ول ەلوردانىڭ ەڭسەسى ءزاۋلىم عيماراتتارىمەن عانا ەمەس, مادەنيەتى مەن ونەرىندەگى ونەگە ورنەكتەرىمەن دە بيىك تۇرۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ول ءۇشىن ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىن اۋەلى قازاقتىڭ داۋىلپاز كۇيى تەربەپ جاتۋىنا بىردەن-ءبىر مۇددەلى ونەرپاز.
– تۇياقبەردى قاجىگەرەي ۇلى, ەستۋىمىزشە, ءسىز جۋىردا تۋعان اۋىلىڭىزدىڭ اۋاسىن جۇتىپ, ادامدارىنىڭ اقەدىل مەيىرىمىنە شومىلىپ قايتىپسىز. سول ساپارىڭىز تۋرالى قىسقاشا اڭگىمەلەپ بەرسەڭىز.
– باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا وتكەن ونەر كەشىمدى اسىرەسە, قاراپايىم حالىقتىڭ وتە ىستىق قابىلداعانىنا مارقايىپ قايتقان جايىم بار. وسىنداي شىعارماشىلىق كەش كىندىك قانىم تامعان جەر – بوكەي ورداسى اۋدانى, سارالجىن اۋىلىندا دا ۇيىمداستىرىلىپ, كونتسەرت اۋداندىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىققان ءبىر مەرەيلى شارا بولعانى ءسوزسىز. قۇرمانعازى بابامىز مەن دينا انامىزدىڭ قايتا تۇرلەنگەن تاماشا تۋىندىلارىنا ونداعى جۇرت سۋساپ-اق وتىرعانداي ءار كۇي ورىندالعان سايىن قوشەمەتتەرىن اياماي, ريزاشىلىق سەزىمدەرىن بىلدىرۋمەن بولدى. ارا-تۇرا ءوزىم جازعان اندەرگە كەزەك بەرىلدى. ءان مەن جىر دەگەندە حالىقتىڭ قالاي ارقالانىپ كەتەتىنىنە وسى كەشتە تاعى دا كۋا بولدىم. بىزدە كەيدە تىڭدارماننىڭ اتىنا سىني كوزقاراستار ايتىلىپ قالىپ جاتادى. كورەرمەننىڭ مادەنيەتى تومەن دەگەن سياقتى بىرجاقتى پىكىرلەردى دە ەستيتىنىمىز راس. جالپى مەن ءوز باسىمدى وزگە جۇرتتىڭ الدىندا حالقىمىزدىڭ حاس ونەرىن ناسيحاتتاۋدا ءبىر كىسىدەي تەر توككەن اداممىن دەپ ەسەپتەيمىن. تالاي ەلدىڭ تىڭداۋشىسىن كورىپ جۇرگەن ادام رەتىندە ايتارىم: الەمدە قازاقتاي ونەردىڭ قادىر-قاسيەتىن بارىنەن جوعارى قوياتىن, اتا-بابادان قالعان مۇراعا وتە مۇقيات قارايتىن حالىقتى كورگەن ەمەسپىن. اۋىلىمنىڭ ايالى الاقانى مەن ءىلتيپاتىنان كوكىرەگىمە مول تاعىلىم ءتۇيدىم دەۋىمە بولادى. جەرگىلىكتى ونەرپازدار جولامان سەيسەنعاليەۆ پەن جانارگۇل قۋانىشەۆانىڭ, سونىمەن قاتار ع.قۇرمانعاليەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيانىڭ انشىلەرى ەركىن وتەگەنوۆ پەن داستان ەسەنتەمىروۆتىڭ شىرقاعان اندەرى قانداي اسەرلى بوياۋمەن اۋەلەدى دەسەڭشى. عايساعالي سەيتاقتىڭ سوزىنە جازىلعان «بوكەي وردا, جاساي بەر» اتتى ءانىمنىڭ تۇڭعىش رەت ورىندالعانىنا قاراماستان, حالىقتىڭ سونشالىق سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلداعانىن ءوز كوزىڭمەن كورۋ باقىت ەكەن. اۋدان اكىمى راحمان كارين مىرزا «بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» بەلگىسىن تاپسىردى. اينالايىن, التىن بەسىگىم قۇرمەتتەرىن كورسەتىپ شىعارىپ سالدى.
– ال بۇگىن پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا وتەتىن كەشىڭىزدە قانداي شىعارمالار ورىندالادى؟
– كەشتە قۇرمانعازىنىڭ «كىشكەنتايى» مەن «اربا سوققان», سونداي-اق مامەننىڭ «اقشولپان» كۇيلەرى ورىندالادى. داۋلەتكەرەيدىڭ «بايجۇماسىن», ۇزاقتىڭ «اقجەلەڭىن», دينانىڭ «قازاقستانىن» تارتپاساڭ كەشتىڭ اجارى كىرە مە؟ تاعى دا ءوزىم جازعان بىرقاتار كۇيلەرمەن قاتار, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قۇرمەتىنە «اسقارالى ازامات» (م.قۇلكەنوۆ), «اۋىلىم اڭسارىم» (م.رايىمبەك ۇلى), «قادىر اعانى جوقتاۋ», «اق اجەم» (ش.قىدىرنيازوۆا), «شاعالا ساعىنىش» (ا.باقتىگەرەەۆا), «نۇرعيسا اعاعا ساعىنىش» (ت.مولداعاليەۆ), «تىرنالار» (م.ماشەكەنوۆ), «دومبىرا» (قادىر مىرزا ءالى), «اۋىلىم – اسەم ءان ساعىم», «اۋىلىمدى ساعىندىم» (ا.اسىلبەك), «كۇندەر-اي» (ب.تولەباەۆ) سياقتى ءبىراز اندەرىمدى تارتۋ ەتەمىن.
– دومبىرانى العاش قولىڭىزعا قانشا جاسىڭىزدا ۇستادىڭىز؟
– ءتورت جاسىمدا سول وڭىردەگى اتاقتى كۇيشى امانعالي يمانماعزوم ۇلى قولىما دومبىراسىن ۇستاتقان ەكەن. اكەم دە كەرەمەت كۇيشى بولعان كىسى. ۋاقىت وتكەن سايىن قاسيەتتى اسپاپتىڭ ءۇنىن قۇلاعىما قۇيا بەرگەن ول ءبىر كۇندەرى تىپتەن وسىمەن شىنداپ اينالىسا باستايدى. مەن ءوزىمنىڭ كۇي ونەرى سىرلارىن العاش امانعالي سىندى ناعىز كۇيدىڭ قۇلاگەرىنەن ۇيرەنگەنىمدى قاي جەردە دە ماقتانىش ەتۋدەن جالىققان ەمەسپىن. كەيىن سول سۇرلەۋ مەنى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ داڭعىل سوقپاعىنا تۇسىرگەنى تاعدىرىمدى تۇپكىلىكتى قازاقتىڭ كۇي ونەرىمەن ساباقتاستىرۋىما سەبەپشى بولدى. ونەر ادامىنىڭ تاعدىرى تۋرالى ءار ءتۇرلى سوزدەر حالىق اراسىنا كەڭ تارايدى. سونىڭ ىشىندە كۇيشىلەر جايىندا ەشقاشان كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتار اڭگىمەنى قۇلاعىمىزدىڭ شالماۋى كۇيدىڭ تەرەڭ يىرىمىندەرىنە بويلاعان سايىن بىلگىمىز كەلگەن قۇپيالاردى اشا تۇسۋىمىزگە يتەرمەلەدى. ال كۇيدىڭ قۇدىرەتىنە قۇلاق اسقان ادامنىڭ حالىقتىڭ تالاي عاسىردان بەرى سارى مايداي ساقتاپ كەلە جاتقان ءىنجۋ-مارجانىن قادىرلەمەگەن كەزىن كوردىڭىز بە؟ قازاقتىڭ دومبىراسى مەن كۇيى كوكجيەگىنەن وسىلايشا كول-كوسىر تاعىلىم توگىپ تۇرعاندا وسى ەلدىڭ رۋحاني كوشىن شەتتەن الاپات ءبىر سويقان كۇش كوشىرىپ اكەتەدى دەگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ نەگىزسىز ەكەنىنە كوزىم جەتەدى.
– ءسىز قىزمەتىڭىزدى قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترىندە قاتارداعى دومبىراشىدان باستاپسىز. ونەردىڭ سىنىنان كەي جاندار ءسۇرىنىپ كەتىپ, وپىق جەپ جاتاتىن جاعدايلار بولادى. ال ءسىزدىڭ ونەر جولىڭىز قالاي بولدى؟
– قاتارداعى دومبىراشىدان باس كونتسەرتمەيستەرگە, ودان كەيىن جەكە ورىنداۋشىعا اۋىستىم, ەندى مىنە, بۇگىن كورىپ وتىرعانىڭىزداي, ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى بولىپ ەسەپتەلەتىن, 77 جىلدىق تاريحى بار ايتۋلى وركەسترگە كوركەمدىك جەتەكشىلىك ەتىپ, كەز كەلگەن ونەر ادامىنىڭ ارمانى دەرلىك تۇعىردا تۇرمىن. وسىعان دەيىنگى نەبىر بۇرالاڭ-بۇلتارىسى قاپتاعان نۋ ورمانداي تىرشىلىكتىڭ تىزگىنى كەيدە بۇرا تارتىپ, باسقا تۇسقا اكەتىپ جاتسا, ەندى بىردە سول ءتۇيىننىڭ ءبارى جاڭبىردان كەيىن اشىلعان اسپاننىڭ جۇزىندەي قۇلپىرىپ, مەرەي اسىرار مەزەتتىڭ راحاتىن تاتاسىز. جالپى كۇيگە جاي كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كۇرەڭ بەلىنەن ارىگە اسا المايتىن جاندار كەلمەيدى. كەلىپ قالعان جاعداي بولسا, ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتكەندى عانا كورىپ ءجۇرمىز. مۇنىمەن نە دەمەكپىن, ماسەلە جاڭاعى ايتىپ وتىرعان قىزمەتتە ەمەس, مۇندا ءسىز مەيلى كونتسەرتمەيستەر بولىڭىز, مەيلى كوركەمدىك جەتەكشى بولىڭىز, جۇرت تەك شىنايى ونەرگە باعا بەرەدى. كىمنىڭ قاي جەردە وتىرعانىنا قاراپ باعالانبايدى. مەنىڭ وسى وركەستردىڭ قۇرامىندا ونەر كورسەتىپ كەلە جاتقانىما قىرىق جىلعا جۋىقتاپتى. جۇمىر جەردىڭ قاي قيىرىنا ساپار شەكپەدى دەيسىز؟ امەريكا, يتاليا, فرانتسيا, كورەيا, اۋعانستان, پورتۋگاليا, پاكىستان, قىتاي مەن المانيا اسقان كەزدەردە جۇرەگىمدى سىزداتقان ۇلتتىق اڭساردان ەشقاشان اتتاپ كەتكەن ەمەسپىن. بىرەۋلەرگە سونداي مەزەتتەردە كوكەيىمىزدە تەك قانا ءداستۇرلى كۇي ونەرى ارقىلى قازاقتى بارشا جۇرتقا تانىستىرۋ ماقساتى تۇردى دەگەن قاعيدا كۇماندى ءتۇيىلۋى مۇمكىن. كۇي تولقىتپاعان كوكىرەك مۇنداي سەزىمدى قايدان ۇقسىن؟! جانە ءبىر عاجابى, سول بوگدە جۇرت ءبىزدىڭ ونەرىمىزگە قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ءتىپتى كەش سوڭىندا جىبەرمەي, كوپ سۇراقتىڭ استىنا الىپ جاتاتىنىن قايتەرسىز. سەبەبى, قازاقتىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن وزگە ەلگە قازاقتىڭ كۇيى مەن دومبىراسى تۇرعاندا باسقا نارسەمەن ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى بولا قويار ما ەكەن. وسى ەكى كيەلى دۇنيەسىمەن-اق تالاي سىردى تەرەڭنەن تەبىرەنە جەتكىزۋ قيىن ەمەس.
– شەت ەلدەگى جاستارعا ءبىراز ءدارىس بەرىپ قايتقان كورىنەسىز.
– 1996 جىلى قازاقستان مەن قىتاي ەلى مادەنيەت مينيسترلىكتەرى ءوزارا كەلىسىمىمەن قحر-نىڭ شىڭجان ولكەسى, قۇلجا قالاسىنداعى قازاق, ۇيعىر, سىبە, حانسۋ, دۇڭعان سياقتى ۇلتتاردان قۇرالعان وركەستردى باسقارىپ, التى اي بويى سونداعى ونەرپازدارعا كاسىبي تۇرعىدان ءدارىس بەردىم. سىرتتاعى قانداستار كۇيدى ءتىپتى الابوتەن سەزىممەن تىڭدايدى ەكەن. ويتكەنى, بىرەۋدەن بىرەۋ ىلە جاتتاپ, اۋىزدان اۋىزعا تەز تارايتىن جىر ونەرىنىڭ ءجونى بولەك تە, ال كۇي ونەرى مۇنداي ۇلگىدەن الدەقايدا كۇردەلى يىرىمدەگى قۇدىرەتتى دۇنيە. قازاقتىڭ بۇكىل تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن بولمىس-ءبىتىمى, تاعدىر-تاريحى جايىندا جازىلعان توم-توم كىتاپتار سورەنى مايىستىرسا, وسىلاردىڭ تۇگەلدەي كۇي شەجىرەگە سىيىپ كەتۋ سىرى ادامعا ۇلكەن وي سالادى. قازاقتىڭ ارعى-بەرگى كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىراز ءان-كۇيلەرىن وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنا ەنگىزۋگە جىبەرگەن ۋاقىتىمدى بوس كەتتى دەي المايمىن. سول ارالىقتا اتالمىش ونەر ۇجىمىنىڭ ساندىق نوتاسىن ەۋروپالىق نوتاعا اۋدارىپ شىقتىم. قازاقستان ونەرتانۋشىلارى مەن زەرتتەۋشىلەرىنىڭ, مۋزىكانتتاردىڭ ەڭبەكتەرى مەن وقۋلىقتارىن قىتايداعى قانداس باۋىرلارعا تاراتۋدىڭ ەكى ەل اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىسقا تيگىزگەن پايداسى ۇشان-تەڭىز.
– شىعارمالارىڭىزعا كوبىنە قانداي تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتەسىز؟
– «وتان وتتان دا ىستىق» دەمەي مە حالقىمىز. سول ايتقانداي, الدىمەن تۋعان جەرگە باس ءيىپ, بارىڭدى ارناۋعا بورىشتارسىڭ. كۇي ارقىلى مۇنداي اسقاق ۇعىمدار داۋىلپاز رۋحتا جىرلانارى ءسوزسىز. جاستاردى پاتريوتتىق سەزىمگە, وتاندى سۇيۋگە تاربيەلەۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان باستى ماسەلە دەسەك, ەندەشە ونىڭ قاينار كوزىن باسقا بەيمالىم جاقتاردان ىزدەۋدىڭ استە قاجەتى جوق. بابالار تاعىلىمىنان ەسكەن قۇدىرەتتى كۇي سونداي تاماشا ارناعا باستايدى. سايىن دالانىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا سول سازدىڭ ساندۋعاشى سايراپ تۇر. وسىنشاما بايتاق دالانى جايلاعان ونەردىڭ تىلىمەن ادامزات ارمانىنىڭ ۇشار شىڭىنا قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن سەزىنۋدىڭ ءوزى ادامعا ءبىر عانيبەت. سول سەبەپتى وتانعا ارنالعان ورامدى تۋىندىلار قاشاندا بيىك تۇرا بەرەتىن بولعاندىقتان, ودان قازىرگى كۇيشى-كومپوزيتورلار دا شەت قالىپ جاتقان جوق. ونىڭ ۇستىنە بىزدەر بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە جەتۋىمىزدىڭ قانشالىق قىمبات جولدارمەن كەلگەنىن بىلەتىن ۇرپاقپىز. قيىندىقپەن بەتپە-بەت ارپالىسقانبىز. قاراپ وتىرساڭىز, وسى جۇرگەن جولدارىمىزدىڭ ءبارى ەرتەڭ تاريحقا اينالىپ جاتىر. سول پاراقتاردى ءالى پارىقتار ۇرپاق تۋادى. اعا ۇرپاقتىڭ ءار سالاداعى ىزدەرىنە زەر سالعاندا, بىزدەن ولار قانداي ءتالىمدى ىزگىلىكتى تابۋى كەرەك دەگەن تۇرعىدا كوپ ويلانامىن. وسى ويلار مازالاعاندا ۇيقىم شايداي اشىلادى. وتان, تۋعان جەر تۋرالى ىشتەگى شەردى كۇيمەن تارقاتۋعا تىرىسامىن. كۇيلەرىمنىڭ ءبىرازى دوستىق پەن ماحاببات سياقتى اياۋلى سەزىمدەرگە ارنالعان. كۇيدەگى, بولماسا باسقا ونەردەگى جاساندىلىقتى جاسىرۋعا بولمايدى. اسىرەسە, ادالدىق پەن ادامدىق بەدەردى بەينەلەۋ تەك سەزىمىنە سەلكەۋ تۇسپەگەن شىنايى جۇرەكتەن عانا تۋارى انىق. سوندىقتان جالپاق جۇرتقا ونى جاريا ەتپەس بۇرىن وسى ەڭبەگىڭ قانشالىقتى جۇرەگىڭنىڭ سياسىمەن جازىلعانىنا ءۇڭىلىپ العاننىڭ ارتىقتىعى جوق. ەلورداداعى كەشىمدە سونداي كوڭىل سۇزگىسىنەن ءوتىپ بارىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۋىندىلارىمدى ۇسىنىپ وتىرمىن.
– دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن نەمەسە ۇمىت بولا باستاعان كەيبىر كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارىن زەرتتەۋدە دە ءبىراز ءىس تىندىرىپ تاستاعان سيياقتىسىز.
– ۇلكەن جۇمىسىمنىڭ ءبىرى – شەكتىنىڭ ۇرپاعى, تىلەۋ ۇلى موڭكە ءبيدىڭ ءتورت كۇيىن تاۋىپ, ونىڭ تابيعاتى مەن تاريحىن زەرتتەپ, نوتاعا تۇسىرگەنىم. بۇل قازاقتىڭ كۇي مۇراسىن تولىقتىرعان تاعى ءبىر ايتۋلى تابىسىمىز بولىپ تابىلادى. وسى ءتورت تۋىندىنى حالىققا العاش جەتكىزۋشى دە ءوزىممىن. موڭكە بابامىزدىڭ «جيىن, القا, كەڭەس», «قيقۋ داۋرەن», «شالقىما», ء«وتتىڭ, جالعان-اي» كۇيلەرى بۇگىندە باعا جەتپەس رۋحاني بايلىعىمىزعا اينالىپ ۇلگەردى.
– كەيىنگى كەزدە كۇيدى ەستراداعا قوسىپ, ۇلگىسىن تۇرلەنتىپ جەتكىزەتىن ونەرپازدار ساحناعا شىعىپ ءجۇر. كۇيشى رەتىندە وسىعان ءوزىڭىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلدىرە كەتسەڭىز.
– قاسيەتتى دومبىرانىڭ قۇلاعىن وڭدى-سولدى سوققىلاپ, دابىرلاعان باتىستىق اۋەنگە قوسىپ, كۇيدىڭ بايىرعى بايىپتى نۇسقاسىن بۇزىپ جۇرگەندەردى جۇگەندەگىم كەلەدى. اسىرەسە ەكپىنى قاي قازاقتىڭ بولسىن نامىسىن جانيتىن ءورشىل رۋحتاعى «اداي» كۇيىن ايعىزداپ بىتەتىن بولدى. «سارىارقا» كۇيى دە سونداي جەڭىل اۋەننىڭ جەتەگىنە ەرىپ كەتە باردى. «سارىارقانىڭ» سارقىراما مىنەزىن باسقانىڭ بارابانىمەن باس ۇيرەتەمىز دەۋشىلىك قاتەلىك. بىراق ەندى تالعام تالقىلانبايدى دەمەكشى, ءومىر ءبىر ورىندا تاپجىلماي تۇرا بەرمەيدى. ونەر بۇلاعىنىڭ باسىنا ءار ءتۇرلى جاندار كەلىپ-كەتىپ جاتۋى زاڭدىلىق. كىمگە نە دەپ ناز ايتاسىڭ. بۇگىنگى جاستاردىڭ قۇلاعىنا جەتۋ ءۇشىن سونداي بايلامدار جاسالۋدا دەپ, وعان اراشا تۇسكىسى كەلەتىن دە جوق ەمەس. بىراق كىم نە دەسە دە, ادام بايىرعى تامىردان ءتاتتى جەمىس تاپپايدى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر ساتتىك اۋەستىكپەن جۇرتتى وزىنە تارتقانمەن, بىرتە-بىرتە ەسكىرىپ قالىپ قوياتىن ۋاقىتشا جىلتىراقتار. جاقىندا ەلىمىزدە «مادەنيەت» تەلەارناسى اشىلعاندا جۇرەگىمىز جارىلا قۋاندىق. بۇل ارنا دا ءدال ءبىز سەكىلدى ءداستۇرلى كۇيشىلەردىڭ جۇرەگىن تەبىرەنتكەن جايتتاردى قوزعايدى دەگەن سەنىمدەمىن. ەسترادا مەن كلاسسيكاعا قارسىمىن دەگەن ءسوز ەمەس, بىراق قازاقتىڭ قازاق ەكەنىن وزگە جۇرتقا پاش ەتەتىن دۇنيە قاشاندا ءداستۇرلى ونەرلەر ەكەنىن ەستە ۇستاعانىمىز ابزال. 2005 جىلى قۇرمانعازى وركەسترى, استانا سيمفونيالىق وركەسترى گاسترولدىك ساپارمەن امەريكاعا بارعان بولاتىنبىز. سوندا ءبىرىنشى بولىپ ساحنادا سيمفونيالىق وركەستر ونەر كورسەتتى. ءبىز ەكىنشى كەزەككە قويىلىپپىز. بىراق ءبىرىنشى بوپ نەمەسە سوڭىنان ونەر كورسەتكەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق. مۇنى ءبىز «كوڭىلاشار» كۇيىن ورىنداعان ساتتەگى امەريكالىقتاردىڭ كورسەتكەن ىقىلاسىنان سەزىندىك. زالداعى جۇرت كوپكە دەيىن قولدارىن سوعىپ ورىندارىنان تىك تۇردى. كونتسەرتتىك باعدارلاما كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىعاتىن نارسە بولعاندىقتان, ونەرىمىزدىڭ تەز ءبىتىپ قالعانىنا وكىنىپ جاتىر. وسى كەزدە «سيمفونيالىق وركەستردىڭ ونەرىنەن گورى سىزدەردى كوبىرەك تىڭداعىمىز كەلەدى. سەبەبى, نيۋ-يوركتىڭ ءبىر باسىندا جۇزدەن استام سيمفونيالىق وركەستر بار, ونداي مۋزىكاعا ءوزىمىز دە قات ەمەسپىز» دەگەن امەريكالىقتىڭ ءسوزى جادىمدا جاتتالىپ قالىپتى. شەتەلدىك كورەرمەندى بۇرىن-سوڭدى قۇلاعى شالىپ كورمەگەن ونەر كوبىرەك قىزىقتىراتىنىن سوندا انىق بايقاپ قايتقانمىن.
– ۇزاق پەن مامەن سىندى كەمەڭگەر كۇيشىلەردىڭ تۋىندىلارىن دا كوپ دارىپتەپ ءجۇرسىز.
– 5-6 شىلدەدە ورال قالاسىندا كۇيشى-سازگەر مامەن ەرعالي ۇلىنىڭ 140 جىلدىعىنا ارنالعان تۇڭعىش رەسپۋبليكالىق دومبىراشىلار بايقاۋى ءوتتى. قۇرمانعازىنىڭ ءتول شاكىرتى, كۇيشى مامەنگە ارنالعان بىردە-ءبىر شارا وتپەگەندىكتەن, ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن تۇلعانىڭ بىزگە تەك «قاراجان حانىم», «ون التىنشى جىل», «قايعىلى قارا» سياقتى جەتى-سەگىز كۇيى عانا جەتكەن. ول تۋرالى الەكەي, تۇركەش سەكىلدى ءدۇلدۇل كۇيشىلەردىڭ ونەرىن كىشكەنتايىنان قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەن, ءتىپتى كەلىنى دينامەن دە كۇيتارتىستا باق سىناسقان دەگەن ەل اراسىنا اڭىز اڭگىمە تاراپ كەتكەن. مامەننىڭ تۋعان اكەسىنىڭ اتى – مۇرات, جاڭاقالا اۋدانى پياتيمار اۋىلىنداعى كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, ەرعالي ونىڭ ناعاشىسىنىڭ اتى. مامەن قۇرمانعازى كۇيلەرىنىڭ ەل جادىندا ساقتالۋىنا كوپ تەر توكسە, ونىڭ شاكىرتتەرى قالي مەن وقاپ مامەن جاۋھارلارىنىڭ ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسا بەرۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. مامەن كۇيلەرى نەگىزىنەن ليريكالىق سازدىلىعىمەن جان باۋرايدى. تۇلا بويى وتتى سەزىممەن ورىلگەندەي شوق قاريدى. ۇزاق تۋرالى دا ۇزاق تولعايتىن كەز كەلەدى ءالى. وسى دالانىڭ ەكى ساردارىنىڭ باسىن كوتەرەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. وسىعان قالايدا قارجى تابۋىم كەرەك. جەر-جەردە بۇل ويدى قوزعاپ تا ءجۇرمىن. تاريحىمىز, كەشەگى ىزگىلىكتى ءىز جوعالماسىن دەيتىن بولساق, وعان ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارى دەر كەزىندە كومەك قولىن سوزار دەگەن ۇمىتتەمىن.
– ولاردىڭ كۇيلەرىن زەرتتەپ, حالىققا جەتكىزىپ جۇرگەن جاندار بار ما؟
– مەن ءوزىمدى وسى مامەن مەكتەبىنىڭ وكىلىمىن دەپ ەسەپتەيمىن. ەندەشە, ونىڭ ەڭبەكتەرىن, ءومىرىن حالىققا جەتكىزۋدە كەش قالدىق دەپ وكىنەتىن جايىمىز جوق. ءازيدوللا ەسقاليەۆ تا سول مەكتەپتەن ونەگە تۇيگەن, سول سياقتى بۇگىندە ءار مەكتەپتىڭ بەلگىلى تۇلعالارىن قوسا وتىرىپ, نەگە ءبىر تەلەۆيزيالىق جوبانى قولعا الماسقا دەگەن وي كەلەدى. بۇعان جانعالي جۇزباەۆ, ەرمەك قازيەۆ, ەدىگە نابيەۆ, ايگۇل ۇلكەنباەۆا, ءشامىل ابىلتاەۆ, ءبىلال ىسقاق, قوشقاربەك تاسبەرگەنوۆ, سەكەن تۇرىسبەك, تۇرار الىپباەۆ سەكىلدى تاعى دا باسقا وڭىرلەردەن شىققان نەبىر كۇيشىلەردى تارتسا, سونىڭ جيىنتىعىنىڭ ءوزى-اق قىرۋار بايلىققا اينالماي ما؟
– اڭگىمەمىزدى قۇرمانعازى اتىنداعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترى تۋرالى ويلارىڭىزبەن تۇيىندەسەك.
– اڭسار-ارمانسىز ادامدى قاناتسىز قۇسقا تەڭەپ جاتپاي ما؟ سول ايتپاقشى, مەنىڭ دە جانىمدى جەگىدەي جەيتىن ءبىر ارمان بار. ءوزىنىڭ ورىنداۋشىلىعىمەن, كوركەمدىك شىعارماشىلىعىمەن باسقالاردان وزگەشە دارا تۇرعان قۇرمانعازى وركەسترىن جۇرت الدەقاشان الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇجىم دەپ قابىلداپ قويعان. ەندى وسى ونەر وشاعىنىڭ نەسى كەندە دەگەندە, «ۇلتتىق» دەگەن اتاۋ بەرىلسە, قاي جاعىنان دا وعان لايىقتى بولىپ تۇرار ەدى. ۇجىمىمىز حالىقارالىق وركەسترلەر بايقاۋىنىڭ بەس دۇركىن جۇلدەگەرى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق ايماعىندا راديو مەن تەلەديدار ارقىلى قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا» كۇيىن وركەستردىڭ ورىنداۋىندا تۇراقتى بەرىپ تۇرۋ قۇقىن جەڭىپ العانى تۋرالى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەۋى مۇمكىن. وركەستردىڭ رەپەرتۋارىندا ءداستۇرلى كۇيلەرمەن قاتار دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ 4 مىڭعا جۋىق كلاسسيكالىق شىعارمالارى بار. امەريكانىڭ «كورنەگي حولل», «كەننەدي تسەنتر», ءريمنىڭ «اۋديتوريم», بەرليننىڭ «بەرلين حاۋس», ءپاريجدىڭ «يۋنەسكو زالى», ماسكەۋدىڭ «سەزدەر سارايى», ۇلكەن تەاترى, پ.چايكوۆسكي اتىنداعى كونتسەرتتىك زالى, بەيجىڭ مەن شانحايدىڭ كونتسەرتتىك زالدارى ءدۇر سىلكىنگەن عاجايىپ كۇيدىڭ قۇدىرەتىن ايتىپ تاۋىسا الماسپىز. الەمدىك بيىككە ۇمتىلعان كۇي قاناتى مۇنان دا اسقاق شىڭدارعا سامعاي بەرەرىنە سەنىمىم مول.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي.
