اۆستريا راحات اليەۆكە قىلمىستىق قۋدالاۋ جۇرگىزۋگە مىندەتتى

27 قاڭتاردا ۆەنا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە ساراپشىلار پىكىرتالاسى وتۋىنە بايلانىستى حالىقارالىق قىل­مىس­تىق قۇقىق ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى جەتەكشى ساراپشى جانە قىل­مىستىق ىستەر بويىنشا حالىق­ارالىق سوتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى­لاردىڭ ءبىرى شەريف باسسيۋني راحات اليەۆتىڭ ىسىنە قاتىستى قالىپتاسقان اۆستريالىق ەكسترا­ديتسيا تاجىريبەسىن تالقىلادى. شەريف باسسيۋني “اۆستريا­نىڭ جىل بويىنا اليەۆتىڭ ىسىندە قۇقىقتىق ءىس-ارەكەتتەر جۇرگىزۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماۋ” فاكتىسىن سىنعا الدى. “اليەۆتى بەرمەۋ جونىندەگى اۆستريا­­لىق شەشىم ءسوزسىز قىل­­مىس­تىق قۋدالاۋعا سوقتىرۋى ءتيىس ەدى. اۆستريا حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارى بويىنشا اليەۆكە قارسى قوزعالعان ايىپتاردى اقىلعا قونىمدى مەرزىم ىشىندە تەرگەۋگە مىندەتتى”. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, اۆستريادا قالىپ­تاسقان ەكستراديتسيا ماسەلەلەرىن­دەگى بانك مەنەدجەرلەرىن ۇرلاپ اكەتۋ ىسىندە “جەتپەي تۇرعان بۋىن” بارىنەن بۇرىن بيۋروكرات­تىق سيپاتقا يە. ءىس ادىلەت مينيس­ترلىگى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانە ەلشىلىكتەر اراسىنداعى ينستان­تسيا­­لاردا “تىرەلىپ” قالدى. نوۆي­كوۆانىڭ اليەۆكە قارسى قىلمىس­تىق ءىس قوزعاۋ جونىندەگى وتىنىشىنە كەلەر بولساق, اۆستريا­دا وزگەشە تاڭداۋ جوق. “ەندى اۆستريا بۇل ءىستى بارلىق جاعىنان دا تەرگەۋگە مىندەتتى” دەپ ەسەپتەيدى باسسيۋني. ءوزىنىڭ باسقا دا مىندەتتەرىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا چيكاگونىڭ دەپول ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ كوللەدجىندە (DePaul ءUnىversىty College of Law) ساباق بەرەتىن م.شەريف باسسيۋني حالىقارا­لىق قىلمىستىق قۇقىق پەن ەكسترادي­تسيا ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى نەعۇر­لىم قۇرمەتتى ساراپشى­لاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ول بىرنەشە ونجىلدىقتار بويىندا وتكەن ەكستراديتسيا جونىندەگى كوپتەگەن حالىقارالىق ۇدەرىستەر مەن قىلمىستىق ۇدەرىستەرگە كونسۋل­تانت بولدى. وعان قوسا ول بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىندا جەتەكشى قىزمەتتەر اتقارىپ, اقش ۇكى­مەتى­نىڭ كونسۋلتانتى رەتىندە تۇراقتى تۇردە ءسوز سويلەپ تۇردى. ءتارتىپ كۇشەيسە, جول وقيعاسى ازايادى جىل باسى قاشاندا اتقارىلعان ىستەر مەن جۇزەگە اسىرىلعان جۇ­مىستارعا كوز جۇگىرتىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزەر ءسات. ارينە, وتكەن جىل شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن دە ءوزىنىڭ وزگەرىستەرىمەن ەستە قالدى. دەسەك تە, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىن, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ باعىتىندا قانداي ءىس-شارالار وتكىزىلدى؟ ناتيجە قانداي؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا ءبىز شقو ءىىد جول پوليتسياسى باسقارماسىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پولكوۆنيگى سىرىم ابدۋللاەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – سىرىم جۇسىپاحمەت ۇلى, جىل قورىتىندىسى شىعارىلدى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا جاعداي قانداي؟ – جول بويىنداعى قايعىلى جاعدايلار بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ باستى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينا­لىپ وتىر. ماسەلەن, 2009 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 966 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ, سونىڭ سال­دارىنان 214 ادام قازا تاپسا, 1153 كىسى ءارتۇرلى دارەجەدە جاراقات العان. بۇل كورسەتكىش 2008 جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 9,7 پا­يىز­عا, قايتىس بولعانداردىڭ سانى 11,9 پايىزعا, زارداپ شەككەندەردىڭ سانى 9,4 پايىزعا تومەندەگەن. وبلىس بويىنشا جىل باسىنان بەرى 10 جول-كولىك اپاتى ورىن الىپتى. ال وتكەن جىلعى كورسەت­كىشتەرگە كوز جۇگىرتسەك, بىلتىر ءبىرىنشى ونكۇندىكتە 11 اپات بولعان. ياعني, بيىل 2009 جىلمەن سالىس­تىرعاندا اپات سانى 9,1 پايىزعا كەمىگەن. اپاتتىلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنىنە قاراماستان, جول پوليتسياسى قىزمەتكەرلەرى قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالاردى كۇشەيتىپ وتىر. – ول قانداي ءىس-شارالار؟ – قاشاندا بولماسىن, جول پوليتسياسىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت – جول قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, سونىمەن قاتار, قوعامدىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ زاڭدى مۇددەسى مەن مۇقتاجدارىن قورعاۋ, ءتارتىپتى قاداعالاۋ. جوس­پار­لانعان دا, جۇزەگە اسىرىلعان دا شارالار وسى ماقساتتى قامتيدى. جۇيەلى تۇردە قاۋىپسىزدىك ونكۇن­دىكتەرى, ايلىقتارى وتكىزىلۋدە. حالىقپەن جۇمىس, ءوزارا بايلانىس – مۇنىڭ ەشقايسىسى ۇمىت قالعان ەمەس. جول-كولىك اپاتتارى ستا­تيستي­كاسىن ساراپتاپ شىعارعاننان كەيىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارىنا تال­داۋ جاسا­لىپ, الدىن الۋ شارا­لارى دا وتكىزىل­دى. ياعني, ادام ولىمىمەن اياقتال­عان اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ء“وزارا سىيلاستىق كۇنى”, “جولدا قابىلداۋ”, “اشىق ەسىك كۇندەرى” حالىققا جولدا ءجۇرۋ ەرەجەلەرى جازىلعان كۇنتىزبەلەر مەن اقپارات قاعازدارى تاراتىلدى. وكىنىشكە وراي, سوڭعى كەزدەرى بالا­ل­ار­دىڭ قاتىسۋىمەن بولعان جول-كولىك وقيعالارى ورىن الۋدا. ماسە­لەن, جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, جىل ىشىندە تىركەلگەن 966 اپاتتىڭ 134-ءى بالالار­دىڭ قاتىسۋىمەن بولعان. ال ونىڭ سالدارىنان 8 بالا قازا تاۋىپ, 137 بالا جاراقاتتانعان. 2008 جىلمەن سالىستىر­عاندا ءجاسوسپىرىم­دەر قاتى­سۋى­مەن بولعان وقيعالار 9,5 پايىزعا تومەن­دەپ وتىر. بالالار جاراقاتى­نىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن كۇشەيتتىك. جولاۋ­شىلار اۆتوكولىگىندە ەسكەرتپە قاعاز­دار ءىلىپ, ءبىلىم بەرۋ مەكەمە­لەرىندە جانە كولىك كاسىپورىن­دارىندا جۇيەلى تۇردە ناسيحاتتىق سيپاتتاعى دارىستەر وقىلدى. سون­داي-اق مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداس­تىرىلىپ, ۇعىنىقتى جانە قارا­پايىم تىلمەن جولدا ءجۇرۋ ەرەجە­لەرىن ساقتاۋ قاجەتتىلىگى تۇسىندىرىلۋدە. جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە وبلىس اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن دە كوپتەگەن شارالار اتقارىلۋدا. وبلىس باسشىسى بەردى­بەك ساپارباەۆتىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەت­كەرلەرىنە باسا نازار اۋداراتىنى دا كوڭىل قۋان­تادى. ءبىر سوزبەن ايت­قاندا, جول قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاما­سىز ەتۋدە, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋدا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتى انىقتاۋ ماسەلەسىندە ءبىز جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدەمىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى وبلىس اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن بالا­­لار­دىڭ جول-كولىك جاراقاتى­نىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا حالىق­ارالىق جانە رەسپۋبليكالىق قوزعالىستىڭ جاس ينسپەكتورلارى سلەتىن وتكىزۋگە 20 ملن. تەڭگە كولە­مىندە قاراجات ءبولىن­دى. “رۋبەج” بەكەتتەرىن توس­­قاۋىل جۇيەلەرىمەن اۆتوماتتان­دىرۋعا 39 ملن. تەڭگە قاراجات كاراس­تىرىلىپ, “ەرتىس” بەكەتىنە ورناتىل­دى. پوليتسيا پاترۋلدىك اۆتوكولىك­تەرىنە ساندىق بەينەتاس­پاعا جازاتىن جەدەل جۇيە ءۇشىن 30,366 ملن. تەڭگەگە 80 كەشەن ساتىپ الىندى. قازىرگى تاڭدا جول قوزعالىسىن قاداعالاۋ بارىسىندا ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتۋدە. – جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارى جول قوزعالىسى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قولداۋ جاساعان ەدى. ءوز ۇلەستەرىن قوسقانداردى اتاي كەتسەڭىز. – سەمەي قالاسىنىڭ اكىمدىگى­مەن كومەك كورسەتىلدى. قالا ىشىندەگى جول قوزعالىسىن رەتتەۋ تەحنيكالىق قۇرالدارىن ۇستاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋگە 26,3 ملن. تەڭگە ءبولىندى. 14 باعدارشام نىسانىنا جوبالىق قۇجاتتار دايىندالىپ, ولاردىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە 6,9 ملن. تەڭگە, جاياۋ جۇرگىنشىلەر قورشاۋ­لارىن سالۋعا 25,3 ملن. تەڭگە, 201 جول بەلگى­سىن ورناتۋعا 2,15 ملن. تەڭگە جانە بۇدان باسقا شارالارعا قارا­جات ءبولىندى. “بالالار” باعدار­لا­ماسى اياسىندا جىل سايىن 3 مەك­تەپ ماڭايىندا جاساندى جول قۇرىلعىلارى مەن جول بەلگىلەرىن ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2009 جىلى وندىرىستە شىعارىلعان 4 جاسان­دى جول قۇرىلعىلارى بالا­لار مەكەمەلەرى اۋدانىندا ورنا­تىل­دى. ءسوز ورايى كەلگەندە, جول پولي­تسياسى قىزمەتكەرلەرىنە وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى تاراپىنان كورسەتىلمەك كومەكتەردى دە ايتا كەتۋ ءجون. قىزمەتكە جاڭا­دان تاعايىن­دالعان وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتا­مەنتىنىڭ باستى­عى, مي­لي­تسيا گەنەرال-مايورى قال­مۇحان­بەت قاسىموۆ­تىڭ جول پولي­تسياسى قىز­­مەتكەرلەرىنىڭ مارتەبە­سىن كوتەرۋگە دەگەن وزىندىك جوسپار­لارى دا از ەمەس. 2009 جىلى 10 اۆتو­كولىك, 25 ءموبيلدى ولشەگىش, 10 ءموبيلدى بايلانىس قۇرالدارى بەرىلدى. وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆ جاقىن­دا عانا بيۋدجەت ەسەبىنەن 198 ميلليون تەڭگە قار­جى بولگىزىپ, 60 پاتەر­لى ءۇيدى پولي­تسيا قىزمەتكەرلەرىنە تاپسىردى. جالپى, جول وقيعالارىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, جول پوليتسياسى كوميتەتى تاراپىنان جۇيەلى تۇردە قولعا الىنىپ وتىر. ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە قىزمەت ەتىپ تۇرعان جول پوليتسياسى قىزمەتكەرى ءوز ىسىنە ادال بولۋى ءتيىس. جول پولي­تسياسى قىزمەتكەرى مەن جۇرگىزۋشى جانە جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ ارا­سىندا ءوزارا سىيلاستىق بولسا, بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلەتىنىنە سەنىمىم زور. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن وڭداسىن ەلۋباي, وسكەمەن. وقيعا جول پوليتسياسى قاندىبالاق قىلمىسكەرلەردى ۇستادى قاڭتاردىڭ 20 كۇنى ساعات 16.30 شاماسىندا الماتى-تاشكەنت كۇرە جولىنىڭ بويىنداعى 438 شاقى­رىمدا قىزمەت بابىمەن تۇرعان اعا لەيتەنانت د. ماحاتوۆ پەن پوليتسيا ستارشيناسى ا.يۋسۋپوۆ جىلدام­دىعىن شامادان تىس ارتتىرىپ, جۇيتكىپ كەلە جاتقان “تويوتا كوروللا” (مەملەكەتتىك ءنومىرى ا 722 UVN) اۆتوكولىگىن توقتاتتى. تەكسەرۋ بارىسىندا ماشينە “تىزگىنىن” ۇستاعان ماديار تاشاەۆ­تى كولىك جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتارى بولماي شىقتى. بىراق ول بۇل ءتارتىپ بۇزۋشىلىققا ايىلىن دا جيماستان, شىمكەنتكە اسىعىس اتتا­نىپ بارا جاتقاندىقتان ءماشي­نەنىڭ تەحنيكالىق قۇجاتتارىن ۇيىندە ۇمىت قالدىرعانىن, سون­دىقتان ماي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىر جولعا اياۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 500 تەڭگە بەرەتىنىن ايتتى. – جارايدى, – دەدى كوكەيلەرىنە كۇدىك ۇيالاعان جامبىلدىق جول پوليتسيالارى, – بىراق جىبەرمەس بۇرىن ماشينەنى تەكسەرىپ كورەيىك. تەكسەرۋ بارىسىندا اۆتوكولىك قوراپشاسىنان “تويوتا كوروللا­نىڭ” (مەملەكەتتىك ءنومىرى ا 722 UVN) باسقا ادامنىڭ اتىنا تىركەل­گەن قۇجاتتارى تابىلدى. ال جۇك سالعىشتىڭ ىشىنەن قان داقتارى مەن كىرپىش شىقتى. كىرپىشكە دە قان جۇعىپتى. د. ماحاتوۆ پەن ا. يۋسۋ­پوۆ­­تىڭ كۇدىكتەرى ەندى بۇرىنعىدان دا ۇلعايا ءتۇستى. وسى كەزدە كۇدىكتى م. تاشاەۆ پەن ب. شارشيەۆ ماشينەنى ۇرلاپ كەلە جاتقاندارىن مويىنداپ, 5 مىڭ اقش دوللارىنا بوساتۋلارىن ءوتىندى. – جارايدى, – دەدى, – ماي قىزمەتكەرلى كەلىسكەن بولىپ, – اقشالارىڭ دايىن با؟ – جوق, بىراق اكەلىپ بەرەمىز. – جاقسى, وندا مىنا كولىكتى “امانات” رەتىندە تاراز قالاسىن­داعى ءبىر ۇيگە اپارىپ قويامىز دا, سەندەر اقشانى اكەلگەنشە كۇتەمىز. كەلىستىك پە؟ – كەلىستىك. بىراق قاندىبالاق باۋكەسپەلەر سالدەن كەيىن وزدەرىن جامبىل وبلىستىق ىشكى ىستەر دەپارتا­مەنتى­نىڭ جول پوليتسياسى عيماراتىنا الىپ كەلگەندە اقشاعا ساتىلماي­تىن, حالىق قىزمەتىنە ادال, قىراعى ماي قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە بار ەكەنىن ءبىر-اق ءبىلدى. تەرگەۋ كەزىندە ازىرگە انىق­تال­عانى مىناۋ بولدى. قاقپانعا تۇسكەندەر الماتى قالاسىنداعى اباي مەن پراۆدا كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى “مەگابيت” كلۋبى­نىڭ قاسىندا “تويوتا كوروللا” (مەملەكەتتىك ءنومىرى ا 722 UVN) اۆتوكولىگىنىڭ ديماش ەسىمدى يەسىن سوققىعا جىعىپ, ونى جۇك سالعىشقا تىعىپ تاستايدى دا, الماتى وبلى­سىنا قاراستى “ۇزىناعاش” جول پوليتسياسى تەكسەرۋ-وتكەرۋ پۋنكتىنە جاقىنداعاندا ءمايىتتى جول شەتىنە لاقتىرىپ تاستاپ كەتەدى. جيىرما جاستاعى م.تاشاەۆ پەن ون جەتى جاستاعى ب.شارشيەۆ – وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانى, ميچۋرين اۋىلى­نىڭ تۇرعىندارى بولىپ شىقتى. قازىر ولار قاراقشىلىقپەن كىسى ءولتىرىپ, اۆتوكولىك ۇرلاعانى ءۇشىن تۇتقىن­دالدى. بۇل تۋرالى الماتى قالالىق ىشكى ىستەر ءبولىمى دە حاباردار بولدى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جامبىل وبلىسى.