دۇبىرگە تولى دۇنيە

قىرعىزداردىڭ تاڭداۋى كىمگە توقتايدى؟ ونى ءبىز جەكسەنبى كۇنگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا بىلەتىن بو­لامىز. بۇل سايلاۋ ەل ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعا رەتىندە تا­ريحقا ەنەر دەگەن ءۇمىت بار. بۇعان دەيىن مەملەكەت باس­شىسى توڭكەرىس جولىمەن بەلگىلەنسە, ەندى بەيبىت جولمەن, سايلاۋ ارقىلى تاڭدالۋى مۇمكىن. نىق ايتپاي, ءمۇم­كىن دەۋدىڭ دە سەبەبى بار. ونى وسى ساي­لاۋدىڭ ناۋقانى كەزىندەگى وقيعالاردان جۇرت انىق اڭعارعان. سايلاۋدىڭ وتۋىنە جاۋاپ بەرەتىن ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى (وسك) ناۋ­قان كەزىندە ءبىراز سىنعا ۇشىرادى. كەيبىر ۇمىتكەرلەردىڭ نارازىلىعىن دا تۋدىردى. وسك-ءنى سوتقا بەرىپ, ونىڭ شەشىمدەرىن بۇزعان جايلار دا بولدى. سايلاۋ ءوتىپ, ونىڭ قو­رىتىندىسى شىعارىلعاندا, ونى­مەن كەلىسپەيتىندەردىڭ تابىلۋى دا ىقتيمال. بۇل سايلاۋدىڭ ەرەكشە بولا­تىنى العاشقى كۇننەن-اق اڭعارىل­عان. بۇل ەلدە بيلىك ءۇشىن كۇرەس وركەنيەتتىك قالىپقا سىيىڭقىرا­ماي­تىن سيپات الىپ وتىر. ەل اي­ماقتارعا ءبولىنىپ, ءوز ادامدارىن ۇسىنۋ, سوعان عانا داۋىس بەرۋ ەلدىڭ بىرلىگىنە ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرەرى انىق. بۇل ەلدى ءبولىپ قانا قويماي, ۇلتتىق اۋقىمداعى تۇلعا­نى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. اركىم ءوز «كوسەمدەرىنىڭ» سوڭىنان ەرەتىن جەردە ۇلتتىق اۋقىمداعى بىرلىككە جەتۋ قيىن. ءسىرا, العاشقى كەزدە سەكسەننەن استام ۇمىتكەردىڭ ۇسىنىلۋى دا جاعانى ۇستاتاتىن-اق ءجايت. بۇل ءوزى حالىقتىڭ بيلىككە ەل مۇددەسىنەن گورى, ارزان بەدەل جيناۋدىڭ, دۇنيە تابۋدىڭ جولىنداي كورەتىندىگىن اڭ­عارتادى. ەلدىڭ, حالىقتىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسىن ويلاعاندا, جۇرت قىزمە­تىمەن, ەڭبەگىمەن تانىلعان تۇلعا­لار­دىڭ ۇسىنىلۋىن كۇتۋگە, سو­لاردى قولداۋعا ءتيىس ەدى. ۇسىن­عاندار اراسىندا قانشاما كەز­دەي­سوق ادامداردىڭ بولعانى قوعامنىڭ دا دەڭگەيىن كورسەتكەندەي ەدى. راس, تىركەۋ كەزىندە سول ءۇمىت­كەر­لەردىڭ كوپشىلىگى ءتىپتى, قاراپايىم تالاپقا لايىق ەمەستىگىنەن كۇرەس­تەن شىعىپ قالدى. سوندا دا قال­عاندارىنىڭ ءوزى جەتەرلىك. وسك داۋىسقا تۇسۋگە 23 ادامدى جىبەردى. ءتىپتى كەمىتىپ ايتقاندا, سونىڭ جارتىسى جەڭىستەن ءۇمىت ەتپەيتىنىن انىق بىلەدى. ال سول وسك بەكىتىپ, بيۋللەتەن تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, سول بيۋللەتەندەردى باسىپ بولعاننان كەيىن ءتورت ۇمىتكەردىڭ داۋىسقا ءتۇ­سۋدەن باس تارتۋىن قالاي ءتۇسىندى­رەرسىڭ؟! تاۋبەسىنە كەلىپ, رايىنان قايتتى دەگەننەن گورى, مۇنى قا­لايدا سايلاۋعا كەسىر كەلتىرمەك كىساپىرلىك قادام دەگەن ءجون بولار. ەندى 2 ميلليون 800 مىڭ بيۋللەتەننەن ولاردىڭ اتىن قولمەن سىزىپ تاستاۋ قيامەت قيىن ەكەن­دىگى ءوز الدىنا, سول سىزۋ كەزىندە باسقا ۇمىتكەرلەر سىزىلىپ كەتپەدى مە ەكەن دەگەن كۇدىك تۋادى. ال بيۋللەتەندەردى تۇزەتىپ, قايتادان باسۋ وراسان قارجىنى تالاپ ەتەدى. سويتسە دە جۇرت سايلاۋ كۇنى جاقىنداعان سايىن وسىناۋ بيلىك جولىنداعى كۇرەستە كىمنىڭ ۇپايى كوبىرەك بولاتىنىن باعامداپ وتىر. بۇل رەتتە اقپارات قۇرالدارى «سول­تۇستىكتىڭ» وكىلى, سوتسيال-دەمو­كرا­تيالىق پارتيانىڭ كوسەمى المازبەك اتامباەۆتىڭ, «وڭتۇستىكتىڭ» وكى­لى, «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ كو­سەمى قامشىبەك تاشيەۆتىڭ جانە تاعى ءبىر «وڭتۇستىك», «ءبۇتىن قىر­عىزستان» پارتياسىنىڭ كوسەمى اداحان مادۋماروۆتىڭ اتىن اتايدى. كۇرەس وسى ۇشەۋىنىڭ اراسىندا وتسە كەرەك دەيدى. قازىر جۇرت ايتا بەرەتىن ايماق­تىق سيپاتقا ادەيى نازار اۋدارىپ وتىرمىز. سول ايماقتىق سيپات بۇل ۇشەۋدىڭ بىرەۋىنە العاشقى تۋردا سۋىرىلىپ العا شىعىپ, جەڭىسكە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىن سياق­تى. سايلاۋشىلار ءوز «ايماعىنا» داۋىس بەرەدى. ال «وڭتۇستىكتەگى» داۋىس ەكى ادامعا ءبولىنۋى ءتيىس. ءۇمىت­كەرلەر ءۇشىن مۇنىڭ دا سال­قىنى تيمەي قويمايدى. جارايدى, ەكىنشى تۋردا قالايدا وسى ەكى «اي­ماقتىڭ» بىرەۋى جەڭىپ شىققاندا, ەكىنشىسى نە ىستەيدى؟ پاراسات­تى­لىق­قا جۇگىنگەندە, جەڭگەنىن قۇتتىق­تاپ, ءوز جەڭىلىسىن مويىنداۋعا ءتيىس قوي. ال سوڭعى جىلدارداعى قىرعىز اعايىنداردىڭ تاجىريبەسى بۇعان كۇمان كەلتىرەدى. ارينە, ءار ەلدىڭ وزدەرى قالاعان جولى بار. سول جولدىڭ دۇرىس-بۇ­رىستىعىن ۋاقىت كورسەتەدى. قى­ر­عىز اعايىندار قالاعان بۇگىنگە دەيىنگى توڭكەرىس جولى, «قيراتۋ دەمو­كراتياسى» جولى ازىرگە جۇرت قى­زىعارلىق جەمىسىن بەرە قويعان جوق. ەندى, مىنە, ەل باسشىسىن بەيبىت جولمەن, سايلاۋ جولىمەن تاڭداۋعا كىرىسكەلى وتىر. تاڭداۋ دۇرىس جا­سالىپ, سول سايلانعان قايراتكەرگە قولداۋ جاسالسا, ەلدىڭ ىنتىماعى جاراسار ەدى-اۋ دەيسىڭ. ساياساتتى پانالاپ, قىلمىستان قۇتىلۋ قيىن يۋري لۋجكوۆ – بەلگىلى تۇلعا. رەسەيدەي ۇلكەن دەرجاۆا­نىڭ استاناسىن 18 جىل باسقارعان بەدەلدى قايراتكەر. كەزىندە ونىمەن ەل باسشىلارى ساناستى. تەك وتكەن جىلى عانا سول قىزمەتتەن ءوز ەركىممەن كەتۋىڭ كەرەك قوي دەگەن ەمەۋرىنگە قۇلاق اسپاعان سوڭ, ونى پرەزيدەنت دميتري مەدۆەدەۆ «سەنىمدى جوعالتۋىنا بايلانىستى» دەگەن تۇجىرىممەن مەرلىكتەن بوساتتى. سودان بەرى ونىڭ توڭىرەگىندە كوبىرەك اڭگىمە ايتىلادى. بىرەۋ ەڭبەگىن ايتا­­دى, بىرەۋلەر ونىڭ جەمقورلىققا قاتى­سى بولعانىن ءسوز ەتە­دى. اسىرەسە, كا­سىپ­­كەر ايەلى ەلەنا باتۋريناعا قاتىستى وعان ايىپ تاعادى. دەگەندە, ونى سىناۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىندە دە ءبىراز شىندىق جاتقانى اڭعارىلار ەدى. ول – دۇنيەنى الشاڭ باسىپ, ساپىرىپ ءومىر كەشكەن ادام. ءبىر قىزىعى – بۇل ادام ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دە ايرىقشا نازار اۋدا­راتىن. اسىرەسە, استانا قالاسىنا ءجيى كەلىپ, وندا وتكەن جيىندارعا قاتىسىپ, جاس ەلوردامىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەگەنىنە ىقىلاس بىلدىرەتىن. ودان كەيىن ءوزىنىڭ قىزمەتىنە قا­تىس­تى بولماسا دا, ءسىبىر وزەن­دەرىن قازاقستانعا بۇرۋ جونىندەگى ماسەلەنى قايتا كوتەرگەنى بار. ونىڭ بولاشاعى جوق جوبا بولسا دا, وعان ءمان بەرۋىن ءبىزدىڭ ەلىمىزگە دەگەن ىقىلاسى دەپ قابىلداعان ەدىك. سول قايراتكەرگە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبىزدى قىزىقتىراتىنى ءبىر جاعى سوعان دا بايلانىستى. يۋري ميحايلوۆيچ سوڭعى كۇندەرى تاعى دا ۇلكەن اڭگىمەنىڭ تاقىرىبىنا اينالدى. رەسەي اق­پارات قۇرالدارى بۇل جايىندا جارىسا جازىپ جاتىر. مۇنىڭ ءوزى ساياسي مانگە دە يە بولىپ وتىر. اڭگىمە مىنادا. وسىدان ون كۇن­­­­­دەي بۇرىن يۋ.لۋجكوۆ «ازات­تىق» راديوستانساسىنا سۇحبات بەرىپ, وندا رف پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ اتىنا اۋىر-اۋىر سىن­دار ايتقان ەدى. اراعا ەكى كۇن سا­­لىپ, ماسكەۋدەگى تەرگەۋ ورىن­دا­رى ونى قىلمىستىق ىستەرگە قا­تىس­تى جاۋاپ بەرۋگە شاقىردى. بۇعان لۋجكوۆ ساياسي سيپات بەرەدى, پرەزيدەنتتى سىناعانىم ءۇشىن سولاي ەتتى دەيدى. سىنعا كەلسەك, را­سىندا دا ول اۋىر. لۋجكوۆ مەدۆەدەۆتى پرەزيدەنتتىگى كەزىندە «ەلدىك ماسە­لە­لەردى شەشۋگە قا­بى­لەتسىزدىگىن كورسەت­تى» دەپ ءما­لىمدەدى. سونداي-اق ەرتەڭ ول ۆ.ءپۋتيننىڭ ورنىنا پرەمەر بولعان كەزدە دە بۇل رەسەي ءۇشىن تەرىس ناتيجە بەرەتىن قادام بولادى دەدى. بىراق سونداي سىن ءۇشىن لۋج­كوۆتى تەر­گەۋ­گە شاقىرىپ وتىر دەۋ دە ارتىق كورىنەدى. ال ەندى لۋجكوۆتى تەرگەۋگە جاۋاپ بەرۋگە شاقىرۋىندا ءبىراز قىلمىستىڭ ءيىسى شىعادى. ول قالا مەرى بولىپ تۇرعاندا قالا بيۋدجەتىنەن ماسكەۋ بانكىنە 15 ميلليارد رۋبل اۋدارىلىپ, اقىر سو­ڭىن­دا ول لۋجكوۆتىڭ ايەلى ەلەنا باتۋرينانىڭ كومپانياسىنا وتە­دى. بۇل ماسەلە ولاردىڭ وتباسىندا شەشىلگەن. ەندى لۋجكوۆ بۇعان قا­تىسىم جوق, جاۋاپتى بانك باس­شى­لارى بەرەدى دەيدى. ال بانك باس­شىلارى بورودۋلين جانە اكۋلينين دەگەندەر وسى قىلمىسقا باي­لانىستى لوندونعا قاشىپ كەتىپ, سوندا باس ساۋعالاپ ءجۇر. لۋجكوۆ­تىڭ بۇل ماسەلەدەن باسىن اراشالاپ الۋى وڭاي بولماس. ءسىرا, لۋجكوۆ سودان قۇتىلۋ­دىڭ جولى رەتىندە ساياساتقا ءجۇ­گى­نىپ وتىرعان سىڭايلى. شىن م­ا­نىندە يۋري ميحايلوۆيچ الدا وزىنە وسىنداي ايىپتاۋ تاعىلا­تى­نىن ءبىلىپ, جىلدامىراق قيمىل­داپ قالعانداي. ەندى ساياسات ءۇشىن قۋدالاپ وتىر دەپ اقتالماق. بىراق بۇل ايلا-ءتاسىلدىڭ ونى قۇتقارۋى ەكىتالاي-اۋ. ادام دۇنيەقوڭىزدىق دەگەن بالەمەن بىلعانسا, ودان ارى­لۋ, تازالانۋ قيىن-اق. ءتىپتى الەم تانىعان لۋجكوۆتاي تۇلعا­لار­عا دا ول وڭاي سوقپاس. ماماديار جاقىپ.