جولداۋعا جەدەل ۇنقوسۋ

ورال مۇحامەدجانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى, “نۇر وتان” حدپ فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى: — مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى نازار­باەۆ حا­لىق­قا ارناعان بي­ىلعى جول­داۋىن­دا ەلىمىزدى يندۋستريالىق دامىتۋ جول­دارى مەن تەتىكتەرىن ناقتى ايقىن­داپ بەردى. ەكىنشىدەن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالالارىن دامىتۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىن قوعامدىق باقى­لاۋ ماسەلەسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولدى. سو­نىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىن رەفورمالاۋ كەرەك دەگەندى ەسكەرتە كەتتى. بۇل ماسەلەلەردى بىرگە شەشۋىمىز كەرەك. جولداۋدا سونداي-اق “نۇر وتان” حدپ-نىڭ قوعامداعى رولىنە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. مەنىڭ ويىمشا, پرە­زي­دەنتتىڭ ەكونوميكانى ءارى قاراي دا­مى­تۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ جانە  دەمو­كراتيانى جەتىلدىرۋ باعىتىن قولداۋدا بارلىق ساياسي كۇشتەردى ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى پار­تيانىڭ اينالاسىنا توپتاس­تى­رۋعا بولادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ ارامىزدا ەش­قانداي تۇيتكىلدى ماسەلەلەر جوق, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى كەز كەل­گەن ماسەلەدە جاقسى ءتۇ­سى­نەمىز, سوندىقتان پرە­زي­دەنت جولداۋىنداعى وڭتاي­لى ماسەلە­لەردە ءتۇيىسۋ نۇكتەسىن تا­بۋى­مىزعا مۇمكىندىك بار. مەنىڭ پايى­مىم­­شا, كەز كەلگەن ماسەلەنى ۇستەل با­سىن­دا وتىرىپ-اق شەشىپ تاستاۋعا بولادى. پارلامەنتتىڭ ەڭ باستى شەشەتىن ماسەلەسى جانە مۇددەسى زاڭ شىعارۋ بولعاندىقتان جولداۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى زاڭدىق نەگىزدەۋ جانە قۇ­قىقتىق بازاسىن جاساۋ باستى ءمىن­دەتىمىز. جاقىندا فراكتسيا جيى­نىندا مەن بۇل تۋرالى ايتقانمىن, جو­ل­داۋدان كەيىن بىرقاتار زاڭ جوبا­لارى تۇسەدى دەپ. ەندى سول زاڭدىق قۇ­جات­تار­دى جەدەل ءارى ساپالى ەتىپ قا­بىلداۋ ءبىز­دىڭ باستى مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى. قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى: — قازاقستان رەس­پۋب­لي­كاسى پرەزيدەنتىنىڭ حا­لىققا جولداۋى قوعامدىق ۇدەرىستەردىڭ, سونىمەن قاتار قۇقىقتىق سالانىڭ دا سەرپىندى دامۋىن قامتاما­سىز ەتەتىن ماڭىزدى باع­دار­لامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا الەۋ­مەتتىك سالاداعى ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارىن قورعاۋ, كاسىپكەرلىك پەن بيزنەستى قولداۋ, تۇرعىن ءۇي شارۋا­شىلىعىن رەفورمالاۋ, حالىقارا­لىق ىنتىماقتاستىق جانە باسقا­لا­رىنا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, الداعى ونجىلدىققا ارنالعان ناق­تى ماقساتتاردى انىقتاپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەتتىلىگىنە ەرەكشە توقتالدى. وسى سالاداعى كەيبىر كەمشىلىكتەردى ايتا وتىرىپ, الداعى رەفورمانىڭ ءبىر­نە­شە جالپى باعىتتارىن ءبولىپ كور­سەت­تى. ەڭ الدىمەن, بارلىق قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىندە وڭتايلان­دىرۋ جۇرگىزىلەدى, ءاربىر مەم­لەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرەتى ءبولىنىپ, ناقتى انىقتالادى. جانە زاڭداردىڭ ساپاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, ىزگىلەن­دىرۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. ازاماتتاردىڭ جانە قوعامنىڭ سەنىمى – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىن باعالاۋدىڭ كورسەتكىشىنە اينالاتىن بولادى. جولداۋدىڭ ماڭىزدى قىرلارى­نىڭ ءبىرى جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي جاڭا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگى بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي, پرەزيدەنت بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دارعا قۇقىقتىق كەڭىستىكتى جەتىلدىرۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىسقا كىرىسۋدى جانە وسى جىلى پارلامەنتكە قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا زاڭ جوباسىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. ەرلان نىعماتۋلين, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: — مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى­نىڭ بيىلعى حالىققا جول­داۋىندا ەلىمىزدىڭ جاڭا كەزەڭدەگى دامۋىنا قاتىستى سونى باعىت-باع­دارلاردى ايقىنداپ بەردى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتە­گيا­سىنا بايلانىستى. ياعني, بۇل جول­داۋدا ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامىپ-وركەندەۋىنە با­عىتتالعان ستراتەگيالىق جوبا-جوسپارلارى بەلگىلەندى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازاقستاننىڭ تاياۋ 10 جىلداعى جان-جاقتى دامۋى كوز­دەلگەن بۇل ستراتەگيانىڭ ءتاجى­ري­بەلىك سيپاتى ايرىقشا. سە­بە­بى, وندا ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندەگى وزەك­تى ماسەلەلەر عانا ەمەس, الەمدىك اۋقىمداعى ءما­سە­لەلەر دە اپ-ايقىن كورىنىس تاپقان. ياعني, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىنداعى جاقىن 10 جىلعا جوسپارلانعان سترا­تە­گيادا  دۇنيەجۇزىلىك ءجا­نە ءوز مەملەكەتىمىزدە كەز­دەسەتىن ماسەلەلەر جاقسى كورسەتىلدى دەپ ايتساق بو­لا­دى. سونداي-اق, بۇل باع­دارلاما جاڭا زامانعا ساي ۇدەمەلى, ءتا­جىريبەلىك سيپاتقا يە بولعان­دىق­تان, وندا كوپ تارماقتى, سان-سا­لا­لى ماسەلەلەردى دامىتۋ بەلگىلەنگەن. ماسەلەن, وندا تۇرعىن ءۇي-كوم­مۋ­نالدىق شارۋاشى­لى­عىن دامىتۋدان باستاپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىن نىعايتۋعا قاتىس­تى ماسەلەلەر بار. دەمەك, ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ كەزەڭدەرى بەلگىلەنگەن بۇل سترا­تەگيانى “قازاقستاننىڭ بولا­شاق­تاعى دامۋ كارتاسى” دەپ اتاساق تا بولادى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, ەلبا­سى­نىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلدەگى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدە مەم­لەكەتتىڭ ۇلكەن قولداۋ كورسە­تە­تىندىگى دە ايتىلدى. ماسەلەن, وسى كۇنگە دەيىن بيۋدجەت سالاسى قىز­مەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋ بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە جوس­پار­لانىپ كەلسە, مەملەكەت باس­شى­سى ءوز جولداۋىندا بۇل شارا 1 ساۋىردە جۇزەگە اساتىنىن ايتتى. بۇل قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋعا بەت العاندىعىن, ەلىمىزدىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان ءتيىمدى جولمەن شىعىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە الەۋمەتتىك سالاعا اي­رىقشا كوڭىل بولۋگە يگى  ىقپال ەتەتىن بولادى.  ماسەلەن, مەملەكەت باس­شى­سى ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا قاتىستى جاقسى ويلار ايتتى. بۇل – اعا بۋىن وكىلدەرىنە, ارداگەرلەرگە دەگەن ۇلكەن قۇرمەت. مەنىڭ ويىمشا, بۇل جولداۋ, وندا ايتىلعان ويلار مەن كوتەرىل­گەن باستامالار ءاربىر قازاق­ستان­دىقتىڭ جۇرەگىنە جەتەدى دەپ سەنە­مىن. سەبەبى, بيىلعى جولداۋ قا­زاق­ستاننىڭ جاقىن بولاشاقتاعى دامۋىنا جان-جاقتى باعىت-باعدار بەرەدى. باقىت سۇلتانوۆ, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك  جوسپارلاۋ ءمينيسترى: – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جول­داۋىندا اي­تىلعان ماسەلە­لەر­دىڭ بارلىعىنىڭ مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى ايرىقشا. ال بۇل ماسە­لەلەر تەك جۇمىلا جۇمىس اتقارعان كەزدە, سونداي-اق جاڭا زامانعا ساي قادامدارعا بارعان كەزدە  عانا ءوزىنىڭ يگى ناتيجەسىن بەرەدى. ەندى ءبىزدىڭ الدىمىزدا ارنايى ەكونو­ميكالىق ايماقتارعا, جاڭا يندۋستريالىق ساياساتقا, جاڭا يننوۆاتسيالىق جۇيەنى بەكىتۋگە قاتىستى بىرقاتار وزەكتى ماسەلە­لەردى شەشۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, ەلباسىنىڭ اگرو­ونەر­كاسىپ­تىك كەشەندى, وندىرىستىك ەڭبەكتى  دامىتۋ, ەلدىڭ ەكسپورت­تىق الەۋەتىن ارتتىرۋ, مەملەكەت ەكو­نوميكاسىن داعدارىستان كەيىن­گى كەزەڭگە دايىنداۋ, ەلدەگى بانك سەكتورلارىن قايتا جاندان­دىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءار­قاي­سىسى قازاقستاندى العا سۇيرەۋ ماقساتىندا كوتەرىلىپ جاتقان يگى شارالار. بيىلعى جولداۋدا سون­داي-اق, يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ايتقان ويلارى دا كوپتىڭ كوڭى­لىنەن شىقتى دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە ءبىز پرەزيدەنت اتاپ كور­سەتكەن قا­زاقستاننىڭ “يندۋستريالىق ءىرى مەملەكەتكە” اينالۋى جولىندا ايان­باي قىزمەت ەتۋىمىز قاجەت. ياعني, ءار ازاماتتىڭ ەل ەكونو­ميكاسىن كوتەرۋ ءۇشىن مەملە­كەتتىك مۇددەسى بولۋى كەرەك. بۇل – تەك پرەزيدەنتتىڭ عانا ەمەس, ءار قازاقستاندىقتىڭ جۇمىسى. گريگوري مارچەنكو, ۇلتتىق بانك توراعاسى: – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ قارجى سەكتورى مەن جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنداعى تۇجىرىمدامالار تەتىكتەرى كورىنىس تاپقان. قارجى سالاسىنداعى قازىرگى كوپشىلىك نازارىن اۋدارتىپ وتىرعان ماسەلە زەينەتاقى قورلارىن­داعى جيناقتالعان قارجى. ونىڭ ساقتالۋىنا, ەسەلەنۋىنە ارقايسىمىز جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. قازىرگى تاڭدا جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىندا شامامەن 12,5 ميلليارد اقش دوللارىنداي قارجى جيناقتالىپتى. ارينە بۇل قارجى كوزى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى قاجەت.  وسىعان سايكەس بارلىق تەتىكتەر مىندەتتى تۇردە جان-جاقتى تالقىلاۋدان وتكەنى ءجون. ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستە وسى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىعا سالىندى دا. الايدا ەشقانداي شەشىم قابىلدانا قويماعاندىقتان, ازىرگە بىردەڭە ايتۋ قيىن. تەك تەتىكتەرىن پىسىقتاپ العاننان كەيىن عانا پىكىر ايتۋعا بولار. تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنا بايلانىستى الىپساتارلىق جاعدايلار ورىن العانى بەلگىلى. تەڭگەنىڭ 25 پايىزعا دەۆالۆاتسيالانۋى, وسى مولشەردە تاۋارلار باعاسىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى دەگەن جاڭساق پىكىرلەر دە ايتىلماي قالعان جوق. قازىر سول سوزدەردى تاراتقانداردى تابۋ قيىن. ازىرگە ەشقانداي وزگەرىستەر بايقالىپ وتىرعان جوق. وتكەن جىلعى تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسى رەسەيدەگى (50 پايىز) جانە ۋكرايناداعى (50 پايىز) وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى ورىن الدى. ال ەلىمىزدەگى وندىرىستىك كاسىپورىندار ءونىمىنىڭ تومەندەۋى ءبىر اي ىشىندە 18 پايىزعا جەتتى. دوللارعا تەلىنگەن رەسەيلىك جانە ۋكراينالىق ارزان يمپورتپەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن وسىنداي قادامعا بارۋىمىزعا تۋرا كەلدى. سوندىقتان مۇنى قابىلداماسا بولمايتىن شارا دەپ قابىلداعان ءجون. ءادىل احمەتوۆ,  پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى: – ەلباسىمىز بۇل جولداۋىندا باسقا ماسەلەلەرمەن قاتار, ءبىلىم سالاسىنا دا قاتىستى كەلەلى ويلار ايتتى. سولاردىڭ ءبىرى – استانادا اشىلاتىن حالىقارالىق ۋنيۆەر­سيتەتكە قويىلاتىن تالاپتار. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسى قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زامان تالابىنا ساي ءبىلىم بەرىپ جاتپاعانىن باسا ايتتى. ەگەر ەلىمىزدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر وزدەرىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتپاسا, ونداي ۋنيۆەرسيتەتتەر كىمگە كەرەك دەگەندى العا تارتتى. مەنىڭ ويىمشا, ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ۇلكەن سىن ايتىلدى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ اسا قاجەتتىگىن اتادى. پرەزيدەنتىمىز بۇل جولداۋىندا قا­زاق­ستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى. باعدارلاما ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىن – ءبىلىم بەرۋ, ءوندىرىس, ەكونوميكا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات, تاعى باسقا دا سالالاردى قامتىدى. سوندىقتان دا بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى دامۋىنا ارنالعان قۇجات بولىپ تابىلادى. ماقسۇت نارىكباەۆ, “ادىلەت” پارتياسىنىڭ توراعاسى: – بيىلعى جولداۋدا ەلدەگى پارتيالاردىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋ, شيراتۋ جونىندە جاقسى وي ايتىلدى. ياعني, پرەزيدەنت پارتياارالىق كەڭەسكە بارلىق پارتيالاردىڭ تارتىلۋى قاجەتتىگىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. سوڭعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ پارتيانىڭ كوتەرگەن باستامالارى جاقسى قولداۋ تاۋىپ كەلە جاتقاندىعىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ماسەلەن, جاقىندا “ادىلەت” پارتياسى ءوزىنىڭ ساياسي تۇعىرناماسىن جاريا ەتتى. ارينە, مەن ءبىزدىڭ كوتەرگەن باستامالارىمىز بەن ۇسىنعان ۇسى­نىس­تارىمىز تەگىستەي قولداۋ تابۋى قاجەت دەگەن ويدان اۋلاقپىن, بىراق ولار ءوز دەڭگەيىندە ەسكەرىلۋىمەن ماڭىزدى. سول سەبەپتى, مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدەگى بارلىق ساياسي پارتيالار بىرىگۋى كەرەك دەگەن ءسوزىن قولدايمىن. ياعني, پارتيا وكىلدەرى ءبىر جەردە باس قوسىپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن اشىق ايتۋى قاجەت. سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قايتا رەفورمالاۋ جونىندە ايتقان وي-پىكىرلەرى دە ماڭىزدى دەر ەدىم. دەسەك تە, مەنىڭ ويىمشا, بۇگىندە تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا عانا ەمەس, سوت جۇيەسىنە دە قايتا رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت سەكىلدى. مۇرات جۇرىنوۆ,  قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق  عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى: – مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جىلعى جولداۋىندا ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. ال بۇل ماسەلەلەر ەكونوميكامەن بىتە قايناسا وتىرىپ جانداۋنى قاجەت. ارينە, ءبىلىم-عىلىمدى دامىتپاي, ەلدى العا سۇيرەۋ مۇمكىن ەمەس دەگەن پىكىرلەر بۇرىننان ايتىلىپ كەلەدى جانە ول بارلىعىنا بەلگىلى. بىراق تا بۇل پىكىرلەر ناقتىلى باعىتتار بولماعاننان كەيىن ءىس جۇزىنە اسپاي قالاتىن. ال بيىلعى جولداۋدا اتالعان سالانى دامىتۋدىڭ ناقتىلى دامۋ جولدارى بەلگىلەنىپ, باعىتتارى ايقىندالدى. ماسەلەن, بۇل مۇناي-حيميا سالاسىنا قاتىستى دەر ەدىك. ەگەر بۇرىن ءبىز مۇنايدىڭ قىزىعىن تەك شيكىزات تۇرىندە عانا كورىپ كەلسەك, مەملەكەت باسشىسى بۇدان بىلاي مۇنايدى وڭدەپ, ونى ءونىم رەتىندە پايدالانۋ جاعىنا ايرىقشا ماڭىز بەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سەبەبى, بۇل مۇنايدىڭ قۇنىن ەكى ەسە ارتتىرىپ قانا قويماي, ەكسپورت الەۋەتىنىڭ كۇشەيۋىنە, سول ارقىلى مەملەكەت بيۋدجەتىنە تۇسەتىن قارجىنىڭ ەسەلەنۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى. سونداي-اق, جولداۋدا ايتىلعان مەتاللۋرگيا, اۋىل شا­رۋاشىلىعى سالالارىن دامىتۋعا بايلانىستى ويلاردى دا ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. سەبەبى, قازاقستان – ۇلكەن تەر­ريتوريانى الىپ جاتقان ەل. بۇل رەتتە, اۋىل شا­رۋاشىلىعى, ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى سالالارى دا جا­ڭا عىلىمي جەتىستىكتەر نەگىزىندە جەدەل دامىپ وتىرۋى قا­جەت. جولداۋداعى جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى دا­مىتۋ جونىندەگى پىكىرلەر دە كوڭىلىمنەن شىقتى. سەبەبى, جا­ڭا زامانعا ساي اقپاراتتىق تەحنولوگيا قوعامنىڭ دامۋىنا سەپ بولادى دەپ ويلايمىن. باقىتجان ساعىنتاەۆ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى: – ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن زور ماڭىزى بار. اسىرەسە, ءوندىرىسى مەن ونەركاسىبى دامىعان پاۆلودار وبلىسى ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى. جولداۋدا اتالعان “گرەس-2-ءنىڭ” ءۇشىنشى بلوگى جوباسىنىڭ قۇنى 800 ميلليون دوللار تۇرادى. بۇل جوبا تەك پاۆلودار وبلىسى عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن ءمانى زور جوبا بولىپ تابىلادى. ويتكەنى, كەلەشەكتە ءوندىرىس ورىندارى كوپتەپ اشىلىپ, ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتاتىنى بەلگىلى. بيىل ءۇشىنشى بلوكتىڭ قۇرىلىسى باستالادى. سونىمەن بىرگە, وسى جىلى “قازاقمىس” كورپوراتسياسى تاعى ءبىر كەن ورنىن اشقالى وتىر. ونىڭ قۇنى 2 ميلليارد دوللاردان اسادى. سوندا ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىس, باسقالاردى قوسپاعاندا, وسى ەكى جوبا بويىنشا 3 ميلليارد دوللاردىڭ ينۆەستيتسياسىن تارتادى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. سوعان بايلانىستى 2020 جىلعا دەيىنگى “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ەكشەپ بەردى. مەنىڭ ويىمشا, وتكەن جىلدارداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ارنالعان “جول كارتاسى” قانداي قۋات بەرسە, بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالعان وسى “جول كارتاسى” دا سونداي دەڭگەيدە جۇزەگە اساتىن بولادى. وبلىستار مەن قالا باسشىلارىنا ەلباسى ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ونى ورىنداۋعا ءتيىسپىز. قۋانىش سۇلتانوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى: – جولداۋدا ساياسي ماسەلەلەر كوتەرىلگەن جوق دەگەن پىكىرمەن مەن ءوزىم كەلىسپەيمىن. ونداعى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ساياساتپەن تىعىز بايلانىستى. ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋ, حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن كوتەرۋ, ەلدىڭ قۇقىقتىق قوعامدا ءومىر ءسۇرۋى مەن ەركىنىڭ قورعالۋى بارلىعى دا ساياساتقا بارىپ تىرەلەدى. وسىنىڭ بارلىعى قالاي جۇزەگە اسىرىلارى جولداۋدا مەيلىنشە ناقتى ءارى باعدارلى كورسەتىلىپ وتىر. ساياسات دەگەنىمىز قارجىعا جانە ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا نەگىزدەلىپ مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن شارالار. وسى شارالاردىڭ بارلىعى دا جولداۋدا ناقتى ايتىلدى. حالىقارالىق ماسەلەگە توقتار بولسام, بيىلعا جوسپارلانىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ابىرويلى ءىس بولماق. ون جىلدان بەرى قاراي ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەزدەسكەن جوق. اتالعان ۇيىم كەڭىستىگىندە نەمەسە وزگە دە ايماقتاردا ورىن العان پروبلەمالار كوپتەن بەرى ءجىتى تالقىلانباعانى بەلگىلى. قازاقستان ەندى وسى ءسامميتتى وتكىزۋ تۋرالى باستاماشى بولىپ وتىر. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ دەگەن ماسەلەنىڭ ايتىلۋى مەن ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولدى. سونداي-اق جوعارى بىلىمگە جوعارى ساپا بەرۋدىڭ كوتەرىلۋى دە وزىندىك ماڭىزى بار ماسەلە ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى بولا قويماس. سونىڭ بەدەرىندە ۇلكەن ۋنيۆەرسيتەتتەر اشۋ دەگەن ءسوز كوڭىل قۋانتادى. قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتى ەل تىرشىلىگىنە قاتىناستىرۋ دا اسا ماڭىزدى ءىس. مىنە, جولداۋدىڭ باستى ماڭىزى دا وسىندا جاتىر. باعيلا بايماعامبەتوۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىن بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ كۇتكەنى شىندىق. نەگە دەسەڭىز, ول ەلدىڭ بۇگىنگى دامۋ بارىسىن بايىپتاپ, ەرتەڭگى بولاشاعىنا باعدار بەرەدى. بيىلعى جولداۋدان العان اسەرىم – ول وتە ماعىنالى بولدى. مىسالى, بيزنەستى كوتەرۋگە باعىتتالعان “جول كارتاسىن” قولعا الۋ جونىندە ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرىلگەنىن وسى قۇجات ارقىلى بۇكىل حالىقتىڭ ءبىلۋى وتە ماڭىزدى. ويتكەنى, وتانداستارىمىز بىلتىرعى “جول كارتاسى” ارقىلى قانشاما جۇمىس اتقارىلعانىن كوزىمەن كوردى. ونىڭ يگىلىگىن سەزىپ تە جاتىر. ماسەلەن, كوپ جۇرت وسى باعدارلاما اياسىندا جۇمىس تاپتى. رەسپۋبليكاداعى ءبىراز نىساننىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىنىڭ كۋاسى بولدى. سول سەبەپتەن دە قالىڭ كوپشىلىك قاراپايىم ادامنىڭ كوڭىلىن ءدوپ باسقان باعدارلامانىڭ اياسىنا ۇيىستى. ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋدا ايتقان جاڭا “جول كارتاسىنا” دا جۇرتتىڭ سولاي قاراپ, جۇكتى جۇمىلا كوتەرەتىنىنە سەنەمىن. تاعى ءبىر كوپشىلىك كوكەيىندە جۇرگەن پروبلەما – ول مەكتەپكە دەيىنگى بالالار تاربيەسىنە ارنالعان مەكەمەلەردىڭ ازدىعى بولاتىن. جولداۋدا وسى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, ارنايى “بالاپان” باعدارلاماسى قولعا الىناتىندىعى ايتىلدى. بۇل – تىڭ ءۇردىس. سوسىن وسى جولعى قۇجاتتا بيۋدجەتكە قاراستى مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ جالاقىلارىنىڭ 25 پايىزعا كوتەرىلەتىنى جانە ونىڭ بۇرىنعىداي جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەمەس, ءساۋىر ايىندا-اق جۇزەگە اساتىنى وتە قۋانىشتى ءجايت. ساتىبالدى يبراگيموۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – جولداۋ كوپشىلىك كوكەيىندەگى كوپ ماسەلەنى قوزعادى. ماعان, اسىرەسە, ەلبا­سىنىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بايلانىستى  ايتقاندارى وتە ۇنادى. مەكتەپ بىتىرۋشىلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن اياقتاعان جاستاردىڭ بارلىعى بىردەي سانالى, ساليقالى ما؟ جوق, ولاي دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان, بۇل سالاعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر ءبىزدىڭ زامان كوشىنەن ارتتا قالىپ قويماۋىمىز ءۇشىن اسا قاجەت. جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن زاماناۋي دامۋ ۇلگىلەرىنەن قازاقستان جاستارى قالىس قالماۋى ءتيىس. قالماۋ ءۇشىن ءبىلىم كەرەك. ال وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن وسى سالاعا جاسالاتىن رەفورمانى كەشىكتىرمەۋمىز قاجەت. جولداۋدا جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىككە, اكىمدەرگە زور مىندەتتەر جۇكتەلدى. قازىر ءبىز كەدەندىك وداققا كىردىك. رەسەيدى ايتپاي-اق قويايىق, بەلورۋسسيادا جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى جاقسى دامىعان. ولارعا ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز باسەكەلەسە الا ما؟ اسىرەسە, بۇل – شەكارالىق ايماقتاردا جاتقان وبلىستار ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ال باسەكەدە ارتتا قالىپ جاتسا, ول تۇتاس ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتپەك. بۇل جەردە جاتپاي-تۇرماي ەڭبەك ەتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ۇتىلىپ قالماۋدىڭ قامىن قاراستى­رۋىمىز اۋاداي قاجەت دۇنيە. بولات جامىشەۆ, قارجى ءمينيسترى: – قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ الداعى ون جىلعا ارنالعان مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. مەنىڭ پايىمىمشا, ول مىندەتتەر جۇزەگە اسىپ, قازاقستاننىڭ جاڭا دەڭگەيدەگى دامۋىنا جول سالادى. ءوز تاراپىمنان ايتارىم, جولداۋدى مەن مۇقيات سارالاپ شىقتىم دەسەم دە بولادى. ونداعى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىق قىرلارى ماعان تۇسىنىكتى, ويتكەنى ولاردىڭ دەنى ۇكىمەتتە پىسىقتالىپ, ەلىمىزدىڭ جەدەل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنا, سونداي-اق ۇلتتىق قوردىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىنا بايلانىستىرىپ جاسالىنعان. وسىعان وراي الدا تۇرعان مىندەتتەر دە قوماقتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىنە ەرەكشە پارمەن بەرىلىپ وتىر. ويتكەنى زاڭ بويىنشا اتالعان بانك بۇگىنگى تاڭدا ءوز كليەنتتەرى اتىنان يپوتەكالىق  رىنوكتا بەلسەندى ارەكەت ەتە الماي وتىر. باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي اۆتوجولىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى ماسەلە دە ايتىلماي قالعان جوق. بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرارى ءسوزسىز. ول ءۇشىن ەلىمىز زاڭنامالارىن جەتىلدىرۋ قاجەت, ويتكەنى اتالعان جوباداعى كوپتەگەن ۋچاسكەلەر بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن سالىنىپ جاتقان جوق. وسى رەتتە بيزنەسكە تۇسەتىن سالماقتاردىڭ ازايۋىن دا ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار مىندەتتى تۇردە ورىندالادى دەپ سەنەمىن. ورازالى سابدەن, ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ  ديرەكتورى: – بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەرى ەكونوميكالىق وسۋگە باعىشتالىپ وتىر. ەكونوميكامىز ءوسىپ, تابىسىمىز كۇشەيسە, وندا حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسارىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋەتى ارتارى بەلگىلى. وسىدان الدىمىزدا تۇرعان ونجىلدىقتا ۇلكەن جوسپار جاسالىپ قويىلعانىن كورۋگە بولادى. ودان كەيىن ايتايىن دەگەنىم, بىرەۋ بايقاپ, بىرەۋى بايقاماۋى مۇمكىن, نەگىزگى باسىمدىق وڭىرلەرگە بەرىلدى. ەگەر وڭىرلەردى كوتەرەتىن بولساق,  وندا ەكونوميكامىز ايتارلىقتاي ىلگەرى باسادى. ايماق دەگەندە ەڭ الدىمەن اۋىل ەسىمىزگە ورالادى. اۋىل – قاراكوزدەرىمىزدىڭ كوپتەپ شوعىرلانعان التىن بەسىگى. مىنە, اڭگىمەنىڭ بارلىعى دا اۋىل اينالاسىندا بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.  مەنىڭ وسى ماسەلەدە كوڭىلىم تولعاندىعىن ايتا كەتكەن ءجون. بيۋدجەتتىك سالادا وسى كوكتەمنەن باستاپ جالاقى 25 پايىز كوبەيەتىن بولدى. بۇل وتە قۇپتارلىق جاڭالىق. تاعى ءبىر قۋانىشتى ءجايت, “بالاپان” باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى. وندا مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر مەن وقىتۋ, بالاباقشا ماسەلەلەرى تۇگەلىمەن شەشىمىن تابۋى ءتيىس دەلىندى. بولىنگەن قارجىعا باقىلاۋ مەن تالاپ بولۋى كەرەك.  مىنە, وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر جاريا ەتىلدى. نۇرلىعايىم جولداسباەۆا, پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكونوميكالىق جانە وڭىرلىك ساياسات  كوميتەتىنىڭ  تورايىمى: – پرەزيدەنتتىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى جولداۋلارىنىڭ قاي-قايسىن الساڭىز دا ولار ۋاقىت تالابىمەن ۇندەسىپ جاتادى. بيىلعى جولداۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى, ونىڭ الداعى ونجىلدىق جوسپاردى ايقىنداپ بەرۋىندە. قازاقستاننىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگياسىنىڭ ونجىلدىعىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, ەلباسى الداعى ونجىلدىق ىشىندەگى مىندەتتەرگە دە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. ەگەر وتكەن جىلعى جولداۋعا كوز سالاتىن بولساق, وندا پرەزيدەنت الەمدىك قارجى داعدارىسىنان شىعاتىنىمىز تۋرالى نىق سەنىم ءبىلدىردى. ال قازىرگىسىندە قول جەتكىزگەن تابىستارىمىزدى ەسەلەۋ مىندەتتەرى قويىلىپ وتىرعاندىعىن كورەمىز. سوندىقتان ءبىز جاڭارعان ەكونوميكانى, ياعني قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىن كوتەرۋگە ءتيىستىمىز. وزگە وركەنيەتتى ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدە ەڭبەك ونىمدىلىگى وتە تومەن ەكەندىگىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. ولاي بولسا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ يننوۆاتسيالار ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلۋى ۋاقىت تالابىنا ساي. وسىعان وراي ۇكىمەت ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىن جاساسا, ول كارتادا جاڭا نىسانداردىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى بەكىتىلىپ قويىلعان. ماسەلەن, بيىلعا وسىنداي 162 نىساننىڭ ورنالاسۋ ورنى بەلگىلەنگەن.  جالپى, ەلىمىزدىڭ بەسجىلدىق يندۋستريالىق دامۋ باعدارلاماسى جاسالىپ قويعانى بەلگىلى. وسى باعدارلاماعا سايكەس الداعى بەس جىلدا  جاڭا مۇمكىندىكتەردى ەكشەپ, جولداۋدى باسشىلىققا الىپ, ەكونوميكانى دامىتا بەرەمىز. ازات پەرۋاشەۆ: “اتامەكەن” وداعىنىڭ توراعاسى: – ەلباسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ, ونىڭ جۇمىستارىن جانداندىراتىن ورتالىقتار اشۋ جايىنا دا ءبىراز توقتالدى. بۇعان دەيىن اكك-لەر ايماقتىق بولىپ كەلسە, ەندى ولاردىڭ ناقتى وبلىستاردا جۇمىس جاسايتىندىعىن ايتتى. بۇل كاسىپكەرلىك ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام جانە وسى باعىتتا بيزنەس وكىلدەرى ايانىپ قالمايتىنىنا سەنىمدىمىن. ءوز پايىمىم بويىنشا, بيىلعى جولداۋ – شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاڭا مۇمكىنشىلىكتەر اشاتىن, ولاردىڭ الەۋەتىن كوتەرەتىن, جول كورسەتەتىن قۇجات. ال ءوز كەزەگىندە بيزنەس تە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن كومەكتى, قامقورلىقتى جەتە ۇعىنادى, سوندىقتان كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى “جول كارتاسىندا” بەلگىلەنەتىن شارالاردى بايسال­دىلىقپەن اتقارىپ, سەنىمدى اقتايدى دەپ ويلايمىن. جولداۋدا ايتىلعان تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ءوز ءونىم­دەرىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى ەتىپ, شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارۋ. قازىر قاي دۇكەنگە كىرسەڭىز دە ونداعى سورەلەر شەتەلدىك ونىمدەرگە سىقاپ تۇر. ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك ساتاتىن نۇكتەلەردەگى تاۋارلاردىڭ 70 پايىزىنان استامى سىرتتان اكەلىنگەندەر. ال ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بىرىنشىدەن, ءوزىمىزدىڭ ساپالى ونىمدەرىمىزبەن ازاماتتارىمىزدى قامتاماسىز ەتۋ, ەكىنشىدەن, تاۋارلارىمىزدى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرەتىندەي ەتىپ ەكسپورتقا شىعارۋ. بۇل ىستە وڭ ناتيجەگە جەتۋ ەكونوميكالىق جەتىستىگىمىزدىڭ جاقسى ءبىر كورسەتكىشى بولار ەدى. جانە ەلىمىزدى تابىسقا اكەلۋدىڭ دە ءبىر جولى وسى دەپ ۇعامىن. مارات ءباشىموۆ, ساراپشى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى: – قازىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىندا ازامات جولدان تايسا ءبىر عانا ماقسات – ول ادامدى تۇرمەگە وتىرعىزۋ تۇرعان ءتارىزدى. قىلمىستىق كودەكستە ادامدى تەمىر تورعا تىقپاي-اق جازالاۋدىڭ باپتارى بار عوي. بىراق ولار قولدانىلمايدى. نەگە, ماسەلەن, كىنا­لىلەردى قوعامدىق پايدالى ەڭبەككە جۇمىل­دىرماسقا؟! وتە اۋىر قىلمىستار بولماسا, بۇزاقىلىق سياقتى باپپەن سوتتالعانداردى جازالاۋدىڭ باسقا ءبىر بالاما جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك. مىسالى, بالاسى بار ايەلدەردى تۇرمەگە وتىرعىزعاننان قوعام ۇتا ما؟ اناسىز قالعان سابيلەردىڭ تاربيەسىنە كىم قارايدى؟ ساراپشىلار جولداۋدا ايتىلعان وسى پىكىردى قولدايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جۇيە جۇمىسىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ قاجەت دەگەن ويى قولداۋعا تۇراتىن وتە جاقسى ماسەلە. پرەزيدەنت كونستيتۋتسيا بويىنشا ازاماتتاردىڭ قۇقىعى تاپتالماۋىنا كەپىلدىك بەرىپ, ونىڭ ماڭىزدىلىعىنا شەك كەلتىرۋگە بولمايتىنىن جولداۋدا قوزعاعانىنا مەن وتە رازىمىن. بۇل – ادام قۇقىعىنىڭ تاپتالماۋى ءۇشىن قاجەت رەفورما. قازىر قاراساڭىز, ءتۇرلى قوعامدىق باقىلاۋ ۇيىمدارى بار, بىراق ولاردىڭ جۇمىستارى اشىق ەمەس. ءبىز وسىعان قول جەتكىزۋىمىز كەرەك. قوعام مۇشەلەرى پروكۋراتۋرا, سوت جۇيەسى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا سىن ايتۋعا قورقادى, ساراپشىلاردىڭ ءوزى جاسقانادى. ال ەلباسى ايتقان رەفورما وسىنداي كولەڭكەلى كورىنىستەردىڭ ورىن الماۋى ءۇشىن وتە قاجەت. توقتارباي قادامباەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جول­داۋ­ىندا ەلدىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى دامۋ باعىت­تارىن ايقىندايتىن باستى-باستى مىندەتتەر بەلگى­لەن­گەن. اسىرەسە, قازىرگىدەي باسەكەلەستىك زا­ما­نىن­دا ەلدى قارقىندى يندۋستريالاندىرۋ ءىسىنىڭ ما­ڭىزى وتە زور. ءوز ءوندىرىسى جوق, تەك شيكى­زات­قا عانا قاراپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ كوش سوڭىندا قالاتىنىن ۋاقىت الدەقاشان-اق دالەلدەپ بەرگەن. سوندىقتان دا اركەز ارىدەن ويلاپ, كەڭ پىشەتىن ەلباسىمىز قازاقستاندى العا باستىرۋدىڭ ايقىن جولدارىن ءداپ باسىپ كورسەتىپ بەرىپ وتىر. جولداۋدا الەۋمەتتىك سالاعا دا ەلەۋلى ماڭىز بەرىلگەن. ورىن العان قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارلارىنا قاراماستان زەي­نەتاقىلاردىڭ, جاردەماقىلار مەن ەڭبەكاقىلاردىڭ وسەتىندىگى وسى ايتقانىمىزعا دالەل. سول سياقتى بانك سەكتورى, حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق سالالارىندا دا ۇلكەن-ۇلكەن جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلماقشى. بۇرىن وبلىس باسقارعان مەنى وڭىرلەردى دامىتۋ ءىسىنىڭ ودان ءارى جالعاساتىنى قۋانتادى. بۇل جونىندە وڭىرلەردىڭ دامۋى—ەلدىڭ دامۋى دەپ ەلباسى وتە ورىندى اتاپ كورسەتتى. ەڭ باستىسى, قۇندى قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەر بارشا­مىز­دىڭ الدىمىزعا زور جاۋاپكەرشىلىكتەر جۇكتەيدى. كۇش-جىگە­رىمىزدى اياماي, جۇمىلا ەڭبەك ەتكەندە عانا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسا الامىز. بارشا قازاقستاندىقتار دا وسىنى دۇرىس ۇعىنۋعا ءتيىس. تۇراربەك اسانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, “نۇر وتان” حدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى: – پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ “جاڭا  ونجىلدىق –  جاڭا ەكو­نو­ميكالىق ورلەۋ, قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىن­دىك­تەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىن  جاريا ەتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كا­لىق-الەۋمەتتىك دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ الدىنا كوپتەگەن مىندەتتەر قويدى. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى نەگىزگى ءۇش مىندەتتى شەشۋ كەرەكتىگىن ايقىنداپ بەردى. بىرىنشىدەن, كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ تازا ەڭبەك ەتۋىنە تولىق جاعداي جاساۋدى, ەكىنشىدەن, قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتسا, ۇشىنشىدەن, حالىقتىڭ سەنىمىن ورنىقتىراتىن قۇقىقتىق ورتانى قالىپتاستىرۋ قاجەت ەكەنىن ءمالىم ەتتى. وسىعان وراي ەلباسى ۇكىمەتكە 2011 جىلى كاسىپكەرلىكتى تىركەپ, جۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋعا, ال 2015 جىلعا قاراي مۇنى تاعى دا 30 پايىزعا تومەندەتۋدى جۇكتەي كەلىپ, ءاربىر ونجىلدىقتا ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىنە شاققانداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسىن 40 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن قۇرايتىنى انىق. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىن قازاقستان الەم ەلدەرى ىشىندە ازاماتتارىمىزدىڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا ەڭ قولايلى جاعداي جاساعان, زاڭدارى اشىق تا ومىرشەڭ 50 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى كەرەكتىگىن باسا ايتتى. ءتىپتى وسىنداي مۇمكىندىگى بار 30 ەلدىڭ اراسىنان كورىنۋ مىندەتىن قويۋعا دا بولاتىنىن جاسىرمادى. بۇل ەلىمىزدىڭ الداعى ون جىلداعى مەجەلى بيىكتەرىنىڭ ءبىرى بولادى دەپ ەسەپتەيمىن. سونىمەن قاتار, قوعامدى جەدەل دامىتۋعا قۇقىقتىق نەگىز جاسايتىن زاڭدار قابىلدانۋى كەرەك. وسى ورايدا پارلامەنتتىڭ الدىنا جەدەل قابىلدانۋعا ءتيىستى زاڭداردىڭ نەگىزگى باعىتتارىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا كەڭىنەن تانىمال بولىپ وتىر. بيىل ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ ميسسياسىن باستادى. بۇگىنگى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى ەقىۇ-عا توراعا بولۋىمىز ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت جانە ادام تاريحىنىڭ ەڭ قيىن كەزەڭىندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن ەرەكشە ايتتى. قازىر قازاقستاننىڭ وسى توراعالىق مىندەتىندەگى “سەنىمدىلىك, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىك” ۇرانى الەم ەلدەرىنىڭ ساياساتكەرلەرى مەن ساراپشىلارى تاراپىنان جوعارى باعاسىن الۋدا. سونىمەن قاتار, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى قازاقستاننىڭ جوسپارلارى مەن ۇستىمىزدەگى جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ استانادا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ باستاماسىن قولداپ وتىر. جاس تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلىن ارتتىرۋ – بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ پارىزى. ول ءۇشىن ەل ىشىندە بىرلىكتى ساقتاۋ, شەتەلگە شىققاندا مەملەكەتىمىزگە كىر كەلتىرمەۋىمىز قاجەت. ەلباسى ءوز سوزىندە وسىنداي ويلاردى دا ورتاعا سالدى. ءاليحان بايمەنوۆ, “اق جول” دەموكراتيالىق پارتيا­سىنىڭ توراعاسى: – مەملەكەتتىڭ ىلگەرى قاراي دامۋى ءۇشىن ءبىزدىڭ ىشكى ساياساتىمىزدا دا سەنىم مەن توزىمدىلىك جانە جاريالىلىق قاعيداتتارى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. بيىل قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قىزمەتىن باستادى. بۇل ۇيىمعا توراعا بولعان مەملەكەت وزگە ەلدەرگە جاقسى قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ بارىسىندا ءوز ەلىنىڭ ىشكى ۇردىستەرىن دە ۇمىتپاۋى ءتيىس. جالپىلاي العاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنان ءۇش ماسەلەنى بولە-جارا اتاۋعا بولادى. ولار “بالاپان” باعدارلاماسى, 2020 جىلعا دەيىنگى بيزنەستى دامىتۋدىڭ “جول كارتاسى”, ءۇشىنشىسى – قۇقىقتىق رەفورما. ال قۇقىقتىق رەفورمادا باستى باسىمدىق ازاماتتاردىڭ بوستاندىعى مەن ەركىندىگىنە بەرىلۋى قاجەت. ياعني, مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسى ازاماتتاردى جازالاۋ جۇيەسىنە ەمەس, ولاردى قورعايتىن ءادىل سوت جۇيەسىنە اينالۋى كەرەك. جارماحان تۇياقباي, “ازات” بىرىككەن سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ توراعاسى: – بارلىعىمىز دا ەل ءۇشىن, مەملەكەت ءۇشىن, ونىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان وركەندەۋى ءۇشىن,  مەملەكەت باسشىسى اتاپ ايتقان قۇندىلىق – تاۋەلسىزدىك ءۇشىن قىزمەت ەتۋىمىز قاجەت. ياعني, بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ بۇل بەيتاراپ الاڭدا بارلىق جاق تەڭ, بىردەي, جاريا تۇردە حالىق الدىندا ءوز ەسەپتەرىن بەرۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. ماسەلەن, قازىر ساياسي پارتيالار اراسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ديالوگ جوق. بۇل رەتتە ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ۇسىنىستار جاساعانبىز. ال ەگەر ەلدەگى پارتيالار توراعالارى, يا بولماسا, ورىنباسارلارى جينالىپ, جوعارى دەڭگەيدە ديالوگ قۇرامىز دەسە, وعان دا ءبىز قارسى ەمەسپىز. جولداۋدا ەل تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ جولىندا بارلى­عى­مىز تاباندى قىزمەت ەتۋمىز قاجەت دەگەن جاقسى ويلار اي­تىل­دى. بۇعان ەشكىم قارسى ەمەس. ەگەر, ەل ىشىندەگى قانداي دا ءبىر وپپوزيتسيا بيلىك تاراپىنا قانداي دا ءبىر كوڭىلى تول­مايتىندىعىن جەتكىزسە, بۇل مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ شاي­قا­لۋى دەگەندى بىلدىرمەۋى كەرەك. ال تۇتاستاي العاندا ەل, مەم­لەكەت جولىندا بىلەك سىبانىپ, شىنايى ەڭبەك ەتۋىمىز كە­رەك. بيىلعى جولداۋداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قاي­تا رەفورمالاۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدى تەك قولداعان ءجون.