شىعىس مەديتسيناسىنىڭ دامۋىندا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن دالەلدەۋمەن كەلە جاتقان قازاقتىڭ ءبىر پەرزەنتى بولسا ول – «جاس-اي» شىعىس-تيبەت مەديتسينالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاسان زەكەي ۇلى. بۇل كۇندە ەلىمىزدە جاساننىڭ قولىنان جانىنا شيپا تاپقان ادامدار كوپتەپ سانالادى.
– جاسان زەكەي ۇلى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ بەدەرىندە ەلىمىزگە ميلليوننان استام قانداستار ورالدى. اتاجۇرتقا قايتا قونىس اۋدارىپ جاتقان قازاقتارمەن بىرگە اقىل-وي, ءبىلىم, ۇمىت بولا باستاعان داستۇرلەر دە ورالۋدا. ال ءسىز ەلگە شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى تاجىريبەسىن الىپ كەلگەن العاشقى ادامسىز...
– شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى شىعىس حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق. سول حالىقتاردىڭ قاتارىنا الدىمەن ءبىز جاتامىز. سوندىقتان 5 عاسىردان بەرى قولدانىستا بار شىعىس مەديتسيناسىنىڭ بىزگە دە قاتىسى بار.
– شىعىس-تيبەت ەم-دومىن مەڭگەرۋ وتە قيىن دەسەدى. باتىستىق ءبىلىم العان ءسىز بۇعان قالاي كەلدىڭىز؟
– ەگەر ەرىنبەي, تاباندىلىقپەن قۇپياسىنا بويلاساڭ, قابىلەتىڭ بولسا – الىنبايتىن قامال جوق. وسى مەديتسينانى تەرەڭ مەڭگەرگەن كورشىلەرىمىز ونىڭ ەلگە پايداسى كوپ ەكەنىنە ابدەن كوزى جەتتى. دۇنيەدە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىندى يەلەنەتىن كەڭ بايتاق وتاندى بىزگە مۇراعا قالدىرعان اتا-بابالارىمىز پايىم-پاراساتىنىڭ, كۇش-قۋاتىنىڭ ارقاسىندا شىعىس ءىلىمى مەن مەديتسيناسىنىڭ نەگىزىن قالاعان جوق پا؟! ءال-فارابي, يبن سينا, وتەبويداق سياقتى عۇلامالارىمىز بولدى عوي. بىراق, كوشپەندى حالىق بولعاندىقتان كوپ دەرەكتەرىمىز وتىراردا ويراندالدى. ودان كەيىنگى باسقىنشىلىق سوعىستار تالاي مۇرالارىمىز بەن ءداستۇرلەرىمىزدى جويعانىن ءوزىڭىز بىلەسىز. سول ءىلىم-بىلىمنەن قالعان جۇرناقتىڭ ءبىرى – قىتايدا تابىلعان وتەيبويداقتىڭ ەمشىلىك وسيەتتەرى مەن تاجىريبەلەرى.
– سول ۇلى بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا ساقتالعانى وكىنىشتى-اق...
– ول كىسى حالىقتىق ەم-دومدى 7 كىتاپ ەتىپ جازعان. قالعاندارى ءورتەنىپ كەتكەن. وتەيبويداقتىڭ سول ەڭبەكتەرىن بۇگىندە قىتاي حالقىنىڭ ءوزى مويىنداپ وتىر. سول زامانداردا قازىرگىدەي مىقتى مەديتسينالىق قۇرالدار جوق كەزدە ول تامىر ۇستاپ, ادامنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, ءبىتىمى مەن سوزىنە قاراپ اۋرۋىن انىقتاي العان. حالىق ەمشىلىگىن زەرتتەپ, تاجىريبەدە قولدانىپ, جەتىلدىرىپ ۇلكەن ەڭبەكتەرگە اينالدىرعان.
شىعىس مەديتسيناسىنىڭ ءبىر تارماعىن كەڭەستىك وتارشىلدىق ساياسات ورتان بەلىنەن ءۇزدى عوي. ەندىگى ءبىزدىڭ مۇراتىمىز زەرتتەلمەي قالعان, زەرتتەتپەي قويعان وسى ءىلىم-عىلىمدى تۇگەندەۋ, حالىقتىڭ يگىلىنە قايتا بەرۋ بولىپ وتىر.
سوڭعى كەزدە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى شەتەلدەردە شىعىس مەديتسيناسىنا قاتىستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اشىلدى. سونىڭ سۇبەلى ءناتيجەلەرى ءالى دە بىزگە كەلە قويعان جوق. مەن ءوزىم دە ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ, بار بىلگەن-تۇيگەنىمىزدىڭ ۇلتىمىزعا سەپتىگى ءتيسىن دەپ, قازاقستانعا كوشىپ كەلدىم. شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنىڭ حالىققا تيگىزەتىن پايداسى كوپ ەكەنىنە قانداستارىمىزدىڭ كوزىن جەتكىزگىم كەلدى. كادۋىلگى مەديتسيناعا كونە بەرمەيتىن كوپ دەرتكە شىعىس مەديتسيناسىنىڭ پايداسى وتە زور ەكەندىگىن ومىرلىك تاجىريبەمنەن كورىپ ءجۇرمىن.
– ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا اتاجۇرتقا ورالۋ وڭاي بولماعان شىعار؟
– ول قيىن كۇندەردى ەلىمىزبەن بىرگە ەڭسەردىك قوي. ءبىر مەملەكەتتەن ءبىر مەملەكەتكە كوشپەك تۇگىلى, كورشى اۋىلعا قىدىرىپ بارساڭىز دا ءوز قيىندىعى بولادى. ءار ەلدىڭ سالتى باسقا, دەگەن بار. اتاجۇرتقا قونىس اۋدارا سالۋ وڭاي بولا قويعان جوق. ول جاقتا دا ءبىز قاراپ جۇرگەن جوق ەدىك. حالىقتى ەمدەدىك. بىراق, ءوز ەلىمە ورالىپ, كوپتىڭ كەتىگىنە جاماۋ بولسام دەگەن وي وسى جاققا سۇيرەي بەردى. مۇندا العاش كەلگەندە ورىس ءتىلى دەگەن كەدەرگى الدىدان شىقتى. ءتىل بىلمەيمىن دەپ توقىراپ قالماي, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلداندىم. ءتورت جىل بويى عىلىمي ەڭبەك جازىپ, ونى قورعاپ شىقتىم.
– قازىر ءوزىمىز ايتىپ جۇرگەن التىن ينە, ياعني ينەمەن ەمدەۋ تەراپياسىنىڭ قازاقستاندا كەڭىنەن تارالا باستاۋىنا ءسىزدىڭ دە ىقپالىڭىز بار ەكەنىن دەرتىنە داۋا تاپقان جاندار جوققا شىعارا قويماس. دەگەنمەن, ونىڭ شىعىس-تيبەت مەديتسيناسى اتالۋىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ كورسەك...
– شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىنىڭ وتانى سانالاتىن قىتايدا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءىىى عاسىردا-اق جۇيەلى مەديتسينالىق ەڭبەكتەر جارىق كورە باستاعان. 18 تومدىق «حۋاڭدى نەتسۋزين», 12 تومدىق «ون تسزين» ەڭبەكتەرى – سونىڭ دالەلى. سونداي-اق 1026 جىلى جارىق كورگەن «قولا ادام نۇكتەلەرىنىڭ اتلاسى» دەيتىن كىتاپتىڭ ورنى ايرىقشا. سول زاماننىڭ ايگىلى عالىمى ۆان بەن ادامنىڭ قولادان جاسالعان مۇسىنىنە 600 ەمدەۋ نۇكتەسىن 12 سىزىققا ورنالاستىرىپ, حاتقا تۇسىرگەن.
سول ىقىلىم زامانداردان بەرى ينە ەمى ءوزىنىڭ ەرەكشە دارۋلىك قاسيەتىمەن ادامزاتتىڭ ساۋلىعىنا قىزمەت جاساپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. ءتىپتى بەرتىنگى 200-300 جىل كولەمىندە ينە تەراپياسى ەرەكشە دامىدى. دەگەنمەن ينەمەن ەمدەۋدى تەك قىتاي نەمەسە تيبەت حالىقتارىنا مەنشىكتەپ قويۋعا بولمايدى. بۇل – ادامزات اقىل-ويىنىڭ ورتاق قازىناسى. وعان اتا-بابالارىمىز دا زور ۇلەسىن قوستى. قازاقتىڭ قاراپايىم ەمشىلىگىندە شىعىس-تيبەت مەديتسيناسىمەن ۇقساستىقتار وتە كوپ. ماسەلەن, جوعارى قان قىسىمى بارلاردىڭ باسىنان قان الدىرۋى, مەرتىككەن ادامداردىڭ پارشالانىپ كەتكەن سۇيەكتەرىن وتاشىلىق شەبەرلىكپەن قيۋلاستىرىپ, مۇلتىكسىز ەمدەپ جازۋى. وكپە اۋرۋىنا شالدىققانداردى قىمىز, شۇباتپەن قۋاتتاندىرىپ, قاتتى تۇماۋراتقانداردى ءسۇت قوسىلعان سۋىق سۋمەن ۇشىقتاپ ەمدەۋ. يبن سينانىڭ ءوزى ەمدەۋدە نۇكتەلىك ۋقالاۋدى كوپ پايدالانعان ەكەن.
– ەلىمىزدەگى اعا بۋىن كەشەگى كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ەسەيىپ, باتىس مەديتسيناسىنا بەيىمدەلىپ وسكەن. دارىگەرگە بارسا الدىمەن «اناليزدەر» تاپسىرىپ بارىپ, سودان كەيىن عانا اۋرۋىنىڭ اتىن ءبىلىپ جاتادى. ال ءسىز تامىر ۇستاپ دياگنوز قويادى ەكەنسىز. بۇل قانشالىقتى ءدال كەلەدى؟
– ءسىز ەۋروپاشا ەمدى ايتىپ وتىرسىز. ءبىز تاۋلى وڭىرلەردە, قازاقتىڭ ەن دالاسىن جايلاعان حالىقپىز. باتىستىق مەديتسينا بولماعان كەزدە دە اتا-بابالارىمىز ءتۇرلى اۋرۋعا داۋا تاپقان. باياعى زامانداردان بەرى ەل اراسىندا ەمشىلەر, باقسىلار, جۇلدىزناماشىلار بولدى. ولاردىڭ حالىققا ىستەگەن ەم-دومىنىڭ شيپاسى بولدى. ال مەن الدىما كەلگەن ناۋقاس ادامدى بىردەن پالەنباي اقشاعا قان تاپسىر, ۋزي-گە ءتۇس, توموگرافيا جاسا دەپ, اۋرە-سارساڭعا سالمايمىن. ءبىزدىڭ ۇستانعان ءوز ەرەجە, قاعيدامىز بار. قاتىپ قالعان ءتارتىپكە سۇيەنبەۋ كەرەك. مەديتسينا ۇنەمى دامىپ كەلە جاتقىن عىلىم. كوپتەگەن دەرتتەردى مەن ءوز قابىلەتىممەن 100 پايىزعا دەيىن ءدال دياگنوز قويسام دا, قاجەت كەزىندە زاماناۋي مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ كومەگىنە سۇيەنەمىن. وتكە, بۇيرەككە بايلانعان تاستاردى انىقتاۋدا مىندەتتى ءتۇردە اپپاراتتارعا جۇگىنەمىز. ادامنىڭ دەنە قىزۋى تۇسپەگەن جاعدايدا قانعا ساراپتاما جاسايمىز. مۇنداعى حالىقتىڭ ۇلتى قانداي بولسا دا, اۋرۋى ابدەن اسقىنعاندا كەلەتىن ادەتى بار. ءوزىمىز بىلەتىن كورشىلەرىمىز دەرتتىڭ العاشقى كلينيكالىق بەلگىلەرى بايقالا باستاعاندا-اق الدىن الۋعا قارەكەت جاساي باستايدى. «شارشاماي جاتىپ – دەمال, اۋىرماي جاتىپ – ەمدەل», دەگەن قىتايدىڭ ماقالى بار.
وسى ارادا ەلباسىمىزدىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا, ادامنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇزارتۋعا بايلانىستى قابىلداعان باعدارلاماسىنىڭ كوكەيكەستىلىگى وتە جوعارى ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ءبىز وسىعان اسا ءمان بەرمەي ءجۇرمىز.
– جۇرت جاسان زەكەي ۇلى التىن ينە سالادى دەيدى. ءسىزدىڭ قولىڭىزدان التىن ينە كورمەدىك. وسىنىڭ انىعى قانداي؟
– ماسەلەن, ءسىزدىڭ قولىڭىزداعى ينەلەر حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا بەلگىلەنگەن, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلگەن ينەلەر. ونىڭ 80 پايىزى كۇمىستەن, 10 پايىزى تازارتىلماعان مىستان, ½ پايىزىنا التىن جالاتىلعان.
قىتايدا حۋا-تو دەگەن عۇلاما دارىگەر بولعان. سول كىسىنىڭ اتىندا اشىلعان ەمدىك ينە شىعاراتىن زاۋىت بار. سونىڭ ونىمدەرىن پايدالانامىز. ويتكەنى, ول حالىقارالىق ولشەمدەرگە ساي. ادام دەنەسىندەگى نۇكتەلەردىڭ ورنالاسۋىنا قاراي, ۇزىن-قىسقالىعى ءدال ەسەپتەلىنىپ جاسالىنعان. ءار ناۋقاسقا كەرەكتى ينەلەر جەكە قۇتىلارعا سالىنعان, سانيتارلىق تازالىعى دا ساقتالىنادى. ءبىر ادامعا سالىنعان ينە كەلەسى ناۋقاسقا قولدانىلماۋى كەرەك.
التىن ينەنىڭ ەمدەۋ قاعيداسى – ادامنىڭ تابيعي قۋات كوزدەرىن اشۋ. ارەكەتسىز جاتقان نۇكتەلەرگە قوزعاۋ سالىپ, وياتۋ. مۇنىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – دەرتتى زالالسىز ەمدەيتىندىگىندە.
– الايدا, قازىر ەلىمىزدە ينەمەن ەمدەيتىن ادامدار كوبەيدى. ولاردىڭ ادام اعزاسىنداعى 700-گە جۋىق نۇكتەنى ابدەن مەڭگەرگەنىنە كىمدەر كەپىلدىك بەرە الادى؟
– ادام دەنساۋلىعى – ادام تاعدىرى. شىنىندا دا باس پايداسىن ويلايتىندار كىسىنىڭ قاسىرەتىنەن دە پايدا تابۋدان تارتىنبايدى. 1,5 ميلليارد حالقى بار قىتايدىڭ وزىندە ءبىر جىلدا ادام دەنەسىندەگى 600 نۇكتەنى تولىق يگەرگەن 8-9 ادامعا عانا ينە سالۋعا رۇقسات بەرەدى. وسىنىڭ ءوزى كوپ نارسەنى ايتىپ تۇرعان جوق پا؟
– «اعاشتىڭ قۋراۋى تامىرىنان, ادامنىڭ قارتايۋى تابانىنان» دەگەن تاماشا ءتامسىلدى مەديتسينالىق ورتالىقتىڭ كىسىلەر كوپ جۇرەتىن جەرىنە ءىلىپ قويىپسىز. ەلەڭ ەتكىزدى.
– ادام بالاسىنىڭ بۇكىل ءمۇشەسى اعزامەن تۇتاستاي قوسىلىپ, تابانمەن تىعىز بايلانىسقان. قاي جەر اۋىرعان بولسا, سول جەردىڭ نۇكتەسىن تاباننان ءدال تاۋىپ ينە قويسا نەمەسە ۋقالاسا, اۋىرعانى سول زاماتتا باسىلادى. جالپى تاباندى جىلى ۇستاۋدى دا ناسيحاتتاۋ كەرەك. تالاي دەرت تاباندى جىلى ۇستاماعاننان جابىسادى.
– ءسىز وسىدان جارتى جىل بۇرىن عانا ەۋروپالىق بيزنەس اسسامبلەياسى نوميناتسيالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتكەن «ءححى عاسىردىڭ كوشباسشىلارى» اتتى ۇلكەن شاراعا شاقىرىلىپ, ۆەنا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن الدىڭىز. مۇنداي جوعارى مارتەبەگە قالاي قول جەتكىزدىڭىز؟
– بۇل شىعىس مەديتسيناسىنىڭ باعالانا باستاعانى دەپ ءبىلىڭىز. ءبىز قازاقستاننان 3 ادام كۇتپەگەن جەردەن شاقىرتۋ الدىق. تمد-نىڭ 13 ەلىنەن, ەۋروپانىڭ 7 مەملەكەتىنەن كەلگەن قوناقتاردىڭ سانى 200-دەي بولدى. شارانىڭ ەكىنشى كۇنگى باعدارلاماسى بويىنشا, پالاۆيچينا سارايىندا ۆەنا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعىن بەرۋ مەن ديپلوممەن ماراپاتتاۋ سالتاناتى ءوتتى. مەن سول جولى قازاق حالقى اتىنان بارىپ, ەڭبەگىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە باعالانعانىنا قاتتى قۋانىپ قايتتىم.
– وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىندا عىلىمدى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىڭىز ءۇشىن حالىقارالىق «سوكرات» وردەنىمەن ماراپاتتالعانىڭىزدى بىلەمىز؟
– ول دا مەرەيىمىزدى كوتەرگەن ماراپات بولدى. بيىل دا تابىسسىز ەمەسپىز. مامىر ايىندا اقش-تىڭ نيۋ-يورك, بوستون قالالارىندا وتكەن «زاماناۋي مەديتسينالىق كلينيكا: باسقارۋ مەن جابدىقتاۋ» اتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, اقش دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت مەدالى جانە سەرتيفيكاتىن الدىق. وسىلاي ەڭبەگىمىز ەلەنىپ ءجۇر.
اڭگىمەلەسكەن ايناش ەسالي.
الماتى.
