وسى ورايدا شامايداي ەردىڭ ەسىمىن ايرىقشا اتاۋىمىز ءلازىم. بۇگىندەرى ەسىمى كوپكە بەلگىسىز, ونەگەسى ۇمىت قالعان شىناسىلدىڭ شامايى – ۇلت جولىندا قۇربان بولعان ارداقتى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى. ول 1897 جىلى قازىرگى الماتى وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىنا قاراستى №4 (قازىرگى – ويتوعان) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بيىل اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرىنىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولىپ وتىر.
شاماي – باق دارىپ, قۇت قونعان ورازدى اۋلەتتەن تارايتىن تەكتى ازامات. ءتۇپ اتاسى تەمەي (تىندى), باباسى تولەباي, ەسىركەپ تە, ءوز اتاسى دوسان, اكەسى شىناسىل دا ءوز زامانىنىڭ اتى شىققان ازاماتتارى بولعان. باباسى تولەباي جوڭعار, قالماق سوعىسىندا «ابىلايلاپ!» اتقا قونعان قازاق باتىرلارىنىڭ ءبىرى. الاساپىران زاماندا جانقيارلىق ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اتى مۇقىم قازاققا ءماشھۇر بولعان باتىردىڭ ەرلىگى ءى.جانسۇگىروۆتىڭ ەڭبەكتەرىندە ايتىلعان-دى. قۇتتى بەسىكتەن ءوسىپ-ونگەن بالا شاماي ءبىلال سۇلەەۆ, وراز جاندوسوۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ سىندى ەل اعالارىمەن قاتارلاسىپ, ۇلت قىزمەتىنە جەگىلەدى.
اق پەن قىزىل ءوزارا باقتالاسقان شاقتا, ەل ىرگەسى سوگىلىپ, حالىق جەرىن, مال-مۇلكىن تاستاپ, اقسۋدان التاي ءوتىپ, بوسىپ كوشە باستايدى. بۇل ۋاقىتتا قارا حالىقتى بىرەسە اعى, بىرەسە قىزىلى شاۋىپ, بەرەكەسىن قاشىرادى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ زۇلماتتى جىلدارى شاماي ءبىلال, وراز اعالارىمەن بىرىگىپ, ەلدىڭ قورعانى بولىپ, اتامان اننەنكوۆتىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلۋ جانە اشارشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن «ماتاي-سادىر» ۇيىمىن قۇرادى. بۇل ۇيىم – ءالسىزدىڭ قورعانى, جوقتىڭ تىرەۋى, ءجابىر كورگەننىڭ پاناسى, جەتىمنىڭ جەبەۋشىسى بولدى. ناتيجەسىندە ماتاي اتاسىنان تاراعان ءبىر قاۋىم ەلدى ءبورلى قۇمىنا تىعىپ, اشتىقتان, اننەنكوۆتىڭ قىرعىنىنان امان-ەسەن الىپ قالادى.
كەڭەس ۇكىمەتى ورناعان كەزەڭدە, «جەر ءجۇزىنىڭ ەڭبەككەرلەرى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن شاقىرۋدى قولداپ, حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسادى. اقسۋ اۋدانى اۋماعىنان «قوسشى» وداعىنىڭ بولىمشەلەرىن قۇرۋعا كومەك كورسەتكەن ەكەن. ول كەزدە بۇل وداقتىڭ اۋداندىق باسشىسى ب.سۇلەەۆ, وبلىستاعى باسشىسى و.جاندوسوۆ بولاتىن. 1921 جىلعى قولدان جاسالعان العاشقى اشتىقتان سوڭ, الماتى وبلىسىنىڭ بىرقاتار اۋداندارىندا پاناسىز بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر اشىلا باستايدى. 1927 جىلى شامايدىڭ قامقورلىعىنىڭ, قايراتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قاراعاشتاعى بۇرىنعى «مامانيا» مەكتەبى جانىنان 200 ورىندى «بالالار كوممۋناسى» قۇرىلادى. بۇل قاراعاشتاعى مەكتەپ – باي-باعلانداردىڭ مۇلكىن تاركىلەۋ كەزىندە ورتەنىپ كەتكەن ەدى. مىنە, شامايداي اعارتۋشىنىڭ كورەگەندىلىگىمەن بۇل مەكتەپتىڭ ورداسى قايتا كوتەرىلىپ, حالىقتىڭ پاناسىنا اينالادى. الماتى وبلىسى بويىنشا وقۋ-اعارتۋ ىسىمەن اينالىسىپ, قوعامدىق-ساياسي قىزمەتتەرى ارقىلى ساۋات اشۋ ءىسىن قولداعان قايراتكەردىڭ ۇستىنەن زاھارلى جىلدارى ءجونسىز شاعىمدار تۇسە باستايدى. جالا جاپقىش بەلسەندى تىڭشىلاردىڭ كورسەتۋىمەن قىران تەكتى ازاماتتىڭ اياعىنا تۇساۋ ءتۇسىپ, 1937 جىلدىڭ 12 شىلدەسىندە قاماۋعا الىنادى. وعان تاعىلعان ايىپتا: «كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى قازاقتاردان قۇرىلعان ۇلتتىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ, الماتى وبلىسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى و.جاندوسوۆتىڭ باسشىلىق تاپسىرماسىمەن اقسۋ اۋدانىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى كونتررەۆوليۋتسيالىق توپ قۇرىپ, ونى باسقاردى», – دەپ جازىلىپتى. نكۆد ۇشتىگىنىڭ وتىرىس حاتتاماسىندا ونىڭ 1937 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە تەرگەۋدە بولىپ, ءوزىنىڭ قاتەلىگىن تولىق مويىنداپ, و.جاندوسوۆتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداعانى ايتىلدى دەلىنىپتى. اقىرىندا نكۆد ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن 1937 جىلدىڭ 15 قازانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ, مەرت بولادى. شاماي نەلىكتەن اتىلدى؟ ونىڭ بار كىناسى – ۇلتشىلدىعى, ۇلتقا دەگەن ماحابباتى, اعارتۋشىلىق-قايراتكەرلىك قىزمەتى ەكەن!
قايران, ارىسىم-اي, قاناتىڭ قايرىلعانشا, ەلىڭە, جەرىڭە ادال بولدىڭ اۋ...كەيدە ويلايمىن, وسى شامايدى مۇز مۇرت ستالين دە, قۋ جاق گولوششەكين دە, ءتىپتى ء«ليميتشىل» ميرزويان دا كورمەگەن بولار. شامايدى قۇرتقان ء«وز اۋىلىنىڭ يتتەرى» ەدى. راسىمەن, سولاي عوي. ايتپەسە, ستالين قايتا ءتىرىلىپ كەلسە دە, ۇلان-عايىر مىنا دالانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن «حالىق جاۋى» بولىپ اتىلىپ كەتكەن بوزداقتاردى تۇگەل تانىپ بولماس ەدى!
شامايداي ەردىڭ ۇرپاقتارى, اعايىن-تۋىسى ءوسىپ, جەتىلگەن وركەندى اۋلەتكە اينالدى. «ورنىندا بار دۇنيە وڭالىپ», ونىڭ قۇرمەتىنە كوشە اتى بەرىلدى. «حالىق جاۋى» دەگەن جالاسى – «حالىق پەرزەنتى» دەگەن شىنايى قۇرمەت-ىقىلاستى سوزگە اينالدى. ەندىگى ءۇمىت-تىلەك: اۋمالى-توكپەلى زاماندا قازاق جاستارىن وقۋعا شاقىرىپ, اعارتۋ ىسىمەن اينالىسقان شامايداي قايراتكەردىڭ ەسىمىن 120 جىلدىق ايتۋلى مەرەيتويى قارساڭىندا اقسۋ اۋدانىنداعى ءبىر مەكتەپكە بەرىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
جالپىحالىقتىق ازا تۇتۋ كۇنىندە جەر باسىپ جۇرگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەرى – شەيىت كەتكەن قۇربانداردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتاپ, دۇعا ەتۋ عانا ەمەس پە!ەندەشە, ءبىزدىڭ شامايداي قايراتكەردىڭ رۋحىنا باعىشتار دۇعامىز وسى بولسىن.
ەلدوس توقتارباي,
ادەبيەتتانۋشى
