تاۋ ەتەگىندەگى اۋىل

90-شى جىلدارى قۇرىپ كەتە جازداعان ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋى­لى. قىسىلشاڭ شاقتا ەل ازامات­تارى قورعان بولىپ قول ۇشىن بەر­مەگەندە تاعى ءبىر التىن بەسى­گىمىزدىڭ جۇرتىن سيپاپ قالارى­مىز انىق ەدى. ءبىر ءۇيدىڭ بالا­سىنداي, ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ىنتىماقتاسا ەڭبەك ەتىپ جاتقان اۋىل ادامدارى ماڭگى مىزعىماس­تاي كورىنگەن كەڭەستىك جۇيە ىدى­راعاننان كەيىن نە ىستەرلەرىن بىلمەي داعدارىپ قالدى. اركىم جان-جاققا باس ساۋعالاپ, جەكە-دارا ءتىر­لىك ەتۋگە كوشتى. بۇلار «شۇ­قىر­كول» كەڭشارىنان ءبولىنىپ شىعىپ «قازاقستان» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنە بىرىكتى. بىراق ودان ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ كەتە قوي­عان جوق. قيۋى قاشقان تىرلىكتىڭ وڭالار ءتۇرى كورىنبەدى. وسىنداي ءولىارا ساتتە « گولدەن گرەين» دەگەن الپاۋىت فيرما پايدا بولىپ, «ەگىن-تەگىن» ديۆيدەنتىنە قىزىق­قان اڭقاۋ جۇرتتى الداپ سوقتى. جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان كوم­پانيا باسشىلارى 3000 گەكتار القاپتىڭ 800 گەكتارىنا عانا ەگىن سەۋىپ, تاپقان پايدانى قالتا­لارىنا باسقان كۇيى تايىپ تۇردى. «ەل ەرگە قارايدى, ەر جەرگە قارايدىنىڭ» كۇيىن كەشكەن كەزدە باۋىرجان رۋزاەۆ اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىق بىرلەستىگىنەن ءىرى قارا مالدارىن جالعا الىپ, بالا-شاعانىڭ ناپاقاسىن ايىرىپ ءجۇر­گەن ەدى. تورپاقتاردى بوردا­قى­لاپ, ەتكە وتكىزەتىن. سيىرلار­دىڭ ءسۇتىن اۋدانعا جەتكىزەتىن. ماڭداي تەرمەن تاپقان تابىسى وتباسىن اسىراۋعا جەتەتىن. ول تىعىرىققا تىرەلگەن جەرلەستەرى­نىڭ شاقىرۋىن قابىل الىپ, بۋى­نىپ-تۇيىنگەن كۇيى اۋىلعا تارتتى. تىلەكشىلەرىنىڭ قولداۋىمەن «بىرلىك قازاقستان» شارۋا قوجالىعىن قۇردى. نامىسقا قامشى باسامىن دەپ ءجۇرىپ قىزۋقاندىلىققا سالى­نىپ كەتكەنىن كەيىن سەزدى. يەلىكتەرىندەگى 2200 گەكتار ەگىستىككە ءدان سىڭىرەيىن دەسە, ىرىمعا ءبىر تەحنيكا تابىلسايشى! ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ توز-توزى شىق­قان. جەكەشەلەندىرۋ ناۋقانىندا حانتالاپايعا ءتۇسىپ, ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتكەن. باستىقتاردى جاعالاپ, كەڭسەلەردى ساعالاعان جىلپوس پەن جىلتىقايلار مولىنان قاربىپ, قاراپايىم ادامدار سىباعاسىز قالعان. نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءىش­تەي ويلانىپ-تول­عا­نىپ الدى دا, تاۋەكەلگە بەل بۋدى. اۋىلدان 12 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان يانكي سەلوسى­نا بەت الدى. وندا «قازەكسپور­تاستىق» فيرماسىنا قاراستى «دوستىق» ەلەۆاتورى بارىن سىرتتاي ەستيتىن. قاشان جەتكەنشە «وزدەرى دە جاڭادان قۇرىلىپ جاتىر, ۇسىنىسىما قالاي قارار ەكەن» دەگەن كۇدىكتى ويدان ارىلا المادى. جوق, كاسىپورىن باس­شىسى ەرجان جاندۇيسەنوۆ ونى جىلى قارسى الىپ, قاتارلارىنا قوسىپ الۋ جونىندەگى ءوتىنىشىن اسىقپاي تىڭدادى. قوشتاسار ساتتە «ەل اماناتىن ارقالاپ كەلگەن ازامات ەكەنسىڭ. تالا­بىڭدى قولدايمىز! ءوز تاراپى­مىزدان كومەگىمىزدى ايامايمىز», دەگەن اق تىلەكپەن شىعارىپ سالدى. باۋىرجاندى تاعاتسىز­دانا كۇتىپ وتىرعان اۋىل­داستارى جەتكىزگەن جاڭالىققا بالاشا قۋانىپ, ورتاق ىسكە ءبىر كىسىدەي جۇمىلا اتسالىسۋعا سەرتتەستى. نيەتتەرىنە قاراي سول جىلى استىق بىتىك شىقتى. قو­جا­لىقتىڭ ەگىستىك جەرى 4 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلىپ, سەرىكتەستىككە اينالدىرىلدى. سودان بەرى بۇيىرعان نەسىبەسىن جەردەن تەرىپ, تۇرمىس تا تۇزەل­دى, ءومىر ساپاسى دا جاقساردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ بيىلعىداي مەرەيلى جىلى سەرىكتەستىككە ءوز قۇت-بەرەكەسىن الا كەلدى. ءىسساپار بارىسىندا وعان ءبىز انىق كوز جەتكىزدىك. استىقتىڭ شىعىمدى­لى­عىنا ءبارى قۋانۋلى.  رەتى كەلگەندە اڭگىمەگە شۇ­قىركول اۋىل­دىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جامان­قارا ەرالين دە ارالاسىپ قويادى. «دوس­تىق» ەلە­ۆاتورىنا قاتىستى جىلى پىكىرلەرىن  مى­سالدارمەن تىزبەلەپ, حا­لىققا جاساعان شاراپاتىن تەرمەلەۋدەن جالىعار ەمەس. كاسىپ­ورىن­نىڭ استىق ساقتاۋ سىيىم­دى­لىعى 80 مىڭ تونناعا جۋىق ەكەن. مايلى داقىلدارعا ارنال­عان 20 مىڭ توننالىق قامباسى جانە بار. اۋداننان قاتار­لا­رى­نا «بىرلىك قازاقستان» شارۋا­شى­لىعىن عانا العان. الپاۋىت فيرمانىڭ مارتەبەلى سەنىمىنە يە بولۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەسى انىق دەگەن ونىڭ ءسوزىن­دە شىندىق جاتقانىن قاپىسىز ۇقتىق. باۋىرجان قولاستىندا­عى­لارعا جان-جاقتى جاردەم جا­سايتىنىن اكىمنەن ەستىدىك. مەكتەپ جانىنان اسحانا اشۋعا كو­مەكتەسىپتى. اس-سۋ جەتكىزۋمەن جەكە كاسىپكەر گۇلنار نۇرعاليە­ۆا اينالىسادى. از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن تاماقتانسا, قالعاندارى ءۇشىن قولجەتىمدى بولۋ جاعى مۇقيات ەسكەرىلگەن. كەيىپكەرىمىز قازاقتىڭ ۇلت­تىق سالت-داستۇرلەرىن جاڭعىرتۋ­دى ماقسات تۇتقان. بايگە اتتا­رىن جاراتادى, جۇيرىك تازى ۇستايدى. جان جارى داريا ەكەۋى بىرنەشە بيە ساۋىپ, قىمىز اشى­تادى. قۇرت-ىرىمشىك قايناتادى. بىرتەكتى, قوڭىرقاي تىرشىلىكتەن قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋىلى دا الىستاپ كەتە قويما­عان ءتارىزدى. اۋىلدىقتاردىڭ ەشكىمدى بولەكتەمەيتىن, جاتىرقا­مايتىن جىلى جۇزدەرى, قۇراق ۇشقان قوناقجاي سالتى, ەجەلگى تانىسىڭداي اعىنان اقتارىلىپ, كوڭىلدەگى سىرىن جاسىرماي اي­تىپ قالاتىن اڭعال مىنەزى وزدە­رىنە جاراسىمدى. قالالىقتار­دان بولەكتەيتىن دە وسى قاسيەتى. سەرىكتەستىك باسشىلارىنا دەگەن ريزاشىلىق سەزىمدەرى كوزدەرى­نەن ۇشقىندايدى. پاي ۇلەس­تە­رىمىزدى بەرسە, جولدى تازالاسا, مەكتەپكە كومەكتەسسە, ۇلكەن-كى­شىنى سىيلاپ تۇرسا, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟ ەسكى دۇكەندى جوندەپ, جاستاردىڭ دەمالاتىن ورنىنا اينالدىردى. بيلياردىن, ۇستەل تەننيسىن, مۋزىكالىق ورتالى­عىن اپارىپ قويدى. ايتقانى­مىزدى ەكى ەتكەن ەمەس. اتا-بابالارىمىز ارمانداپ وتكەن تەڭدىككە جەتكەنىمىزگە شۇكىرشى­لىك. ەلباسىمىزعا ريزامىز, دەيدى اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى. سولار­دىڭ ءبىرى بيتتىعۇلوۆ بوكەنباي اقساقال ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحى­نان سىر شەرتىپ, قازاق باسى­لىمدارىن ۇزبەي وقيتىنىن اڭ­عار­تىپ ءوتتى. كوكىرەگى وياۋ, ويى جۇيرىك التىن ساندىق قاريالارى­مىزدىڭ عيبراتىن كەيىنگى تولقىن ءىلىپ اكەتسە, قانداي عانيبەت. جاسى 83-تەن اسقان بايماعانبەتوۆ قوساق قاريا اۋىلدىڭ ابىزى ىسپەتتەس. سانالى عۇمىرىن تۋعان جەرىن گۇلدەندىرۋگە ارناپ, كەۋدەسىنە لەنين وردەنىن تاققان. يبا­لى قىز, ىزەتتى ۇل ءوسىرىپ, ماۋەلى بايتەرەك سەكىلدى تامىرىن تەرەڭ­گە جايعان وتباسىلار جەتەرلىك. تويكەن قا­لياقپاروۆا – ون با­لانىڭ اناسى. ايكۇمىس نۇرتازينا دا وسىنشا بالا تاربيەلەگەن. اۋىل تەمىر جولدىڭ بويىندا ورنالاس­قان­دىق­تان, وسىندا كوشىپ كەلۋگە بەل بايلاعاندار از ەمەس. سول سەبەپتى بولار ۇيلەردىڭ باعاسى 1 ميلليون تەڭگەگە دەيىن شارىقتاپ كەتكەن. بەكسۇلتان اقساقال بالا­سىنا ارناپ ءۇي سالىپ, جەكە وتاۋ ەتىپ شىعارىپتى. «ديپلوممەن – اۋىل­عا!» باعدارلاماسى بويىنشا ءوزى وقىعان مەكتەپكە كەلگەن ەركىن نۇرتازين 900 مىڭ تەڭگە ۇستە­مەسىز نەسيە الىپ, باسپانا ساتىپ الىپتى. مەكتەپالدى دايارلىق توبىنىڭ تاربيەشىسى بايان تاسانوۆا التىن قۇرساقتى انا رەتىندە قۇرمەتتەلەدى. كۇيەۋى بەرىك ەكەۋى­نىڭ ۇيەلمەندى-سۇيەلمەندى 4 بالا­سى بار. بيىل اۋىلدا دۇنيەگە 7 ءسابيدىڭ كەلۋىن جاقسى ىرىمعا بالاپ وتىرعاندار كوپ. استانادا تۇراتىن جەرلەستەرى ەرمەك مىر­زاحمەتوۆ ءوز قاراجاتىنا جەراستى سۋىن تارتىپ بەرىپتى. ايتا بەرسە, ادام جانىن سۇيسىندىرەتىن مىسال­دار تولىپ جاتىر. جامانشۇبار نەگىزگى مەكتەبى انادايدان «مەنمۇندالاپ» كورىن­گە­نىمەن, سىرت كوزگە تىم قوراش. بىلتىرلارى 60-تان استام بالا وقىسا, بيىل ازايىپ, شاعىن كومپلەكتىلەر ساناتىنا قوسىلعان. سونىڭ سالدارىنان 9-شى سىنىپ جابىلىپ قالعان. مەكتەپ ديرەك­تورى بوتا امەنقىزىنىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, 1996 جىلى بىردە-ءبىر شاڭىراقتا جاڭا تۋعان ءسا­بيدىڭ ىڭگالاگان ءۇنى ەستىلمەگەن. ونىڭ زاردابى ەندى سەزىلىپ وتىر, دەيدى. بۇرىنعى مەكتەپ عيماراتى جارامسىز بولىپ قالعاندىقتان كەڭسە ۇيىنە كوشۋگە تۋرا كەلگەن. ءسويتىپ 48 وقۋشىنىڭ قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ, ەكى اۋىسىمدا وقىپ جاتقان جايى بار. ءبىزدى بارىنەن دە قيىندىقتارعا قاراماستان تاۋەل­­سىز ەلىمىزدىڭ ازات ويلى ۇرپاق­تارىن تاربيەلەپ جاتقان ۇستاز­داردىڭ قاجىر-قايراتى مەن قاي­سارلىعى ءتانتى ەتتى. جۇزدەرىنەن يمانى توگىلىپ, ۇندەرى جارقىن شىعادى. وقۋشىلاردان اتى-ءجون­دەرىن سۇراساڭ بولدى باۋىرجان ايشا, قابىكەن ايدار, ورازباي دينا... دەپ تاڭدايلارى تاق-تاق ەتەدى. تەڭ جارتىسىنان استامى «وۆتان» قۇتىلعان. مەكتەپ جا­سىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەر تۇگەل­دەي اتاتەكتەرىن ۇلتتىق ناقىشقا كوشىرگەن. دەسەك تە, قيانداعى اۋىلدا پروبلەمالار جوق ەمەس, ءالى دە جەتىپ ارتىلادى. اسىرەسە, قانشا شاعىمدانسا دا, پوشتا تاسىمالى ءبىر تۇزەلمەي قويىپتى. حات-حا­بار, گازەت-جۋرنال اپتاسىنا ءبىر-اق رەت جەتكىزىلەتىن كورىنەدى. جەرگىلىكتى تەلەديداردى تاماشالاۋ مۇمكىندىگى دە جوق. – ينۆەستورىمىز وتە الەۋەتتى. «الابوتا», «بابىق-بۇرلىق» سەكىلدى اسىل تۇقىمدى شارۋاشى­لىقتاردان مال ساتىپ اپەرەيىك. بورداقىلاپ ساتىڭدار. جىلقى ءوسىرىپ, قىمىز اشىتىڭدار. تەك جەمازىق وسىرەتىن جەر تاپساڭدار بولدى, دەگەن ەدى. سوعان وراي سەرىكتەستىك باسشىلارى قورا-قوپ­سىلارىن سايلاپ, اۋىل ماڭىندا­عى بوس جاتقان جەرلەردى يگەرۋ ماقساتىمەن كوپ جىلدىق ءشوپ, مايلى داقىلدار سەبۋگە ازىرلەنە باستاعاندا اياق استىنان يەسى تابىلا كەتتى. ءوزى پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرادى ەكەن. دارىگەر كورىنەدى. نە تەحنيكاسى, نە ادام كۇشى جوق. 170 گەكتارىن جىرتىپ تاستاعان. 60 گەكتارىن ءارامشوپ باسىپ كەتكەن. قالاي يەلەنگەنى بەلگىسىز. تەندەردەن دە حابارسىز­بىز. جەردى قاعاز جۇزىندە الىپ, كەيىن بىلىق-شىلىعى شىعىپ جاتقانداردى ەستىپ تە, كورىپ تە جاتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ ەتتى مال شارۋا­شىلىعىنا قاتىستى تاپسىرما­لارىن ورىنداۋعا كىرىسە الماي پۇشايمان بولىپ وتىرعان جا­يىمىزدى ءتيىستى باسشىلارعا جەت­كىزسەڭىزدەر ەكەن, – دەيدى اۋىل تۇرعىندارى كەلەلى ماسەلەنىڭ شەتىن شىعارىپ. ءومىر ەسقالي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانى, قازاقستاننىڭ 15 جىلدىعى اۋىلى.