋاشىلىعى ونىمىمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسا الار ەدى. كوكونىس ءوسىرۋ يوردانيا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ دامىعان سالاسى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, يوردانيالىق كاسىپكەرلەر قىسقى كەزەڭدە قازاقستانعا كوكونىستەر مەن جەمىستەردى ەكسپورتتاۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
قازاقستان مەن يوردانيانىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە ءارتۇرلى سالالار بويىنشا ماماندار دايىنداۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مۇمكىندىگى بار. بۇگىندە ەلىمىزدە جالپى مەديتسينالىق ماماندىقتار بويىنشا يوردانيا ستۋدەنتتەرىن وقىتۋ ءۇشىن گرانتتار ۇسىنۋ تۋرالى ماسەلە قاراستىرىلۋدا.
وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىندا قازاقستان قورعانىس ءمينيسترىنىڭ اممانعا ساپارى بارىسىنداعى كەلىسىمدەرگە سايكەس, اسكەري جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ سالاسىندا ءبىرتالاي ماڭىزدى جوسپارلار بار. جاقىن ارادا اسكەري جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىم ءوز كۇشىنە ەندى.
– يوردانيا كورولىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاساپ وتىرعان بۇگىنگى ساپارىنىڭ ماقساتى قانداي؟
– جوعارى مارتەبەلى ابداللا ءىى-ءنىڭ ەلىمىزگە كەلۋى يوردانيانىڭ قازاقستانمەن قاتىناسىن بارىنشا كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. ساپار اياسىندا ساياسي ديالوگتى كۇشەيتۋ, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ جانە ءوزارا ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىن بولادى.
سونىمەن قاتار حالىقارالىق جانە ايماقتىق وزەكتى تاقىرىپتار, ەۋرازيادا, تاياۋ شىعىستا جانە جالپى دۇنيە جۇزىندە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى ودان ءارى نىعايتۋ مۇددەلەرىندە سىرتقى ساياسي كەلىسىمدىلىكتى تەرەڭدەتۋ ماسەلەسى بويىنشا پىكىر الماسۋ بولادى. الەمدە ارتىپ كەلە جاتقان لاڭكەستىك جاعدايلارعا, سونداي-اق, وسى قاۋىپ-قاتەرمەن جانە ءدىني ەكسترەميزممەن كۇرەسۋ سالاسىندا ودان ءارى ءوزارا ارەكەتتەستىكتى قاراستىرۋ جوسپارلانۋدا.
وسى ساپار استانا مەن اممان قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا تاراۋىن اشاتىنىنا جانە وسى وقيعا قازاقستاندىق-يوردانيالىق دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىن تەرەڭدەتۋگە, يوردانيا حاشيميتتىك كورولدىگىنىڭ ورتالىق ازياداعى باستى سەرىكتەسى رەتىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءرولىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى دەپ ويلايمىن.
– يوردانيا باقىلاۋشى رەتىندە استانا پروتسەسىنە قاتىسۋدا. يوردانيالىق تاراپ سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋدە وسى استانا الاڭىنىڭ ۇلەسىن قالاي باعالايدى؟
– يوردانيا سيريالىق داعدارىستى رەتتەۋدىڭ بەلسەندى جاقتاۋشىسى بولىپ تابىلادى, سوندىقتان وسى جانجالدىڭ بارلىق مۇددەلى تاراپتارىمەن ديالوگ جۇرگىزەدى. بۇل ەلدە سيريالىق ميلليوننان استام بوسقىنداردىڭ تۇراتىنى بەلگىلى, ولاردىڭ قارجىلىق شىعىندارى ەلدىڭ بيۋدجەتىنە اۋىرتپالىق تۇسىرۋدە. بۇل ەكونوميكالىق دامۋعا كەرى اسەر ەتەدى. 2012 جىلى قازاقستان يوردانيا لاگەرلەرىندە سيريالىق بوسقىندارعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتكەنى تۋرالى بولەك اتاپ وتكىم كەلەدى.
يوردانيا جەنەۆا كەلىسسوزدەرى شەڭبەرىندە ساياسي شەشىمگە جەتۋگە سەرپىلىس بەرەتىن جان-جاقتى اتىستى توقتاتۋعا قول جەتكىزۋدىڭ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, استاناداعى كەلىسسوزدەر پروتسەسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتەدى. يوردانيالىقتاردىڭ پىكىرىنشە, استانا الاڭى سيرياداعى كۇرەسۋشى تاراپتار اراسىندا ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تابۋدىڭ تاعى ءبىر قوسىمشا مۇمكىندىگىن ۇسىندى.
– 2018 جىلى ەكى ەل اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا 25 جىل تولادى. وسىعان بايلانىستى قانداي شارالار ۇيىمداستىرىلماق؟
– قازاقستان مەن يوردانيانىڭ ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ساياسي قايراتكەرلەردىڭ, عىلىمي جانە ساراپتامالىق توپتاردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرۋ جوسپاردا تۇر. سونىمەن قاتار اممان قالاسىندا قازاقستاندىق ونەر قايراتكەرلەرى مەن فولكلورلىق انسامبلدەردىڭ قاتىسۋىمەن كونتسەرت ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق ەكى ەل اراسىنداعى ەكىجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا قازاقستاننىڭ رەسمي بيزنەس-دەلەگاتسياسىنىڭ يوردانياعا ساپارى ۇيىمداستىرىلماق.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە جانە ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستار ورناۋىنىڭ 25-جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ەل باسشىلىعىنىڭ, ديپلوماتيالىق قورپۋستىڭ جانە ساياسي ىسكەر توپتاردىڭ قاتىسۋىمەن سالتاناتتى قابىلداۋ بولادى. بۇدان بولەك, امماندا استانا كوشەسىن اشۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا.
اڭگىمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
