زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ عاسىرلىق تاريحى بار. الايدا ول ەل ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعاننان كەيىن عانا الەمدىك ەكونوميكالىق كەڭىستىككە شىعا الدى
بۇگىنگى كۇنى زىريان قالاسىنىڭ كەنشىلەرى مەن بايىتۋشىلارى كەندى التايدىڭ مەتاللۋرگيا ءوندىرىسىن قاجەتتى شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. «كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ اتى ەلىمىزگە جاقسى تانىس. سوناۋ وداقتىڭ كەزىندە ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ تۋ ۇستاۋشىسى اتانعان الىپ كاسىپورىن قازىر دە تۇعىردان تۇسكەن جوق. «كازتسينكتىڭ» وسكەمەن, ريددەر مەن زىريانداعى كەشەندەرىندە جيىرما مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ىرگەلى دە بەرەكەلى كاسىپورنى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا تولايىم تابىستارمەن كەلىپ وتىر. تەك بيىلدىڭ وزىندە وسكەمەندەگى مەتاللۋرگيا كەشەنىندە ەكى بىردەي زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ نارىقتىڭ سوناۋ الماعايىپ زامانىندا كاسىپورىننىڭ توقتاپ قالماۋىن نازاردا ۇستاپ, كومپانيا باسشىلارىنا ناقتى تاپسىرمالار بەردى. شەتەلدىك ينۆەستورلار قارجى سالىپ, كاسىپورىننىڭ «ەكىنشى» تىنىسىن اشتى.
«كازتسينك» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنە قاراستى زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىندە كەن ءوندىرۋ جانە بايىتۋ تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلگەن, بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعى ءتيىمدى ءارى قاۋىپسىز جۇرگىزىلىپ وتىر. قازىرگى كۇنگى جاڭا قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردى وندىرىسكە باتىل ەنگىزۋ ناتيجەسىندە قولمەن جۇمىس ىستەۋ جوقتىڭ قاسى. ەڭ باستىسى, كاسىبي ماماندىعىن تولىق مەڭگەرگەن ينجەنەرلەر مەن جۇمىسشىلار وزدەرى ەڭبەك ەتەتىن كاسىپورىندى ماقتان تۇتادى, جاس ماماندار دا وسىندا ەڭبەك ەتۋگە قۇلشىنىس تانىتادى.
* * *
ەرتەڭىمىز بۇگىنگىدەن دە جارقىن
تاريحتى ادامداردىڭ ءوزى جاسايدى. زىريان قالاسىنىڭ 220 جىلدىق تاريحى بار. امانشىلىق بولسا, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەسىندە قالاتىنداي اتاپ ءوتۋ ويدا بار. زىريان كەن بايىتۋ كەشەنى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. الىسقا بارماي-اق, ءبىر مىسال كەلتىرەيىك. قازىر جاڭا جەلدەتكىش كەشەنى قۇرىلىسىندا پروحودكالاۋ جۇمىستارى بيىك قارقىنمەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول ىسكە قوسىلعان سوڭ جوبالانعان كەن ورىندارىنا تازا اۋا جەتكىزىلىپ, جىلىنا 2 250 000 توننا كەن ءوندىرۋگە قول جەتپەك. ال مالەەۆ كەنىشىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك ءوزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكا پاركى جاڭارتىلدى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى. وسىناۋ قىسقا تاريحي كەزەڭدە ەلىمىز ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كەمەل باسشىلىعى ءناتيجەسىندە ادام نانعىسىز جەتىستىكتەرگە جەتتى. ەقىۇ-عا توراعالىق جاساۋىمىز, ءساميتتىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەتۋى, قىسقى ازيا ويىندارىن وتكىزىپ عانا قويماي, دامىعان ازيا ەلدەرى اراسىندا توپ جارۋىمىز تاقياعا تار كەلمەسە كەرەك. وسىندايدا نارىقتىڭ ءوتپەلى كەزەڭى ەسكە تۇسەدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا زىريانداعى بىردەن ءبىر كاسىپورىن قالت-قۇلت ءومىر ءسۇرىپ, جابىلۋدىڭ ءسال الدىندا تۇردى. قالاداعى مىڭداعان جۇمىسشىلاردى اسىراپ تۇرعان ىرگەلى كاسىپورىننىڭ تىنىسى تارىلىپ, جۇمىسشىلار جالاقىنىڭ نە ەكەنىن ۇمىتا باستادى. مىنە, سول كەزدە ەلباسىنىڭ اكەلىك قامقورلىعىن كوردىك. «كازتسينكتىڭ» ەكىنشى تىنىسىن اشقان ن.نازارباەۆقا زىرياندىقتار ءدان رازى. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە كاسىپورىن ءوز قۋاتىن بىرنەشە ەسە ءوسىردى.
اتالمىش كاسىپورىندا قايتادان جاراقتاندىرۋ باتىل ءجۇرگىزىلىپ, جابدىقتاردى الماستىرۋ ناتيجەسىن بەرە باستادى. ەكولوگيا تالاپتارىنا ساي بايىتۋ ءوندىرىسىندەگى بيحرومات تەحنولوگياسىنا كوشۋ زامان كوشىنە ىلەسۋدىڭ دالەلى. وسى ۇدەرىستى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە اسا قاۋىپتى – تسيانيد ءناتريدى قولدانۋدى مۇلدەم دوعاردىق. قاۋىپسىز تەحنولوگياعا كوشۋدىڭ تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىعى – بۇقتىرما وزەنىنە زالالدى قالدىقتاردى توگۋ كۇرت ازايدى. ول ول ما, سۋ اينالىمى جۇيەسى قۇرىلىسىن سالۋ كومپانيانىڭ ون جىلداعى يگىلىكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ تالاپتارىنا ساي بۇقتىرما وزەنىنە ءوندىرىس قالدىقتارىن اعىزۋ تيىلدى.
كەندى بايىتىپ, وڭدەۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن جۇقا كۇلگىن ءتۇستى ۇنتاقتاۋ تەحنولوگياسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ناتيجەسىندە مالەەۆ كەن ورنىنان رۋدالاردى بايىتۋ كەزىندە پايدالى زاتتاردى الۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
كومپانيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – وسكەمەندەگى جاڭا مىس زاۋىتىن پايدالانۋعا بەرۋ ىسكە استى. بۇل ورايدا ءبىز اتقاراتىن شارۋالار ماڭىزدى. سەبەبى مىستى بالقىتۋ كەزىندە كەننىڭ ساپالى بولۋى شارت. زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىندە قازىر ساپالى قورعاسىن, مىرىش, مىس, قيىرشىق تاس شيكىزاتى ءوندىرىلىپ كەلەدى.
كەشەننىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەتىنىڭ ءبىرى – ءوندىرىستى جەتىلدىرىپ عانا قويماي, ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن, سونداي-اق, قورشاعان ورتانى ساقتاۋ. بيىل بۇل باعىتقا 400 ميلليون تەڭگە جۇمسالماق. ءوندىرىس قالدىقتارىن ساقتايتىن قويما, ناسوس ستانساسى جابدىقتارىن جەتىلدىرۋ, مالەەۆ كەنىشىندەگى قالدىقتاردى تازالاۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا.
مالەەۆ كەنىشى – زىيارن كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ وزەگى. بۇدان بۇرىندارى دا بايىتۋ كەشەندەرى بولعان, كەيبىرى جۇمىس ىستەپ وتىر. الايدا, مالەەۆتىڭ ورنى ەرەكشە. سوڭعى كەزدەرى كەيبىر جاندار «مالەەۆ كەنىشىندەگى كەن قورى تاۋسىلۋعا جاقىن, دەمەك, قالانىڭ جاعدايى قيىندايدى» دەگەن ءسوزدەردى ايتىپ قالۋدا. جەرلەستەرىمىزدى سەندىرگىم كەلەدى, قاۋەسەتكە سەنبەڭدەر, مالەەۆ كەنىشىن زەرتتەۋ 2030 جىلدارعا دەيىن جوسپارلى تۇردە جالعاسا بەرەدى. وعان قوسا ونىڭ كولبەۋ تۇستارىن باعدارلاۋ جۇمىسى جالعاسا بەرمەك, دەمەك, مالەەۆ كەنىشى قالالىقتارعا ۇزاق ۋاقىت قىزمەت جاساماق. جاڭا كەن ورىندارىن زەرتتەۋ, گەولوگيالىق-بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دە كومپانيا مول قارجى ءبولىپ وتىر. زىريان اۋدانى اكىمدىگى مەن «كازتسينك» كومپانياسى اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى دامىتۋ جونىندەگى مەموراندۋمدا ءناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار. بيىل وسى باعىتقا 800 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى.
ۆلاديمير فيلشين, «كازتسينك» جشس زىريان كەن بايىتۋ كەشەنىنىڭ ديرەكتورى.
* * *
اقسۇڭقار جەمىن شاشىپ جەيدى...
بابالارىمىزدىڭ وسىناۋ قاناتتى ماتەلىن قولدانۋعا تۋرا كەلىپ تۇر. «كازتسينك» پەن اۋدان اكىمدىگى اراسىنداعى مەموراندۋم جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. مۇنىڭ الدىندا دا وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆ پەن «كازتسينك» جشس-ءنىڭ پرەزيدەنتى نيكولا پوپوۆيچ اراسىندا قۇنى ميللياردتاعان تەڭگەدەن اساتىن بىرنەشە كەلىسىم-شارت جاسالىنعان. ەندى, مىنە, كومپانيا باسشىلىعى ريددەر جانە زىريان قالالارىنىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارىن شەشۋ ماقساتىندا ءتيىمدى كەلىسىم-شارتتارعا وتىردى.
ەڭ الدىمەن, كومپانيا باسشىلىعى بەرگەن مول قارجىعا جەكە مەنشىكتەن بالا باقشانى ساتىپ الىپ, وعان كۇردەلى جوندەۋ وتكىزدىك. قازىر بالا باقشا سابيلەردىڭ كۇمىس كۇلكىسىنە بولەنىپ تۇر. پروفيلاكتوريدى دە ساتىپ الىپ, ونى جوندەپ جاتىرمىز, ول جەردە قاريالار مەن مۇگەدەك جانداردى ەمدەيتىن شيپاجاي بوي كوتەرمەك. 36 تۇرعىن ۇيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىپ بەردىك. فۋتبول, حوككەي الاڭدارى دا تاياۋ ارادا پايدالانۋعا بەرىلمەك. ايەلدەر بوساناتىن ءۇي, سۋ قۇبىرلارى دا جاڭارتىلدى. قازىرگى كەزدە «كازتسينك» بولگەن قارجىعا قالانىڭ 220 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جولداردى ءجوندەۋ, اۋلالاردى كوركەيتۋ جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق, مادەنيەت جانە سپورت سارايىنا دا قارجى ءبولىنىپ, جاڭارتىلىپ وتىر.
قالاداعى ءتۇرلى مادەني جانە سپورت شارالارىنا «كازتسينك» ۇنەمى دەمەۋشىلىك جاسايدى. جەتىم بالالار ۇيىنە دە جىل سايىن «كازتسينك» باسشىلىعى قامقورلىق جاساپ كەلەدى.
«كازتسينك» بەرگەن ءبىر جارىم ميلليارد تەڭگەگە وڭ وزگەرىستەر جاسالۋدا.
كومپانيا مەن اۋدان اكىمدىگى اراسىنداعى بايلانىس نىعايا تۇسسە, ەكونوميكا العا باسۋمەن بىرگە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شەشىمىن تابا بەرمەك. ەندەشە زامان تالابىنا ساي العا جىلجىپ كەلە جاتقان كومپانيا باسشىلىعى مەن ونىڭ جيىرما مىڭنان استام جۇمىسشىلارىنا ءساتتىلىك تىلەيمىز.
ەرماك ءسالىموۆ, زىريان اۋدانىنىڭ اكىمى.
* * *
دەرەك پەن دايەك
وسىدان ون ءبىر جىل بۇرىن مالەەۆ كەنىشى ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا ەنىپ, جىل سايىن 2 250 000 توننا پوليمەتالل رۋداسىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە جەتتى. كەنىشتىڭ اشىلۋىنا سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى قاتىسىپ, كەنشىلەر مەن بايىتۋشىلاردى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنان قۇتتىقتاپ, الداعى كۇندەرىندە بيىك بەلەستەرگە جەتە بەرۋلەرىنە ساتتىلىك تىلەدى.
مالەەۆ كەنىشىندە وندىرىلەتىن رۋدادا ءتۇستى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدىڭ جوعارى پايىزى بار. تاۋ-كەن جىنىستارىن پروحودكالاۋ جانە كەندى الۋ كەزىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن وزدىگىنەن جۇرەتىن تەحنيكا قولدانىلادى.
* * *
2000 جىلى مالەەۆ كەنىشى ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىنا قول جەتكىزىپ, جىلىنا 2 250 000 توننا پوليمەتالل رۋداسىن وندىرە باستادى.
مالەەۆ كەنىشىندەگى اعىن سۋلار – ءوندىرىستىڭ وزەگى. 2000 جىلى مالەەۆ كەنىشىندەگى تازارتۋ قوندىرعىلارى مەن قالدىق سۋلاردى تازارتۋ جوبالىق قۋاتىنا ەندى.
2003 جىلى مالەەۆ كەنىشىندە كەن شيكىزاتىن تاۋارلى تۇردە انىقتاۋ جۇيەسى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل ەلىمىزدەگى اۆتوماتتاندىرىلعان ءبىرىنشى قوندىرعى.
2004 جىلدان بەرى ساپانىڭ جوعارى ستاندارتى ISO 9001 ساپا مەنەدجمەنتى سەرتيفيكاتتالدى.
* * *
بۇدان بىلاي مالەەۆ كەنىشىندەگى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تومەندەمەك. بۇگىنگى كۇنى مالەەۆ كەنىشىندە 5پ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, ول كەمشىلىكتەردى دەر كەزىندە انىقتاي الادى.
كەنشىلەردىڭ بىرقالىپتى ىرعاقتى جۇمىسى بايىتۋشىلارعا دا جۇعىستى بولا باستادى. زىريان بايىتۋ فابريكاسىندا دا زامان تالابىنا ساي مىقتى قوندىرعىلار مەن جابدىقتار ورناتىلعان.
* * *
زىريان كەن-بايىتۋ كەشەنىنىڭ بايىتۋ فابريكاسىندا 2004-2005 جىلدارى فلوتاتسيا ءبولىمى مەن ۇنتاقتاۋ جانە رەاگەنت كورپۋسى جاڭارتىلىپ, مىرىش كونتسەنتراتىن سۇزگىلەۋ جانە تيەيتىن ءبولىم ىسكە قوسىلدى.
التىندى ايىراتىن جاڭا تەحنولوگيا وندىرىسكە ەنگىزىلدى.
2007 جىلى اتالمىش كاسىپورىن ەڭبەكتى قورعاۋ جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا ۇزدىك اتاندى.
بۇگىنگى كۇنى بايىتۋ فابريكاسىنىڭ قالدىقتار قويماسىن جاراقتاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ءوندىرىس ورنىندا «گەولوگيا جانە تاۋ-كەن جوبالاۋ» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەپ تۇر.
* * *
بيىل زىرياندىقتار قالانىڭ 220 جىلدىعىن اتاپ وتپەك. ءوندىرىسى ءوركەندەگەن قالادا 40 مىڭنان ءسال استام تۇرعىندار بار. 1791 جىلى گەراسيم زىريانوۆ دەگەن سلەساردىڭ شاكىرتى بۇل وڭىردە ءتۇستى مەتالداردىڭ عالامات مول قورى بار ەكەنىن زەرتتەپ بىلەدى. قالا سول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى.
قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسامىز
كومپانيا باسشىلىعى تەك ءوندىرىس, ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىق پەن ءوز جۇمىسشىلارىنىڭ جاعدايىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, «كازتسينك» قۇرىلىمدارى ورنالاسقان ءوڭىردىڭ باسقا دا تۇرعىندارى ءۇشىن جاۋاپ بەرەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. كومپانيانىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ جانۇيالارى وزدەرىنىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان جاقسى قورعالعانىن, سۇيىكتى قالاسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىن, گۇلدەنۋىن كورگىسى كەلەدى. سوندىقتان بولار, ءبىز ەكى جاققا دا ءتيىمدى شارالاردى الداعى ۋاقىتتا دا جاساي بەرەمىز. ول ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدى ايقىنداپ بەرەدى. الداعى ۋاقىتتا دا ءبىز وڭىردەگى عانا ەمەس, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىن اتاعالى وتىرعان ەلىمىزدە ماڭىزدى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا بەرمەكپىز.
ماسەلەن, وسكەمەندەگى ەكى زاۋىتتىڭ قۇنى وڭداعان ميلليون دوللاردان اسىپ تۇسسە, باسقا دا سەرپىندى جوبالار حالىق يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەمەك. زىريانداعى سەرپىندى جوبالار دا وندىرىسكە باتىل ەنگىزىلىپ جاتىر. بىرنەشە جىلدان بەرى كەشەندە «گەولوگيا جانە تاۋ-كەن جوبالاۋ» باعدارلاماسى جۇزەگە اسۋدا. ماسەلەن, كەن جىنىسىن توقتاۋسىز جوعارىعا شىعارىپ تۇراتىن «سكيپوۆايا» شاحتاسىنداعى كەن بەرەتىن كەشەندى جەتىلدىرۋ جۇمىسى اياقتالدى. كەنىشتەگى ديسپەتچەرلىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا وندىرىستىك باسقارۋ جونىندەگى ينفورماتسيا ورتالىعى قاجەتتى قوندىرعىلارمەن جابدىقتالدى.
بايىتۋ فابريكاسىندا ءوندىرىستى باسقاراتىن ورتالىق ىسكە قوسىلىپ, جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل ەڭبەك ءونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا جاعداي جاسادى.
تاريحتى جاسايتىن ادامدار. زىريان قالاسى ەكى ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت بويى ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپتى ايماعىنا اينالدى. ۇرپاقتار اۋىسقانىمەن, كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگتەردىڭ ءوز ماماندىعىنا دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىگى نىعايا ءتۇستى. زىريان كەن بايىتۋ كومبيناتى كەنشىلەرى مەن بايىتۋشىلارى, سونىمەن بىرگە, ولاردىڭ جانۇيالارى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى مەن قالانىڭ مەرەيتويىنا تولايىم تابىستارمەن كەلىپ وتىر.
اندرەي لازارەۆ, «كازتسينك» جشس-ءىنىڭ اكىمشىلىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتى.
___________________________
دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى وڭداسىن ەلۋباي.
