تاعدىردىڭ تەپەرىشى بەتىن اجىممەن اياماي ايعىزداعان, دالانىڭ دولى جەلى ءجۇزىن وت قارپىعانداي قاپ-قارا قىلىپ جىبەرگەن, بيىك بولسا دا, ەڭسەسى ەڭكىش تارتقان, ءومىردىڭ داۋىلى مەن جاۋىنىنا ابدەن كوندىكسە دە, مىلتىق اسىنىپ كەتكەن جالعىزىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, امان ورالۋىن جاراتقاننان جالبارىنا سۇراپ جاتقانداي.
ساۋىسقاندىق – قازىنالى قارت. ەتەگىندە ىقىلىم زاماندا ءومىر سۇرگەن بابالاردىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ونى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتا سالىنعان تاڭبالى تاستاردان ايقىن كورەسىز. تاس جانە قولا داۋىرىندە قاشالعان تاڭبالاردىڭ ءبۇتىن كۇيىندە بىزگە جەتكەنىنىڭ ءوزى ادامدى تاڭ قالدىرادى. وركەنيەتتىڭ وركەشىنە جارماسپاق تۇگىل, ادامي زاتىڭىزدىڭ ەندى قالىپتاسىپ جاتقان تۇسىندا ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن بابالاردىڭ مىنا بىزگە قالدىرعان قولتاڭباسى عوي بۇل. قولتاڭبا قالتارىستا قالىپ قويماۋى قاجەت. ول – امانات. ال اماناتقا قيانات جۇرمەسە كەرەك.
سونىمەن ءبىز بۇ جولى قاراتاۋدىڭ ءىشىن شارلاپ ءجۇرمىز...
كىتان ۇشقان
جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ تالاپ اۋىلى قاراتاۋدىڭ قولتىعىندا جاتىر. ىرگەدەگى سۋ قويماسىن اينالىپ ءوتىپ, جونعا شىقساڭىز, ارعى جاعى تاۋ. قىز بۇرىمىنداي شۇباتىلىپ اعىپ جاتقان بەسارىق وزەنىن بەلىنەن ولاي ءبىر, بىلاي ءبىر باسىپ كەلەمىز. سول قاپتالدا بۇركىتتىڭ سايى قالدى. ساي ءۇش تاۋدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. شامامەن, قوزىجايىلىمدىق جەردى الادى. وسى ارادا بۇركىت ەركىن قالىقتاپ ۇشقاننان سوڭ جەرگىلىكتى جۇرت سولاي اتاپ كەتكەن. وڭ جاعىمىزداعى – تارساي. ودان ءارى وتسەڭىز, اقمىرزانىڭ قىستاۋى بار. ايتپاقشى, 1978 جىلى الگى قىستاۋعا تاجىكستاننان ءبىر قازاقتار كەلىپتى. ايتۋلارىنشا, اتالارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, بايتال تۇگىل باس قايعى بولىپ ۇدەرە كوشكەندە وسى جەرگە بار التىندارىن كومىپ, تاستاپ كەتىپتى. بۇ دۇنيەمەن قوشتاسىپ بارا جاتقانىندا قاريا بالالارىنا وسى وقيعانى ايتىپتى. ءدال سول كەزدە جاڭاعى سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. بۇكىل اۋىل جەر قازاتىن تراكتوردى الدىنا سالىپ الىپ, قىستاۋعا بارادى. قوپارىپ قازادى. التىن تۇرماق, باقىر دا تابىلماپتى. ءاسىلى, اتالارى ايتقان تۇستى دۇرىس تۇسىنبەگەن عوي. ايتپەسە باقيعا كەتەر كىسىگە وتىرىك ايتىپ نە كەرەك؟
ءتىپ-تىك, جاقپار تاۋدىڭ كوز ۇشىنداعى اناۋ ۇڭگىردى «كەمپىر ولگەن» دەپ اتايدى. اشارشىلىق زامانىندا تاۋدىڭ ىشىندە بيداي وسكەن ەكەن. ونى ەستىپ جان-جاقتان ادامدار كەلە باستاعان. بىراق كوبى جولدا قىرىلعان. سونداي ءبىر توپ ادام كەنتاۋ جاعىنان شىعىپتى دەيدى. جولدا بارلىعى قىرىلىپ, جالعىز كەمپىر جەتىپتى. دەگەنمەن ونىڭ ءوزى جاقپار تاۋدان تومەن تۇسەتىن جول تاپپاي, اقىرىندا جاڭاعى ۇڭگىرگە كەلىپ جىعىلىپ, سول ارادا جان ءتاسىلىم قىلىپتى. سودان بەرى «كەمپىر ولگەن» اتالادى بۇل ارا. بيدايلىققا جەتكەندەر دە بولىپتى. جەتكەنىن قايتەيىك, شيكى بيداي اش وزەكتەرىنە ءتۇسىپ, توقشىلىقتى دا كوتەرە الماي قىرىلىپ كەتكەندەردىڭ بەتىن تالاي ادام تاسپەن جاپقان ەكەن. نەبىر زۇلمات, نەبىر قيامەت زامانداردىڭ كۋاسى عوي بۇل قاراتاۋ.
تۇيەدە كەلە جاتقانداي تەڭسەلىپ وتىرىپ «كىتان ۇشقان» دەيتىن جەرگە جەتتىك. شىڭىنا قاراساڭ, باسىڭداعى قالپاعىڭ تۇسپەسە دە, قيسايىپ قالاتىنداي. قۇزدى قاپتالداپ قوس قىران قالىقتاي ۇشادى. شاڭقىلداعان داۋىسى جارتاسقا بارىپ سوعىلىپ, قۇلاعىمىزعا انىق جەتەدى. بۇل ماڭدا بۇركىتتىڭ ۇياسى بارىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. «كىتان ۇشقان» وقيعاسىنىڭ دا تىكەلەي بۇركىتكە قاتىسى بار. ەندى سونى بايان ەتەيىك.
بۇل جاعدايدىڭ ەل اراسىندا ەكى نۇسقاسى بار. رەتىمەن ايتقاندا, بىلاي ورىلەدى. ەرتە زاماندا ءمۇتان دەگەن كىسىنىڭ كىتان دەگەن بالاسى بولىپتى. ءوزى اڭشى, ساياتشى, انشىلىگى بار, ات پەن قۇستى قاتار باپتاعان سەرى جىگىت بولعانعا ۇقسايدى.
قاراتاۋدىڭ ءىشىن ەركىن كەزىپ, قالاعان اڭىن الىپ, ساۋىق-سايرانىن قۇرىپ, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ, جايقالىپ ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەنىندە ءبىر بايدىڭ قىزىنا عاشىق بولىپ قالادى عوي. سودان كوڭىلى كەتكەن سۇلۋدى ايتتىرىپ بارسا, باي ءبىر شارت قويادى. «مىقتى اڭشى, سويقان ساياتشى بولساڭ, ماعان قاندىبالاق بۇركىتتىڭ ءبىر بالاپانىن اكەپ بەر» دەگەنگە سايادى شارتتىڭ سىڭايى. كىتانىڭىز قاسىنا كىسى ەرتپەي, جولعا جالعىز كەتىپتى. مىنا شىڭدا بۇركىتتىڭ ۇياسى بارىن ءبىلىپتى. تاۋعا تىكە شىعايىن دەسە, تابانى تۇراقتار ەمەس. اياعىنىڭ تۇمسىعىن تىرەر ءبىر بۇدىر تاپپاي قينالعان سوڭ, تاۋدى اينالىپ كەلىپ, جەلكەسىنەن تۇسپەككە نيەت قىلادى. جايداق جەرمەن بيىكتىڭ ارعى باسىنان شىعادى. ۇلكەن قارا تاسقا قىل ارقانىن بايلاپ, ەكىنشى ۇشىن بەلىنە بەكىتىپ, تومەن قاراي قۇلديلاپ-اق كەلە جاتادى. سويتسە, تاسىرلاعان تاستان سەكەم الىپ بۇركىت ۇياسىنان ۇشىپ شىعىپتى. ۇياسىنا ادام بالاسىنىڭ كەلە جاتقانىنان قاۋىپ الىپتى. قاۋىپتەنىپتى دە, بالاپاندارىن قورعاماق بوپ تىرناعىن كىتانعا سالىپتى. ونىمەن قويماي, قاناتىمەن بىرنەشە رەت قاعىپ ءوتىپتى. بۇركىتتىڭ شابۋىلىنان قورعانباق بولعان اڭشى قولىن سەرمەپ جاتقاندا اياعى تايىپ كەتەدى. سولايشا, جارتاسقا سوعىلىپ, اۋادا ارقانعا اسىلىپ قالادى. ارقانىڭىز ابدەن تاسقا قاجالىپ, اقىرىندا ۇزىلەدى. قۇس بيىكتىگىنەن قۇلاعان كىتان سولايشا مەرت بولىپتى.
ەكىنشى اڭگىمەنىڭ جەلىسى جۇيرىك اتقا بايلانىستى. كىتاننىڭ ءسان-سالتاناتىمەن ءمىنىپ جۇرەتىن ءبىر سايگ ۇلىگى بولىپتى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى بولعاندا جاڭاعى تۇلپار قولدى بولادى. جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي اتىن ابدەن ىزدەيدى. تاپپايدى. ۇزىنقۇلاقتان «اتىڭنىڭ دەرەگىن مىنا باي بىلەدى», دەگەن اڭگىمە جەتەدى. بايعا بارسا, راسىندا دا بىلەدى ەكەن. «وندا ايتىڭىز» دەمەي مە, كىتان؟ باي ءبىر شارتىم بار دەيدى دە, بۇركىتتىڭ بالاپانىن اكەپ بەر دەپ تالاپ قويادى. وقيعانىڭ ءارى قارايعى جەلىسى بىردەي. بۇركىتتىڭ بالاپانىن الماق بولىپ جۇرگەندە ءوزى قازا بولادى.
كىتاننىڭ كەشىككەنىنەن سەكەم العان اعايىندارى ارتىنان ىزدەپ شىعىپتى. وسى قۇزدىڭ تۇسىنا كەلگەندە ساياتشى جىگىتتىڭ ءولى دەنەسىن تاۋىپ الادى. ءبىرازدان بەرى دالادا جاتىپ قالعان دەنەنى اۋىلدارىنا اكەتە الماي, تاۋدىڭ ەتەگىنە جەرلەپتى. سودان بەرى حالىق بۇل جەردى «كىتان ۇشقان» دەپ اتاپ كەتىپتى.
دۇنيە ءھام ديىرمەن
«تاريحتا اركىم ءارتۇرلى جاعدايمەن قالادى عوي. مىسالى, مىنا وقيعا ارقىلى ەل كىتان دەگەن ەسىمدى ەشقاشان ۇمىتپايدى. اڭىزى دا عاسىر مەن عاسىردىڭ اراسىن جالعاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتە بەرەدى» دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە وتىرىپ كۇيكەنتايدىڭ تۇسىنا جەتىپپىز. كۇيكەنتاي دەگەنگە مىنا تاۋدى كىشكەنتاي ەكەن دەپ ويلاپ قالماڭىز. ونىڭ سەبەبى بار. مۇندا كۇيكەنتاي دەگەن قۇس ۇيا سالادى. سوندىقتان جۇرت شاتقالدى قۇستىڭ اتىمەن اتاعان. تاستىڭ جاقپارىندا قاشاپ سالىنعان تاڭبالار بار. كوپشىلىگىن كۇن جەپ, جاڭبىر شايىپ, جەل ءمۇجىپ كومەسكىلەندىرىپ جىبەرگەن. انە ارقاردىڭ بەينەسى انىق كورىنەدى. مىنا ءبىر جەردە تۇيە تۇر. ونىڭ اينالاسىندا ەكى ارىستان جاتىر. تۇيە مەن ارىستاننىڭ ورتاسىندا قولىندا قىلىشى نە تاياعى بار ادامنىڭ سۇلباسىن انىق كورەسىز. ءاسىلى, تۇيەنى ارىستانداردان قورعاپ جاتقان كىسى بەينەلەنگەن بولۋى كەرەك. انا تۇستا تاۋەشكىنىڭ ويناقتاپ بارا جاتقانى بەدەرلەنگەن. ەستە جوق ەسكى زامانداعى بالالاردىڭ ومىرىنەن حابار بەرەتىن تاڭبالى تاستارعا قاراپ تۇرىپ قارنىمىز اشتى. نەگە دەيسىز بە؟ ءوزى وسى زامانعا ارەڭ جەتكەن تاڭبالى تاستىڭ بەتىنە الدەكىمدەر اتتارىن باتتيتىپ جازىپ كەتىپتى. ويداق-سويداق بوياۋمەن جازىلعان ادام اتتارى نەتكەن ۇسقىنسىز ەدى. باعزى كەزدەگى بابالاردىڭ بىزگە اماناتتاعان حاتىن ايالاماي, قايتا قورلاعانىن كورگەندە جۇرەگىڭ قان جىلايدى ەكەن.
كۇيكەنتايدان كۇيىنىپ شىعىپ جولىمىزدى ءارى قاراي جالعادىق. جولدىڭ بويى تولعان باۋ. تايەتتىڭ باۋى, بەردىبايدىڭ باۋى, تۇرلىقۇلدىڭ باۋى دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. باۋ دەگەنگە كوز الدىڭىزعا ۇلكەن باق ەلەستەيتىن شىعار. بۇرىن سولاي بولعان. قازىر ولاي ەمەس. كەزىندە جۇرت بەسارىق وزەنىن جايلاپ وتىرىپتى. سوندا باۋ ەگىلگەن. بۇگىندە سول باۋدىڭ ءىزىن, ۇشىعىن كورۋگە بولادى. اراسىندا اتالارى ەككەن باقشانى قايتا جانداندىرعاندارى دا بار. دەي تۇرعانمەن, ءبىر كەزدەرى جايقالعان قالپىنا جەتپەگەن.
بىلەتىندەر, بەسارىق وزەنىنىڭ بويىندا 72 ديىرمەن بولعان دەسەدى. بيدايدان ۇن تارتاتىن. مىنا جاعى شيەلى, وڭتۇستىگىندە ساۋرانمەن ارالىقتاعى حالىقتىڭ بارلىعى بەسارىقتىڭ بويىنداعى ديىرمەنگە باراتىن كورىنەدى. ول زاماندا ديىرمەندى جاساۋدىڭ ءوزى ءبىر قيامەت بولعان عوي. اينالانىڭ بارلىعى تاۋ بولسا دا, بۇل ماڭدا ديىرمەنگە جارايتىن تاس تابىلمايدى ەكەن. ونداي تاس تەك شيەلى جاعىندا بار بولىپتى. تۇيەگە ءداۋ ەكى قويتاستى قاتار ارتىپ الىپ كەلەدى. سودان ۇستالار ونى قاشايدى. ەكى قوي تاستى ديىرمەننىڭ قالپىنا كەلتىرىپ, ورتاسىنداعى ويىعىن ءبىر-بىرىنە سايكەستەندىرگەننىڭ ءوزى كوپ كۇندىك جۇمىس. مەحناتتى تىرلىك بىتكەن سوڭ, وزەننىڭ الدىن بىتەيدى. توپىراقتى توبەشىك قىپ ۇيەدى. ونىڭ ۇستىنەن ارىق سالادى. ۇلكەن ءۇيىندى بىردەن ءبىتىپ قالادى. سەبەبى سۋ كۇركىرەپ, ارىنداپ اعۋى كەرەك. ول جەرىن كۇركىرەۋىك دەپ اتايدى. كۇركىرەپ كەلگەن سۋ توعانداعى شاناقتى اينالدىرادى. شاناق ديىرمەندى يىرەدى. سولايشا, ديىرمەننىڭ تاسى اينالىپ, ۇن شىعا باستايدى. قانداي تەحنولوگيا, ءا؟! ايتپاقشى, سول زامانداعى ديىرمەننىڭ بىرەۋى ساقتالعان. ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇر. سەنبەسەڭىز, تاۋعا بارىڭىز. بۇگىندە ورىنباسار دەگەن كىسى ىسكە اسىرىپ وتىر. دۇنيەنىڭ شاناعىمەن بىرگە اينالىپ, ءىزىم-قايىم جوق بوپ كەتپەي ءالى كۇنگە ىستەپ تۇرعان ديىرمەندى ءوز كوزىڭىزبەن كورۋگە بولادى.
داربازادان وتتىك. كۇركىرەۋىككە كەلدىك. اتى زاتىنا ساي ەكەن. جايپاق جەردەن اعىپ كەلىپ, تومەن قاراي تاستىڭ اراسىمەن ءوتىپ جاتقان وزەننىڭ داۋىسى زور. قاسىڭىزداعى ادامنىڭ سوزىنە قۇلاعىڭىزدى جاقىن توسپاساڭىز, ەستي المايسىز. تابيعاتى دا عاجاپ! جاپ-جاسىل, كوك مايسا. اناسىنىڭ ءسۇتى مەن جايقالعان شوپكە تويعان اق باس, قىزىل بۇزاۋ قۇيرىعىن كوككە شانشىپ ويناقتاپ ءجۇر. كوزدىڭ ۇشىندا بۇلتتى جامىلىپ جۋانتاۋ جاتىر. جۋانتاۋدان اسساڭىز, ارعى بەتىندە سوزاققا باراسىز. قىزىلوردا مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ شەكاراسى سول ماڭ. قۇدايدىڭ تاعى ءبىر كۇنىن كۇركىرەۋىكتىڭ بويىندا تۇرىپ كوكجيەكتەن شىعارىپ سالدىق.
قاتىنقامال
ەرتەسى تاۋعا بىرلىك اۋىلىنىڭ تۇسىنان سۇعىنا كىردىك. بىرلىكتەن سوڭ تاۋعا دەيىن ءبىراز اۋماق جاپ-جازىق ەكەن. وسى جازىقتا بۇرىندارى ەگىستىك سالىپتى. سۋدى قايدان, قالاي اكەلگەن دەيمىز عوي. و, توبا, ەستىگەندە جاعىمىز سالبىراپ قالا جازدادى. تاڭدانىستان. بىلاي ەكەن. سو زاماننىڭ ادامدارى ەرىنبەي-جالىقپاي, ون قۇدىقتى قاتار قازاتىن كورىنەدى. ون قۇدىقتىڭ ارقايسىسى بىرىنەن كەيىن ءبىرى, تومەنگە قاراي ورنالاسادى. سودان قۇدىقتىڭ ارقايسىسىنان شىققان سۋ ءبىر-بىرىنە قۇيىلىپ, اقىرىندا جەردىڭ بەتىنە شىعىپ, بۇلاق سياقتى اعادى. ادامنان ايلا اسپايدى دەگەن وسى شىعار. اسا بىلگىر مۇراپتاردىڭ وتكەنىن بىلەتىنبىز. سولاردىڭ ارىق قازۋ ءادىسىن سۇراپ جاتىرمىز. ءبىر ەسەككە بەلى قايىسارداي تەڭكيتىپ جۇك باسىپ, جىبەرە سالاتىنعا ۇقسايدى. ەسەگىڭىز ىلدي-ىلديمەن قايقاڭداپ باسادى دەيدى. مۇراپ سونىڭ سوڭىنان كەتپەنىن سۇيرەتىپ ءجۇرىپ وتىرادى. ارتىنداعىلار ارىق قازا بەرەدى. قىزىق, ءا؟! كەيبىرى باسىن تومەن سالبىراتىپ جىبەرىپ, ەكى اياعىنىڭ ورتاسىنان قاراعاندا جەردىڭ وي-قىرىن بىردەن بايقاپ, باعىت-باعدار سىلتەي سالادى ەكەن. گيدروتەحنيكانىڭ اتاسى دەرسىز.
وسى تەكتەس اڭگىمەلەرگە قۇلاعىمىزدى سۋارىپ وتىرىپ اتاقتى قاتىنقامال ۇڭگىرىنە جەتكەنىمىزدى دە بايقاماي قالىپپىز. ۇڭگىردىڭ ءدال الدىنان كوتەرىلۋگە بولادى. بىراق الدىندا سارقىراپ اقۇيىك وزەنى اعىپ جاتىر. كۇزدىڭ كۇنى سۋىق سۋدى كەشىپ جۇرۋگە اسا زاۋقىمىز سوقپادى. ءبىر بۇيىرىندەگى تاۋدان اسىپ تۇسەتىن جالعىز اياق جول بار ەكەن. سول ارقىلى قاتىنقامالعا بارۋعا بەكىندىك.
توبەگە كوتەرىلگەندە توڭىرەكتىڭ سۇلۋلىعى عاجاپ ەندى. سورەدەگى كىتاپتى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىڭىزشى. مىنە, تاۋدىڭ دا تاستارى سولاي قاز-قاتار ورنالاسقان. «قاتپار-قاتپار قاراتاۋ» دەپ تاقىرىپ قويىپ وتىرعانىمىز دا سونىڭ اسەرى. تاپ ءبىر ادام قولىمەن قالانعان سياقتى. اسىقپاي-اپتىقپاي, ءبىر-بىرلەپ قالاپ شىققانداي. قۇداي شەبەر عوي.
جاڭاعى جۇرىستەن تىنىسىمىز اشىلدى ما, الدە تاۋدىڭ سامالى كەۋدەنىڭ سارايىن كۇمبىرلەتىپ جىبەردى مە, بيىكتە تۇرىپ ءبىر باراقات كۇي كەشەيىك. ونىڭ ۇستىنە ەتەكتەگى سىلدىراپ اققان سۋ, جاعاسىندا جايىلعان جىلقى, بۇجىر-بۇجىر تاۋدىڭ سىلەمدەرى, ءسال سەكىرسەڭ باسىڭ تيەردەي بولعان بۇلت, ءبارى-ءبارى ادام جۇرەگىن ەلجىرەتپەي قويمايدى ەكەن. ۋاقىتپەن ساناسپاي تاماشالاپ تۇرا بەرۋگە بولادى. بىراق ونداي باقىت قايدا؟ قۇزدى قيالاي تومەن قاراي ءتۇسۋ كەرەك. تاياق تاستام جەردە قاتىنقامال تۇر. سونى كورمەكپىز.
كىبىرتىكتەپ, تابانىمىزدىڭ استىنداعى تاستار تايعاناقتاپ, قادامىمىزدى ساناپ باسىپ ۇڭگىردىڭ قاسىنا كەلدىك. ۇڭگىردىڭ اۋزىن تابيعاتتىڭ ءوزى جارتىلاي تاسپەن قالاپ تاستاعان. بۇرىندارى شەڭگەل, جىڭعىل سەكىلدى اعاشتار وسكەن. سوندا مىنا جەردە ۇڭگىر بارى ەش بىلىنبەگەن. بايقالماعان. تاستان اتتاپ ءوتىپ ىشىنە ەندىك. ەكى مەتر جۇرگەسىن ۇلكەن ءدالىز باستالادى. بىراق تاياق تاستام جەردەن بىتەدى. تۇلكىنىڭ ىنىندەي ساڭىلاۋ بار. كوز كورگەندەر سونىڭ ارعى جاعى كادىمگىدەي بولمە-بولمەگە اينالىپ كەتەدى دەيدى. ساڭىلاۋدان بۇرىن ادام سياتىنداي بولعان. جىلدار وتە بىتەلىپ قالىپتى. جولباسشىمىز بالا كۇنىندە تالاي كەلگەنىن ايتتى. ەندى نەگە بۇل ۇڭگىرىڭىز قاتىنقامال اتالادى؟ سوعان كەلەيىك.
جاۋگەرشىلىك زاماندا, ەر ازاماتتاردىڭ بارلىعى بەس قارۋىن اسىنىپ دۇشپانمەن شايقاسقا كەتكەندە قاتىن, بالا-شاعاسىن وسى ۇڭگىردىڭ ىشىنە جاسىرىپ كەتەتىن بولعان. سونداي الاساپىران كەزىندە ۇڭگىردىڭ ىشىندەگى ءبىر بالا شىرقىراپ جىلايدى. داۋىسى تاۋ مەن تاستى جاڭعىرتىپ, ازا بويىڭدى قازا قىلادى. جاڭعىرىقپەن جەتكەن بالا داۋىسىن جاۋدىڭ اسكەرى دە ەستيدى. انىقتاپ تىڭداسا, تاۋدىڭ اڭعارىنان شىعادى دەيدى. دىبىستى قۋالاپ وتىرىپ, ۇڭگىردىڭ اۋزىن تاۋىپ الادى. بىراق ىشىنە كىرگەنىمەن, كەڭ دالىزدەن ءارى قاراي وتە الماي, شىققان داۋىستى ەلەسكە بالاپ, كەرى قايتادى. قۇر كەتپەيدى. ۇڭگىردىڭ اۋزىن بىتەپ كەتەدى. مايدان ءبىتىپ, جاۋ جەڭىلىپ, ازاماتتار ايدارىنان جەل ەسىپ ۇڭگىرگە كەلەدى عوي. ۇڭگىردىڭ اۋزى بىتەۋلى. جالما-جان اشا باستايدى. قاراسا, كەڭ دالىزدە قىرىق كەلىنشەكتىڭ ءولى دەنەسى جاتىر ەكەن. بارلىعىن اۋىلعا اپارىپ, ارۋلاپ كومەدى. سودان بەرى بۇل ۇڭگىر قاتىنقامال اتالادى.
ەندىگى باعىت وگىز ءمۇيىس. بۇل جەردى كەيبىرەۋلەر وعىز ءمۇيىسى دەپ تە اتايدى. ءوزى تاۋدان ءبولىنىپ, «شالقيا» كەن ورنىنا جاقىن جەردە جاتىر. جاڭاقورعان جاعىنان قاراساڭىز, ءبۇپ-ءبۇتىن. تومپيىپ تىنىش قانا جاتقان توبە. ال توبەسىنە كوتەرىلسەڭىز, ارعى بەتىنىڭ وپىرىلىپ قالعانىن كورەسىز. تۇتاس قىزىلوردا, قالا بەردى باتىس ولكەدەگى ايماقتارعا دا وسى جەردەن قيىرشىق تاس جىبەرىلەدى. قاجەتتىلىك قوي. بىراق تاۋ ءىشىنىڭ قوپارىلىپ جاتقانىن كورگەندە, ءوزىڭنىڭ دە ىشەك-قارىنىڭ قوزعالىپ كەتەدى. ايانىشتى. ەندى ءبىر ونشاقتى جىلدا وگىز مۇيىستەن دە ەشتەڭە قالمايتىن سياقتى عوي دەپ مۇڭعا مۇڭ جاماپ شيەلىگە قاراي جول تارتتىق.
ساۋىسقاندىق
تانىس جول, تانىس ولكە. مىنا قورىم ءبىزدىڭ بۇكىل اعايىننىڭ ماڭگىلىك مەكەنى. ءبىزدىڭ اۋىل قورىمدى «مورتىق» دەيدى. قانشا جەردى ارالاعانىمىزدا زيراتتى «مورتىق» دەگەندى ەستىمەپپىز. ءبىر دەرەكتەردە مورتىق اتاۋىن ءشوپتىڭ ءتۇرى دەيدى. كەي زەرتتەۋشىلەر, كوشكەن جۇرتتىڭ ورنىن بۇرىنعى قازاقتار مورتىق دەپ تە اتاعان دەگەن اقپارات بەرەدى. اۋىلداعى اعايىن مورتىق ءسوزىن قورىمداعى قۇلاعان قابىرعامەن بايلانىستىرادى. اقيقاتىن, اللا بىلەدى.
مىناۋ شۇقىروي. ودان كەيىن قوسۇيەڭكى. قوسۇيەڭكىنىڭ سول قاپتالىندا تاقياتوبە جاتىر. داربازادان ءوتىپ, تاۋعا كىردىك. باعىتىمىز – ساۋىسقاندىق. ءسوز باسىندا ايتتىق, ساۋىسقاندىقتىڭ قويناۋى قازىنا. مادەني قازىنا. ويلاڭىزشى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەكىنشى مىڭجىلدىقتا, تاس جانە قولا ءداۋىرىنىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن ادامداردىڭ قولتاڭباسى قالعان عوي. بالا ساۋىسقاندىق وزەنىن بويلاپ كەلەمىز. كونەنىڭ كوزىندەي بولعان تاستاعى تاڭبالاردىڭ ءىزى بايقالادى. تاۋعا ورمەلەپ شىقتىق. قۇداي-اۋ, تاس ءداۋىرىنىڭ تاماشاسى كوز الدىمىزدا جارق ەتە قالدى. مىنە, وگىزگە اربا بايلاپ, ونى ادام ايداپ كەتىپ بارادى. التىباقان سەكىلدى دۇنيەدە ەكى ادام تەربەلىپ تۇرعانداي. ارقار ويناپ, تۇيە ماڭ-ماڭ باسىپ, تاۋەشكى تاستان-تاسقا سەكىرىپ بارا جاتقانداي. ءبىر تۇسىندا اتقا قونعان, قولىنا قىلىشىن العان ساربازدى كورەسىز. تاپ ءبىر كينو لەنتا دەرسىز. كەرەمەت كورىنىس. ەندىگى ءسوزىمىزدى عالىمداردىڭ دالەل-دەرەگىمەن جالعايىق.
«ساۋىسقاندىق پەتروگليفتەرىنىڭ نەگىزگى موتيۆتەرى – انتروپومورفتىق فيگۋرالار. بۇقا, ەلىك بەينەلەرى, جىلقى, تۇيە, قاسقىر, شوقپار ۇستاعان اڭشى, ابىزدار بەينەسى, اربا جانە دە باسقا اڭ-كۇستارمەن سوليارلىق سيمۆولدار كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ بارلىعى ءارتۇرلى سيۋجەتتەرمەن كومپوزيتسيالارعا بىرىككەن, سان-الۋان تۇرمىستىق ءدىني تانىم, ميفولوگيالىق وي-ورىستەرمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەڭ كورنەكتى سيۋجەتتەر قاتارىنا قولدارىنا شوقپار ۇستاعان ەر ادام بەينەلەرى, كوپ جاعدايلاردا باستارىنا اڭ نەمەسە قۇس ىسپەتتەس ماسكا كيىپ, ۇستىنە مال تەرىسىنەن ياعني, قۇيرىق تەرىسىن قالدىرا وتىرىپ تىككەن ارناۋلى كوستيۋم كيگەن ابىزدار بەينەسى قولا زامانىنداعى ءدىني نانىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جانە ونىڭ كەيبىر عۇرىپتىق تۇستارىن كورسەتەدى. ساۋىسقاندىق پەتروگليفتەرىندە وسىنداي ماتىندە ورىندالعان, بىراق كەسكىندەلۋ ءپىشىنى ەرەكشەلەۋ بولىپ كەلەتىن ءبىرىن-ءبىرى دالمە-ءدال قايتالايتىن بىرنەشە كورىنىستەر كەزدەسەدى; جارتىلاي تىزە بۇگىپ وتىرعان ءتارىزدى, اڭ قۇيرىقتى كيىم كيگەن, تاعى باسقا دا جاعدايلاردا كورسەتىلگەن ادامدار بەينەسى كەڭ تاراعان. ساۋىسقاندىقتىڭ جوعارىدا سيپاتتالعان ەجەلگى بەينەلەرىنىڭ حرونولوگياسى, ولاردىڭ يكونوگەوگرافيالىق كەيبىر ەرەكشەلىكتەرى سوناۋ پالەوليت نەمەسە نەوليت داۋىرلەرىندەگى ايەلدەر وبرازىن بەرەتىن شاعىن سكۋلپتۋرالاردى ەسكە تۇسىرەدى. بىراق ساۋىسقاندىقتا اشىلعان سۋرەتتەر قولا داۋىرىنە جاتقاندىقتان, جوعارىدا اتالعان ەرەكشەلىكتەرىن كونە ستيليستيكالىق ادىستەردىڭ سارقىنشاعى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ساۋىسقاندىق پەتروگليفتەرى 8-10 مىڭ سيۋجەتتى قۇرايدى», دەيدى ولار.
عالىمدار وسىنداي تۇجىرىم جاساپ, وبلىستىق اكىمدىك بۇگىندە مۇنى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرالارىنىڭ قاتارىنا كىرگىزۋگە ارەكەتتەنىپ وتىر.
جەر استىنداعى جول
تاقيا توبەنىڭ تۇسىنان تەرىسكەيگە قاراي بەت الىپ, قوزى كوش جەر جۇرسەڭىز ۇڭگىرگە جولىعاسىز. ۇڭگىر دەگەندە, تاۋدىڭ قاپتالىندا ورنالاسقان ەمەس. تۋرا جەردىڭ بەتىنەن استىنا ءتۇسىپ كەتەتىن ويىق.
ءبىز ۇڭگىرگە ءتۇسىپ كورمەدىك. ساۋىسقاندىقتان قايتامىز دەپ جۇرگەندە كەش قارايىپ كەتتى. دەگەنمەن ۇڭگىردىڭ ىشىنە ءتۇسىپ كورگەندەر قابىرعانىڭ ءار جەرىندە تۇلەگەن جىلان قابىقتارىن كورىپ, بويدا قورقىنىش پايدا بولاتىنىن ايتادى. ۇڭگىردىڭ تەرەڭدىگى بەس مەترگە جۋىق. سونىسىنا قاراماي, اۋا قالىپتى. قابىرعاسى قولدان قاشالعانداي. ۇڭگىردىڭ شىعىس جانە باتىس جاعىندا ساڭىلاۋ بايقالدى. ءتىپتى, ساڭىلاۋ دەۋگە كەلمەيدى, جەر استى جولىنىڭ ەسىگى سياقتى. شىعىس جاعىنداعىسىن قۇلاعان كەسەكتەر جاۋىپ قالعانداي, ال, باتىس بەتىندەگىسىنە تولىق دەنەلى ادام ەركىن وتەدى. ءىشى تولعان جىلان دەيدى. ەسىكتەن ءارى وتكىزبەي, ىسىلداپ, ايباتتانىپ تۇرىپ الاتىن كورىنەدى.
ۇڭگىردىڭ ىشىندە اۋا الماستىرعىش ءدالىز دە بار. ىشكى دالىزگە ات جەتەكتەگەن ادام ەركىن جۇرە الادى. قابىرعاسىنا كەسەك ورىلگەندەي. قالعانى جۇمباق. ءبىر عاجابى, ىشىندە فوتواپپارات جۇمىس ىستەمەي قالعان. جاڭا عانا ساتىرلاپ سۋرەتكە ءتۇسىرىپ تۇرعان اپپاراتتىڭ ۇڭگىرگە تۇسكەندە ءتىل قاتپاي, ءۇنسىز قالعانىندا قانداي سىر بار؟ بەلگىسىز.
ەل اراسىندا بۇل ۇڭگىردىڭ سىعاناق قالاسىنا بارىپ تىرەلەتىنى ايتىلادى. كونە قالا ماڭىنداعى جۇرت جەردەن نەسىبەسىن تەرەدى. سول جەردى ەمىپ جۇرگەن ديقاندار مىناداي اڭگىمە ايتادى. كۇرىشكە جىبەرىلگەن سۋ جوق بوپ كەتەدى ەكەن. قانشاما سۋ جىبەرىلسە دە, اتىزدار سۋعا تولمايدى. تاقتايداي تەگىس القاپتا سۋدىڭ جوعالۋى شىنىندا دا تاڭقالارلىق جاعداي عوي. ەسكىدەن ەستۋىمىزشە, سىعاناقتا جەر استى جولى بولعان دەسەدى. جاڭاعى جىبەرىلگەن سۋ سول تەسىكتەرگە ءسىڭىپ جوعالاتىن كورىنەدى. جالپى, ءىرى قالالاردىڭ قاي-قايسىسىندا بولماسىن, جەر استى جولى بولعان عوي. سىعاناقتان شىعاتىن جول وسى قوسۇيەڭكى جاققا جەتكىزەتىن بولار. ەكەۋىنىڭ اراسى كەمى 50 شاقىرىمدىق جەر. وسىنشاما ارالىقتا جەر استى جولىنىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟ ءبارى مۇمكىن.
وسىلايشا, قارت قاراتاۋدى تۇتاستاي ارالاپ شىققاندايمىز. بىراق تولىق قامتىدىق دەي المايمىز. ءبىز قازىنالى تاۋدىڭ تەك بەتىن عانا قالقىپ وتتىك. قالتارىسىنا ءتۇسىپ, تۇڭعيىعىنان مارجان تەرۋدى كەيىنگە قالدىردىق...
ەرجان بايتىلەس,
"ەگەمەن قازاقستان"
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان,
شيەلى اۋداندارى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
باعدات ەسجانوۆ
