«...باسقان اياق كەرى كەتكەن زاماندا,
جاسىماي الاشىنا قىزمەت ەتكەن.
بولسا دا قالىڭ تۇمان قاراڭعى ءتۇن,
تۋاتىن باق جۇلدىزىنا كوزى جەتكەن...».
سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ.
تاريح قويناۋىنا ەنگەن 2009 جىل – قازاق ەلىنىڭ جادىندا قانداي وقيعالارىمەن قالدى... قاراپايىم حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ سالقىنى شارپىپ ءوتتى. سونىڭ سالدارىنان ازىق-ت ۇلىك پەن تۇتىنۋ زاتتارى قىمباتتاپ, ينفلياتسيا ءوسىمى بايقالدى. سونداي-اق, جانار-جاعار مايدىڭ باعاسى شارىقتادى, يپوتەكالىق پاتەرلەر قۇرىلىسى باياۋلادى.
وسىلايشا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ شىمبايىنا باتقان كەلەڭسىز قۇبىلىستار قىلاڭ بەردى. دەسە دە, رۋحى بيىك قازاق قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق, الەمدىك داعدارىستىڭ داۋىلىمەن كۇرەستى. ءبىراز تىنىسى تارىلعانمەن, ۋاقىتشا دەگبىرسىزدەنۋ احۋالىنان ارىلا باستادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن تاڭداعان قازاق ەلى داعدارىس ارقىلى جاڭارۋعا نىق قادام باستى. رۋحانيات بەلگىلەرى – ىزگىلىك پەن تەكتىلىك باستاۋلارى قايتا جاڭعىردى.
وسى جىلى ەڭسەلى ەلوردا – استانا قالاسىندا جالعاسىن تاپقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىىى سەزىندە مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س) «مەن ىزگىلىكتىڭ تەكتىلىگىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن عانا جىبەرىلگەنمىن» دەگەن تۇجىرىمىن تىلگە تيەك ەتكەن ەلباسى وسىناۋ ماڭىزدى قۇرالسىز قوعامنىڭ داعدارىستان دامۋدىڭ الدەقايدا جوعارى تراەكتورياسىنا شىعۋى مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتقان ەدى.
ءى. داعدارىستان – جاڭارۋعا
قوعام دامۋىنىڭ زاڭدىلىعىنا سايكەس 2009 جىلى ەلدىڭ جەتىستىكتەرىمەن بىرگە قيىنشىلىقتارى قاتار ءجۇردى. سونىڭ ءبىرى – الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرى. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, نارىقتاعى تاۋارلار مەن قىزمەتتىڭ سۇرانىسى جانە تاپسىرىسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنان ەكونوميكالىق داعدارىس تۋىندايدى.
ادامزات وركەنيەتى دامۋ تاريحىندا داعدارىستى كەزەڭنەن ءوتىپ وتىرعان. ەرتە داۋىردە ازىق-ت ۇلىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن, «ونەركاسىپ ءتوڭكەرىسى» كەزىندە حالىقتىڭ تولەماقى قابىلەتىنىڭ ناشارلاۋىنان سۇرانىس تومەندەپ كەتەدى. تاۋار ءوندىرىسى مەن سۇرانىستىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماۋى داعدارىسقا اكەلىپ سوقتىرادى.
سوڭعى ەكى عاسىردا امەريكا جانە ەۋروپا ەلدەرىن قامتىعان ەكونوميكالىق داعدارىستار سانى 20-عا جەتكەن. تاريحي مالىمەتتەر بويىنشا ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جيىلەگەن قارجىلىق داعدارىستار اراعا 10-12 جىل سالىپ قايتالانىپ وتىرعان. حح عاسىرداعى كۇيزەلىستى داعدارىس اقش, انگليا, فرانتسيا, گەرمانيا جانە رەسەي سياقتى مەملەكەتتەردى قامتىدى. داعدارىس ءوندىرىستى كۇيرەتتى, جۇمىسسىزدىقتى ءوسىردى, قوعامدىق قاتىناستاردى شيەلەنىستىردى. اقش تاريحىندا 1929-1933 جج. « ۇلى داعدارىس» اتاۋىمەن قالدى. وسى جىلدارى نيۋ-يوركتە اكتسيانىڭ باعاسى كۇرت تومەندەدى, قورى بار «نارىق اۋرۋى» باستالدى. ەلدەگى ىسكەرلىك بەلسەندىلىك قۇلدىراپ كەتتى, بۇل داعدارىستىڭ زارداپتارى قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن سەزىلدى.
سول كەزدەگى رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, اقش-تا جۇمىسسىزدىق 14 ميلليون ادامدى قۇراعان, بارلىعى 32 ەلدى قامتىعان بۇل داعدارىستان 30 ميلليونداي ادام زارداپ شەككەن. ونەركاسىپ ءوندىرىسى 24 پايىزدان 46 پايىزعا قىسقارعان.
ەكىنشى دۇنيە جۇزىلىك سوعىستان كەيىن انگليا, كانادا, بەلگيا, اقش, نيدەرلاندى ەلدەرىن شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس كەزىندە 10 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالعان. وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارى مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەندەۋىنەن «ەنەرگەتيكالىق داعدارىس» كورىنىس بەردى. وسى كەزدە مۇناي وندىرۋشىلەر نارىقتاعى مۇنايدىڭ باعاسىن ۇلعايتۋعا تىرىستى, باررەل باعاسى 3 دوللاردان 12 دوللارعا ءوستى.
توقسانىنشى جىلدارداعى ازيا داعدارىسى ايماقتاعى ۆاليۋتا دەۆالۆاتسياسى مەن تولەماقى بالانسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىنداسا, رەسەيدەگى داعدارىس اينالىمداعى رۋبل باعامىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن بايقالدى. وسى كەزدە كوممەرتسيالىق ءوندىرىس توقىراپ, حالىق كەدەيلەندى.
مۇنداي كورىنىستەر ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا دا جەتتى. 2007 جىلعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جىلجىمايتىن م ۇلىك وپەراتسيالارى, قۇرىلىس, بانك سەكتورلارىن قامتىدى. سونداي-اق, ساۋدا مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋگە كەرى اسەرىن تيگىزىپ, شاعىن بيزنەس زارداپ شەكتى.
الەمدىك داعدارىس سالدارىنان 2007-2008 جج. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قارجى جانە قۇرىلىس سالالارىندا قۇلدىراۋ بايقالدى. شيكىزات تاۋارلارىنا سۇرانىس كەمىدى, حالىقتى ەڭبەكپەن قامتۋ جانە باعا ءتۇسىپ كەتتى. جالپى, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنى تومەندەدى. 2007 جىلى ىشكى جالپى ءونىم 8,5 پايىزعا وسسە, 2008 جىلى 3,1 پايىزعا تومەندەگەن, 2009-2010 جج. كورسەتكىشتەر دە ءماز ەمەس. داعدارىستىڭ العاشقى جىلدارى ينفلياتسيا ورتا ەسەپپەن 17 پايىزدى قۇراعان. وسى كەزدەرى ءبىر بولكە ناننىڭ باعاسى 70 تەڭگەگە ءوسىپ كەتتى.
حالىق بانكى مالىمەتتەرىندە نەسيەلەندىرۋ جۇيەسىنە حالىقتىڭ 42 پايىزى (3455 مىڭ ادام) تارتىلعان, سونىڭ ىشىندە فيرمالار 10 پايىزدى قۇراعان. قارجىلىق داعدارىس حالىقتىڭ نەسيەنى قايتا راسىمدەۋ كەزىندە بايقالدى, باسقاشا ايتقاندا, بانكتەن العان العاشقى نەسيەسىن جابۋ ءۇشىن الىنعان ەكىنشى نەسيەنى وتەۋ قيىنعا سوقتى. وسىلايشا ەل-جۇرتىمىز قارىزعا باتتى. 20-22 پايىز ۇستەمەمەن نەسيە العان ادامدار, جۇمىستىڭ قىسقارىپ, جالاقىنىڭ ازايۋى سالدارىنان قايتارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلدى. ءتىپتى, وسى كەزدە نەبىر سوراقى ارەكەتتەرگە بەل بۋعاندار دا تابىلىپ جاتتى. قازاقتىڭ بەلباۋىن بوساتپاۋ ءۇشىن وسىنداي سىناق كەرەك تە شىعار...
ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى نەسيەلەندىرۋ جۇيەسى – ستۋدەنتتەردىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالدى. قر بجع «قارجى ورتالىعى» ارقىلى ستۋدەنتتەر نەسيەگە كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەر الدى. دەگەنمەن, 2008-2009 وقۋ جىلى ستۋدەنتتەرگە اۋىر ءتيدى. ەلدەگى جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋىنان اقىلى نەگىزدە وقيتىنداردىڭ جۇيكەسى جۇقاردى, 200 مىڭنان استام ستۋدەنتكە وقۋدان شىعۋ قاۋپى ءتوندى. بۇل ماسەلە دەپۋتاتتىق ساۋالداما ارقىلى ۇكىمەت مىنبەرىنە دەيىن كوتەرىلدى. «نۇر وتان» حدپ-نىڭ نازارىنا ىلىگىپ, ناتيجەسىندە اقىلى نەگىزدە وقيتىن 3 كۋرستىڭ وزات ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قوسىمشا مەملەكەتتىك گرانتتار ءبولىندى. ماتەريالدىق قولداۋعا اسا ءزارۋ ستۋدەنتتەرگە ۇزاق مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەر بەرىلدى. ولاردىڭ جالپى سانى 40 مىڭعا جەتتى.
دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلدان باستاپ, الەۋمەتتىك مىندەتتى تولەمدەر مەن بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا ءوستى. قازاقستان ۇكىمەتى, ۇلتتىق بانك جانە قارجى قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ 2009-2011 جج. ارنالعان بىرلەسكەن جوسپارىنا سايكەس, ۇلتتىق قوردان 20 ملرد. دوللار كولەمىندە قارجى ءبولىنىپ, ينۆەستيتسيا رەتىندە ەكونوميكا سالاسىنا قۇيىلدى.
ەلباسى 2009 جىلعى «داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا» اتتى جولداۋىندا «تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن پاراقتاساق, كۇيرەگەن كەڭەستەر يمپەرياسىنىڭ ورنىنا جاڭا مەملەكەت قۇرۋ بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. تۇرالاپ قالعان ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, ونى جاڭاشا دامۋ جولىنا ءتۇسىرۋ تاقىر جەردەن تاۋ تۇرعىزعانمەن بىردەي ەدى. ەل بولىپ ول قيىندىقتاردى دا ەڭسەرىپ وتتىك», دەي كەلە, «داعدارىستار وتەدى, كەتەدى. ال مەملەكەت تاۋەلسىزدىگى, ۇلت مۇراتى, ۇرپاق بولاشاعى سياقتى قۇندىلىقتار ماڭگى قالادى», دەپ قاداپ ايتقان بولاتىن.
2009 جىلعى وڭ وزگەرىستەر قاتارىندا استانا قالاسىندا اشىلعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ءبىرىنشى ينتەللەكتۋالدىق مەكتەبىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىن, «نەۆادا-سەمەي» انتيادرولىق قوزعالىسىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋدى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ ءىىى سەزىنىڭ شاقىرىلۋىن, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ەسكەرتكىشىن, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ جاڭا عيماراتىن, «كەرۋەن», «ازيا-پارك» ساۋدا-ويىن-ساۋىق, «Astana Financial Tower» ىسكەرلىك ورتالىعىن, ت.ب. قۇرىلىس نىساندارىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىن اتاۋعا بولادى. سونداي-اق, وسى جىلى كونستيتۋتسيا كۇنىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان تۇڭعىش اسكەري شەرۋ ۇيىمداستىرىلدى. 2009 جىلى تاريحقا ەنگەن «داعدارىستان – جاڭارۋعا» ۇعىمىنىڭ ناقتى كورىنىسى, مىنە, وسىلار.
ءىى. «قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى»
«قازاقتى اۆتونوميا قىلساق,
قاراوتكەل – الاشتىڭ ورتاسى,
سوندا ۋنيۆەرسيتەت سالىپ,
قازاقتىڭ ۇل-قىزىن وقىتساق
«قوزى كورپەش-باياندى» شىعارعان,
شوقان, اباي, احمەت, مىرجاقىپتى
تاپقان قازاقتىڭ كىم ەكەنىن
ەۋروپا سوندا بىلەر ەدى-اۋ».
ءا.بوكەيحان. «گ.ن.پوتانين».
قازاقتىڭ بولمىسى ەرتەدەن قورعان مەن قامال سالعاننان گورى سايىن دالادا جىلقى ءمىنىپ, تازا اۋادا ەركىن تىرشىلىك ەتۋگە بەيىمدەلگەن. «ادام جۇزگە كەلمەي ولمەيتىن, مالى ەكى تولدەيتىن» جەردى اڭساعان اسان قايعىدان ەسىلدىڭ بويىن كورگەندە «التى كۇندە ات سەمىرتىپ مىنەتىن جەر ەكەن» دەگەن ءسوز قالىپتى. الايدا, قازاقتىڭ كوشپەلىلىك پەن وتىرىقشىلىقتى قاتار ۇستاعانى – ورتاعاسىرلىق قالالار تاريحىنان بەلگىلى. قالا الەمى – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا الەمى, مۇندا ەۋروپالىق ولشەممەن ينديۆيدۋاليزم مەن كاسىبيلىك باسىم تۇسەدى. قاي كەزەڭدە بولسا دا قالا الەمى ادامداردى رۋ-تايپالىق سانادان ارىلتىپ, ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشقان. وسىعان سايكەس ەلورداسى – استانادا ىسكەر ادامداردىڭ ەرەكشە توبى قالىپتاسىپ كەلەدى.
كەزىندە اكادەميك رىمعالي نۇرعالي «اقمولا» ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋ ماسەلەسىن كوتەرگەندە, ەلباسى (ول كەزدە پرەمەر-مينيستر) «مەنىڭشە قازاقستان ءۇشىن اقمولانىڭ ورنى ەرەكشە. اناۋ كارتاعا قاراشى, داليعان كول-كوسىر, ۇلان-بايتاق قازاعىمنىڭ كەڭ دالاسى. ەتەك-جەڭى مول پىشىلگەن اتا-بابامنىڭ شاپانى سەكىلدى عوي. بىرەۋ سىيلادى دەيسىڭ بە, ءبارى دە بىلەكتىڭ كۇشىمەن, نايزانىڭ ۇشىمەن الىنعان. اناۋ ءبىر تۇستا, ورىنبور تاراپىنان ىشكە قاراي سۇعىنا كىرىپ كەتكەنى بولماسا, جەرىمىز التايدان اتىراۋعا, وتىراردان ومبىعا دەيىن كەرىلىپ-اق جاتىر ەمەس پە. جەر ءجانناتى جەتىسۋداعى جۇماق ىسپەتتى الماتى اتتەڭ ءبىر بۇيىردە, تىعىرىقتا جاتىر. ماعان سالسا, شىركىن استانا بولار جەر – قازاقستاننىڭ كىندىك ورتالىعى, باتىسقا دا, شىعىسقا دا, سولتۇستىككە دە, وڭتۇستىككە دە قاشىقتىعى بىردەي, جەتپىس جەتى جولدىڭ تورابىندا تۇرعان اقمولا ەمەس پە. سوندا جاڭا ۇيىتقى پايدا بولىپ, حالىق ورتالىققا قاراي ويىسار ەدى-اۋ, جەرىڭە, سۋىڭا, بايلىعىڭا ەشكىمنىڭ اۋزىنىڭ سۋى قۇرىماس ەدى. قازاننىڭ قاقپاعى جابىلسا, سۇعاناققا جول جوق», دەگەن ەدى.
ءيا, سول جىلدارى باق-تا استانانى اۋىستىرۋ تۋرالى ءارتۇرلى قوعامدىق پىكىرلەر جاريالاندى. سولاردىڭ قاتارىندا الماتى قالاسىنىڭ گەوساياسي جاعدايى – قىتايمەن شەكارا ماسەلەسىنىڭ كۇردەلىلىگى, قالانىڭ سەيسميكالىق قاۋپى, سونداي-اق اقمولا وبلىسىن قازاقتاندىرۋ ماسەلەلەرى بولدى. بۇل تۋراسىندا ەلباسىنىڭ «مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدى قاتە شەشىم قابىلدادى دەپ جاس ۇرپاقتىڭ كىنالاۋىنا ەشقانداي نەگىز جوق. الماتى بۇرىنعىسىنشا ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى قالاسى بولىپ قالادى. ال كۇشتى ەكى ورتالىقتىڭ بولۋى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن تەك ارتتىرا تۇسەدى. الەمدە ەكى استانانىڭ ءومىر ءسۇرۋىنە قاتىستى مىسالدار وتە كوپ. ولار – انكارا مەن ىستامبۇل, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگ... ۆاشينگتون مەن نيۋ-يورك. بۇل قاتاردا, مەنىڭ ويىمشا, ءبىز الدىڭعىسى دا, ارتقىسى دا بولا قويماسپىز», دەگەنى ءدال كەلدى.
ءيا, بۇرىن قاراوتكەل, اقمولا, تسەلينوگراد اتالعان استانا قالاسىنىڭ تاريحى دا قىزىق. سارىارقا قازاقتارى ەسىل وزەنىنىڭ قازىرگى استانا قالاسىندا ورنالاسقان, كوشپەلى ەل-جۇرت اتتىلى-جاياۋ وتە بەرەتىن تايازداۋ تۇسىن قاراوتكەل دەپ اتاعان ەكەن. اقمولا اتاۋى ءحىىى-ءحىV عع.-دا تۇرعىزىلعان اق كۇمبەزدى بەيىتكە بايلانىستى پايدا بولسا كەرەك, 1830 جىلى نەگىزى قالانعان. العاشىندا اقمولا اسكەري بەكىنىسى اتانعان ەلدى مەكەنگە 1862 جىلى قالا مارتەبەسى بەرىلگەن.
قازاقستانداعى تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە اقمولا وبلىسىمەن بىرگە اقمولا قالاسى دا وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. 1954 جىلدىڭ كوكتەمىندە اقمولاعا تىڭ يگەرۋشىلەر تيەلگەن العاشقى ەشەلون كەلىپ توقتادى. دەرەكتەر اقمولا وبلىسىنا 270 مىڭ ادام كەلگەنىن ايعاقتايدى.
اقمولا 1960 جىلدىڭ اياعىندا قۇرىلعان تىڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى. 1961 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قالا اتاۋى تسەلينوگراد بولىپ ءوزگەرتىلدى. وسىعان جاۋاپ رەتىندە ءشامشى قالداياقوۆتىڭ مارش سارىنىندا شىرقالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» (قازىرگى گيمن) ءانى دۇنيەگە كەلگەن ەدى.
الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, استانا تاڭداۋدىڭ استارىندا ۇلتتىق يدەيالار جاتادى. ماعجان جىرلارىنداعى: «باتىرلار سايران سالعان سارىارقاعا» استانانى كوشىرۋ قالىڭ قازاقتىڭ جۇرەگىنە جاقىن بولعانمەن, كەڭەستىك «تسەلينانى» اڭساۋشىلار «سارىارقا – رەسەيدىڭ جالعاسى» دەۋدەن جالىقپاي-اق قويدى. بۇل سانادان استانانى كوتەرۋ ارقىلى ارىلدىق-اۋ, ايتەۋىر. ءسويتىپ, تاۋەلسىزدىك جىلدارى (1994 جىلى) قالاعا اقمولا اتاۋى قايتارىلدى. ال, ەلباسىنىڭ «اقمولا قالاسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى دەپ جاريالاۋ تۋرالى» جارلىعى (1997 جىلعى 20 قازان) نەگىزىندە 1998 جىلى 6 مامىردا وتانىمىزدىڭ استاناسى استانا قالاسى بولىپ اتالدى. باستاپقىدا الماتى, سارىارقا اۋداندارىنان تۇرعان كىشىگىرىم استانا قالاسىنىڭ اۋماعى قازىر قۇلاشىن كەڭگە جايعان.
استانا قۇرىلىسى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن قىسقا مەرزىمدە اياقتالعانى بەلگىلى. ساۋلەت ونەرىنىڭ ەۋرازيالىق ۇلگىسىمەن تۇزىلگەن عيماراتتار – ەجەلگى گرەكياداعى قالا مەملەكەتتەر سياقتى استانانىڭ مارتەبەسىن كوككە كوتەرىپ تۇر. قالانىڭ مازمۇندىق ءستيلى تاستاردا قاشالىپ, ماڭگى يدەيالار كورىنىس بەرەدى. وسىلايشا, قالا عيماراتتارى مەن ەسكەرتكىشتەرى جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي جانە ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.
2009 جىلعى حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا استانا قالاسىندا 639 311 ادام تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە 405 385-ءى قازاقتار, 160 952-ءى ورىستار, 4080-ءى وزبەكتەر, 19 522-ءسى ۋكرايندار, 574-ءى ۇيعىرلار, 11 279-ى تاتارلار, 2009-ى نەمىستەر, 4244-ءى كورەيلەر, 1874-ءى ازەربايجاندار, 5549-ى بەلورۋستار, 455-ءى تۇرىكتەر, 15 529-ى وزگە ەتنوس وكىلدەرىن قۇرايدى.
وسىلايشا, استانالىقتار سانى جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ, استانا قالاسى ءومىر ءسۇرۋ مەن قىزمەت ەتۋگە قولايلى ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى مەگاپوليسكە اينالىپ وتىر. بۇل مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان قامقورلىقتىڭ زاڭدى ءناتيجەسى. الەم نازارىنا ىلىككەن استانا – ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ ارمانىنا اينالعان قالا-مەملەكەت دەۋگە نەگىز بار.
ءىىى. «ەۋروپاعا جول» – وركەنيەت جولى
2009-2011 جج. ارنالعان «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ەلباسىنىڭ 2008 جىلعى «قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى» اتتى جولداۋى نەگىزىندە ازىرلەنگەنى ءمالىم.
بۇل باعدارلاما ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك ورناتۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالدى. باسقاشا ايتقاندا, ەۋروپا ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ, كولىكتىك قاتىناستاردى دامىتۋ, جاڭا تەحنولوگيانى ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ, وتاندىق جانە ەۋروپالىق نورمالاردى جەتىلدىرۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك وي-سانانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
ءبىرىنشى مىندەتى – ەلىمىزدەگى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا جاقىنداتۋ. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ, سۋ قورلارىن قورعاۋ, كليماتتىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋ, بيوارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە ت.ب. ماسەلەلەر بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جوسپارلانادى. سونداي-اق, مەديتسينالىق كىزمەتتىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. دەرتتى انىقتاۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق-اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, اۋرۋدى ەمدەۋ جانە الدىن الۋ, ءدارى-دارمەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسى, تاماقتانۋ ستاندارتتارىن ەنگىزۋ, كادرلار قورى جۇيەسىن دامىتۋ ەسەبىنەن ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس جۇرگىزىلەدى. سونىمەن قاتار, ءبىلىم, الەۋمەتتىك قولداۋ, ەڭبەكپەن قامتۋ جانە كوشى-قون سالاسىن دامىتۋ قاراستىرىلادى.
ەكىنشى مىندەت – مەملەكەتتىك كۇرىلىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن ەۋروپالىق تاجىريبە نەگىزىندە ءارى قاراي دامىتۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن كادرلار قورىن باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن ەنگىزۋگە, ەلدىڭ ساياسي ءومىرىن ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالادى. بۇل, اسىرەسە, سايلاۋ, ساياسي پارتيالار, بۇقارالىق اقپارات كۇرالدارى, مەملەكەتتىك كىزمەتتى رەفورمالاۋ, سوت جۇيەسى جانە ت.ب. سالالار بويىنشا زاڭداردى جەتىلدىرۋ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
ءۇشىنشى مىندەت – 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىتتالدى. باعدارلامادا انىقتالعان بىرقاتار باسىمدىقتار: دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىنا جاسالعان جاعدايلاردى جاقسارتۋ; ەقىۇ مەملەكەتتەرىنىڭ ترانزيتتىك-كولىكتىك جانە ەۋرازيانىڭ ترانسقۇرلىقتىق مۇمكىنشىلىگىن دامىتۋ; ەكولوگيالىق ماسەلەلەر; بەيبىتشىلىك جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ, ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ; تەرروريزم, ەكسترەميزم, ەسىرتكى بيزنەسى, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن كۇرەستە قاۋىپسىزدىكتىڭ بەيبىت اسپەكتىلەرىن دامىتۋ; اۋعانستان احۋالى.
«ەۋروپاعا جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ – ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كوتەرۋگە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ مەن ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن كامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىكتەر اشتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 2009 جىلى قازاقستانعا قۇيىلعان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ جالپى سوماسى 25 ميلليارد دوللار شاماسىن قۇراعان.
جاھاندىق داعدارىستىڭ ىقپالىنا قاراماستان, قازاقستان-گەرمانيا ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 2,9 ميلليارد دوللاردان استى. قازاقستاندا گەرماندىق كاپيتالدىڭ قاتىسۋىمەن 800-دەن استام بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلگەن. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا گفر-دىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا سالعان ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى سوماسى 3 ميلليارد دوللارعا جۋىق قاراجاتتى قۇرادى. ال قازاقستان گفر-دىڭ ەكونوميكاسىنا 4 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعان. سونداي-اق, قازاقستان گفر-دا «بولاشاق» ەۋروپالىق ورتالىعىنىڭ وكىلدىگىن اشتى. الماتىدا «قازاق-نەمىس» ۋنيۆەرسيتەتىن ودان ءارى دامىتۋ, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورنىمەن ىنتىماقتاسۋ كوزدەلدى. «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا قازاقستان – گەرمانيا سەرىكتەستىگى وڭ ناتيجەلەرىن بەردى. 2009 جىلى وتكەن «قازاقستاننىڭ گەرمانياداعى جىلى» مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى بولدى.
«ەۋروپاعا جول» – مەملەكەتتىڭ دامۋ ستراتەگياسىمەن استاسىپ جاتقان بولاشاقتىڭ كەشەندى باعدارلاماسى. ەۋروپامەن ارىپتەستىك قاتىناس ورناتۋ – قازاق قوعامىنىڭ دامۋ جولىن تاڭداۋىنان باستالدى. سوندىقتان وركەنيەت جولىن تاڭداعان قازاق ەلى الەمدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-مادەني وزگەرىستەردىڭ پايدالى جاقتارىن ەلدىڭ مۇددەسىنە يكەمدەسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
ءىV. دىنارالىق كەلىسىم – ادامزات يگىلىگىنە
وسى قازان ايىندا دۇنيەگە كەلگەن الەمنىڭ 7 ميللياردىنشى تۇرعىنى تۋرالى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن «الەمنىڭ 7 ميللياردىنشى تۇرعىنى قاراما-قايشىلىقتى قوعامدا ءدۇنيەگە كەلەدى. ويتكەنى, بىزدە ازىق-ت ۇلىك بولعانمەن, ميلليونداعان ادام اشتىقتا وتىر. ءبىزدىڭ بايلىعىمىز ارتقانمەن, ميلليونداعان ادام كەدەيلەنۋدە. ىلگەرىلەۋشىلىكتىڭ زور مۇمكىندىكتەرى بولعانمەن, كەدەرگىلەرى كوپ. سولاردىڭ ىشىندە تەڭسىزدىك; كەلىسپەۋشىلىك, ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى, دەموكراتيانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, انا ءولىمى, كليماتتىڭ ءوزگەرۋى, قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋىن» اتاپ كورسەتكەن ەدى.
اتالعان جاھاندىق پروبلەمالار 2009 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىىى سەزىنە ارقاۋ بولعان-دى. وسىلايشا, باتىس پەن شىعىستىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان استانا قالاسىندا ءارتۇرلى ۇلتتار مەن دىندەر توعىسىپ, دۇنيەتانىمى ۇيلەسكەن جانداردىڭ ءوزارا ۇنقاتىسۋى جالعاسىن تاپتى.
«استانا – بۇل كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قالاسى. بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, مەشىتتەردىڭ مۇنارالارى, حريستياندىق حرامدار مەن سيناگوگالاردىڭ كۇمبەزدەرى, باسقا ءدىن وكىلدەرىنىڭ عيبادات ۇيلەرى قالا ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلىنىڭ جانە ونىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ اجىراعىسىز بولىگىنە اينالىپ كەلەدى. استانا – بۇل ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحىندا اسا ۇلى وركەنيەتتەردىڭ تاريحي جانە مادەني مۇرالارىنىڭ توعىسۋ ورتالىعى بولعان ەلدىڭ ورداسى», دەگەن ەدى ەلباسى. 2006 جىلى وسىنداي فورۋمعا 29 دەلەگاتسيا قاتىسسا, 2009 جىلى الەمنىڭ 35 ەلىنەن 77 دەلەگاتسيا جينالدى.
قازاقستاندا 3200-گە جۋىق عيباداتحانا بار ەكەن. سوڭعى جىلدارى سالىنعان بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى ەلىمىزدىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەردى. بۇل عيماراتتا ءارتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن فورۋمدار وتكىزىلىپ تۇرادى, مۇندا حالىقارالىق مادەنيەتتەر مەن دىندەر ورتالىعى قۇرىلعان. قازاقستان حالقى «تولەرانتتىلىق, ءدىني توزىمدىلىك جانە جاڭا اتاۋلىنى قابىلداۋعا دەگەن اشىقتىق سەكىلدى قاسيەتتەرىمەن» ەرەكشەلەنەدى.
2001 جىلى 11 قىركۇيەكتەگى جاعداي الەمدىك «وركەنيەتتەر قاقتىعىسىن» تۋدىردى. وسى قاقتىعىس بۇلتىن سەيىلتۋ ماقساتىندا كوتەرىلگەن باستامالار قازاقستاندا ىسكە اسىرىلدى. 2003 جىلعى العاشقى فورۋمدا قابىلدانعان دەكلاراتسيادا «كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ – حالىقتار اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمگە قولداۋ ءبىلدىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى قۇرالى» دەلىندى. ەكىنشى فورۋمدا ءدىني سوعىستار جاراتۋشىنىڭ «ءبىرىن ءبىرى ولتىرمەۋ», «قان توكپەۋ» وسيەتىن اياقاستى ەتتى. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان بەيبىت تۇرعىنداردىڭ قىرعىنعا ۇشىراۋى تىلگە تيەك ەتىلدى. 2009 جىلعى ءدىني فورۋمدا لاڭكەستىك ارەكەتتەر, ەسىرتكى پروبلەماسى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. وسى رەتتە حالىقارالىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ السىزدىگى ءسوز بولدى. مۇنىڭ ءبارى – ادامزات دامۋىنىڭ تۇراقتىلىعىن تەجەيتىن «كوپ باستى ايداھارلاردى» ەلەستەتەدى.
دىنارالىق كەلىسىم اياسىندا قاراستىرىلعان كەلەسى ماسەلە – الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىسى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ءمالىمەتتەرى بويىنشا, «الەمنىڭ 50-گە جۋىق مەملەكەتى ەكونوميكالىق شىڭىراۋدىڭ شەگىنە جەتتى. الەمنىڭ بۇكىل ونەركاسىپتىك دامىعان ەكونوميكاسى – اقش, جاپونيا, ەۋرووداق جانە رەسەي رەتسەسسيا جاعدايىندا. سوڭعى ونداعان جىلدا العاش رەت قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى باياۋلادى». بۇل داعدارىس جوعارىدا اتالعان جاھاندىق پروبلەمالاردى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى.
الەمدىك داعدارىسپەن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. بۇعان جۇمسالعان ءىس-شارالار كولەمى 10 تريلليون دوللاردان اسىپ تۇسكەن. ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى كەمىپ, مەملەكەتتىك قارىزدار ءوسىپ كەتكەن. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى الەمنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى, عىلىم مەن تەحنيكا جاڭالىقتارى, كوبىنە «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنە ءتان اشتىق, كەدەيشىلىك پروبلەمالارىن شەشىپ بەرە الماي وتىر.
فورۋمدا جەردىڭ استى-ءۇستى بايلىعىن يەمدەنەتىن ادامداردىڭ قاتىگەزدىگى, كەدەيلەر مەن بايلار الشاقتىعى, اشتىقتىڭ سالدارىنان جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋى, قاراپايىم ادامداردىڭ ەمدەلۋگە قولجەتىمسىزدىگى سياقتى جالپىادامزاتتىق پروبلەمالار تالقىلاندى. الەمدە ميللياردتان استام ادام كۇنىنە 1 دوللارعا جەتپەيتىن قارجىعا كۇن كورەدى ەكەن. وسى رەتتە عىلىمنىڭ السىزدىگى دە العا تارتىلدى.
دىنارالىق كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ءتۇيىنى – ادامزاتتى قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرالى ىزگىلىك باستاۋلارىنا قايتا ورالۋ بولدى. فورۋمدا جاڭا الەم قۇرىلىسىنىڭ نەگىزدەرى: «ءادىل ەكونوميكالىق مودەل», «مەملەكەتارالىق قاتىناستاردىڭ ءادىل ساياسي مودەلى» جانە «جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن جاڭا كوزقاراس» اتالدى.
كەز كەلگەن داعدارىستى ەڭسەرۋ ءۇشىن ادامگەرشىلىك قاعيدالارى مەن مورالدىق ولشەمدەر ۇستانىمى الدىڭعى قاتارعا شىعۋى كەرەك. سوندا عانا قازىرگى مەيىرىمسىز ادامدار ساناسىن وزگەرتۋگە بولادى. بىراق, ايگىلى فيزيك البەرت ەينشتەين ايتپاقشى, «ادام ساناسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدەن گورى, اتومدى بولشەكتەپ, قايتا قالپىنا كەلتىرگەن وڭايىراق». باسقاشا ايتقاندا, سانانى وزگەرتۋ – وتە كۇردەلى ماسەلە. بۇگىندە الەمدى جايلاعان رۋحاني جۇتاڭدىق ادامداردىڭ قىرىلىپ-جويىلۋىنا جول اشتى. سوندىقتان, ارقايسىمىز ادامزاتتى ساقتاۋ يدەيالارىنا قىزمەت ەتۋگە ۇمتىلايىق, اعايىن.
ءىرىلى-ۇساقتى وسىنداي وقيعالارىمەن 2009 جىل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنان ەرەكشە ورىن الدى. كوش باسىنداعىلار قازاق ەلىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىسقا توتەپ بەرە الاتىن كۇشتىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەدى. ەلىمىزدە ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇراقتىلىق ساقتالدى, ەۋروپا كەڭىستىگىندەگى بەلسەندىلىگى ارتتى. قازاقتىڭ شاڭىراعى دىنارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمگە تولى بولدى. استانا – مەملەكەتارالىق رۋحاني كەلىسىم ورتالىعىنا اينالدى. ەكى ونجىلدىق بويى حالىقارالىق ارەنادا قازاق ەلىنىڭ مارتەبەسى ءوستى.
بۇركىتباي اياعان, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
