سىرداعى سىبايلاستىق سىنعا الىندى

كەشە پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» حدپ جانىنداعى جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆتىڭ توراعالىعىمەن اتالعان كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وندا پارتيانىڭ جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا باعدارلاماسىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا ىسكە اسىرىلۋ بارىسى تالقىعا ءتۇستى. قوعامدىق كەڭەس توراعاسى وزگەلەرگە ءسوز بەرمەس بۇرىن قىزىلوردا وبلىسى­نىڭ جەتىستىكتەرىنە قىسقاشا توقتالدى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى بولاتبەك قۋاندىقوۆ ءوز كەزەگىندە وڭىردە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلدىڭ 22 ساۋىرىندەگى جارلىعىنا ءساي­كەس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جونىندەگى قولدانىستاعى وبلىستىق ءىس-شارالار جوس­پا­رىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەندىگىن العا تارتتى. اكىم وبلىستا سىبايلاس جەم­قور­لىق­پەن كۇرەس جۇرگىزبەي وتىرعان ءبىرىنشى باسشىلار جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋ كۇشەي­تىل­گەندىگىنەن دە حاباردار ەتتى. ونىڭ ءسو­زى­نەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ باعى­تىن­دا وسى جىلدان باستاپ سىرداريا اۋدا­نىنداعى ەكى اۋىلدىق وكرۋگكە ءتا­جىري­بە رەتىندە 15 بيۋدجەتتىك باعدارلاما بويىنشا ءتيىستى قاراجات قاراستى­رىل­عا­نى بەلگىلى بولدى. وسىلايشا اۋىل اكىم­دەرىنىڭ ەلدىڭ ماسەلەلەرىن دەربەس شەشۋلەرىنە جانە تۇرعىنداردىڭ اۋىل اكىم­دەرى­نىڭ جۇمىسىن باقىلاۋىنا مۇمكىندىك تۋ­عىزىلۋى ءتيىس. سونداي-اق بولاتبەك بايان­ ۇلى اپتا سايىن ءوزى پروكۋراتۋرا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قارجى پوليتسياسى, ىشكى ىستەر ورگاندارى باسشىلارىمەن كەزدەسۋدى ءتا­جىريبەگە ەنگىزگەندىگىن دە نازارعا سالدى. وبلىس اكىمى, سونىمەن قاتار, جەمقور­لىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءالى دە كەزدەسەتىندىگىن جاسىرمادى. ونىڭ باسىم بولىگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, تۇرعىن ءۇي جانە جەر بەرۋ توڭىرەگىندە قالىپتاسقان. «بۇل جەمقورلىق كورىنىستەرىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن توقسان سايىن بارلىق مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ماماندارى مەن ەسەپشىلەرى ءۇشىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا قۇقىقتىق وقۋلار ۇيىمداستىرىلۋدا», دەدى اكىم. ودان باسقا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كونكۋرستىق كوميسسيا قۇرامدارىنا ءماس­لي­حات دەپۋتاتتارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار وكىلدەرى جانە وزگەلەر ەنگىزىلىپ كەلەدى. رەسپۋبليكا بويىنشا باعا سۇرانىس­تا­رى ءتاسىلى ارقىلى وتكەن ەلەكتروندى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ ناتيجەسىندە 465 ميلليون تەڭگە ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزىلگەن. 2010 جىلى وسىنداي ۇنەمدەلگەن قاراجات 233 ميلليون تەڭگە بولعان. كەلەسى جىلدان باستاپ كونكۋرستاردى تولىق ەلەكتروندى ساتىپ الۋ تۇرىنە اۋىستىرۋ كوزدەلۋدە. وتكەن جىلى نەسيە ار­قىلى ساتىلاتىن تۇرعىن ءۇي ءبولۋ با­رىسىندا سىبايلاس جەمقورلىققا جول بەر­گەن قىزىلوردا قالاسى اكىمىنىڭ ورىن­باسارى مەن تۇرعىن ءۇيدى ءبولۋ مەملەكەتتىك كاسىپورىن ديرەكتورى تارتىپتىك جازاعا تارتىلدى. وتكەن جىلى 2002 جىل­عى ءوتىنىش بىلدىرگەن ازاماتتارعا بەرىلۋى ءتيىس جەر ۋچاسكەلەرىن كەزەكسىز باسقا تۇلعالارعا زاڭسىز ءبولىپ, سىبايلاس جەم­قورلىققا جول بەرگەنى ءۇشىن قىزىلوردا قالالىق جەر قاتىناستارى ءبولىمىنىڭ باس­تىعى لاۋازىمىنان بوساتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا 40 مىڭ ادام جەر كەزەگىندە تۇر. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن 1300 گەكتاردان استام جەر بەلگىلەنىپ, وعان اۋىز سۋ مەن ەلەكتر جەلىسى تارتىلۋدا, دەدى ب.قۋاندىقوۆ. قىزىلوردا وبلىسىندا جەمقورلىق­پەن كۇرەس بويىنشا پارتيا باعدارلاما­سى­نىڭ ورىندالۋىنا تالداۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن قۇرامىنا مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىكتىڭ, قارجى با­قى­لاۋ كوميتەتىنىڭ, باس پروكۋراتۋرانىڭ جانە قارجى پوليتسياسىنىڭ وكىلدەرى كىرەتىن ساراپتاما كوميسسياسىنىڭ باسشى­سى, سەنات دەپۋتاتى قۋانىش ايتاحانوۆ تا بىرقاتار فاكتىلەرگە نازار اۋدارتتى. ونىڭ سوزىنەن بەلگىلى بولعانىنداي, قى­زىل­وردا وبلىسىندا بىرنەشە جىلدان بەرى جەمقورلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيى ساق­تا­لىپ كەلەدى. ماسەلەن, بىلتىر 74 جەم­قور­لىق قىلمىستار تىركەلسە, 2009 جىلى بۇل كورسەتكىش 50 بولاتىن. وسىلايشا جەمقورلىق قىلمىس دەڭگەيى 48 پايىزعا ءوسىپ وتىرعاندىعى اتاپ كورسەتىلدى. تەك بيىل 8 ايدىڭ ىشىندە جەمقورلىقتىڭ 57 فاكتىسى انىقتالعان. كوميسسيا باسشىسىنىڭ سوزىنەن تاعى ءمالىم بولعانىنداي, اكىمدىكتەر مەن ولار­دىڭ قۇرىلىمدىق بولىمدەرىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى اراسىندا جەمقورلىق كەڭىنەن ەتەك العان. جەمقورلىق سيپاتتاعى قىل­مىستىڭ 46 پايىزى سولاردىڭ ۇلەسىندە. تارقاتىپ ايتقاندا, ولار رۇقسات بەرۋ پروتسەدۋرالارىن جۇرگىزۋدە قياناتقا بار­عان, تۇرعىن ءۇي بويىنشا پارا بەرۋگە يتەر­مەلەپ, مەملەكەت مۇلكىن تالان-تا­راجعا سالعان. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى پاي­­دالانۋ بارىسىنداعى جۇيەلى ۇيىم­داس­تىرۋ-اكىمشىلىك كەمشىلىكتەرگە جول بەرىپ, جەمقورلىق ارەكەتتەرگە قولايلى جاعدايلار جاساعان. وبلىستىق قارجى باقىلاۋ ورگاندارى 2010 جىلى 9 337,9 ميلليون تەڭگە كولەمىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاسا, سونىڭ 7 110,4 ميلليونى كەرى قايتارىلىپتى. سونداي-اق 2010 جىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ 1631 زاڭسىز اكتىسى جارىق كورگەن. ال 2011 جىلدىڭ 6 ايىندا 1304 زاڭسىز اكت وزگەرتىلىپ, بۇرىنعىسىنىڭ كۇشى جويىلىپ وتىر. وتىرىس بارىسىندا قىزىلوردا وب­لىسىنان تۇسىرىلگەن ەكى بەينەفيلم كورسەتىلدى. ونىڭ الدىڭعىسى تەمىر جول ۇستىنەن سالىنعان كوپىرگە قاتىستى. اتالعان نىسان قۇرىلىسىنا 1 ميلليارد 530 ميلليون 940 مىڭنان استام تەڭگە جۇمسالعان. وندا دا ونىڭ 530 ميلليون تەڭگەسىنە قاتىستى سۇراق تۋىنداعان. ال بىتكەن كوپىردىڭ تارلىعى سونشا اۆتوبۋس پەن جۇك ماشينەسىنىڭ كوپىرگە سىيماي قالىپ, ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقان كورىنىسى ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمادى. كوپىردىڭ ءۇس­تىن­دەگى جاعداي وسىنداي بولعاندا, استىن­داعىلار نە كۇيدە دەرسىز. بۇل جەردە دە تۇرعىنداردىڭ جاعدايى ەسكەرىلمەپتى. كوپتەگەن وتباسىلار باسقا جاققا كوشى­رىل­مەگەندىكتەن, ۇستەرىنە كولىك قۇلاپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس كورىنەدى. ەكىنشى بەينەفيلمدە دە كوپتەگەن كەمشىلىكتەر اشىپ كورسەتىلدى. وسى رەتتە ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى (قار­جى پوليتسياسى) توراعاسىنىڭ ورىنبا­سا­رى اندرەي لۋكين وبلىستا ورىن العان ءبىر­قاتار سىبايلاستىق فاكتىلەرىن ءتىزىپ ءوتتى. جەمقورلىقپەن كۇرەس جونىندەگى رەس­پۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەس وتىرى­سىن­دا وسىلايشا كوپتەگەن كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ورىن العاندىعى جان-جاقتى دايەكتەلىپ بەرىلدى. وتىرىس سوڭىندا وڭىردەگى جەم­قور­لىقپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ونى بارىنشا ازايتۋ جونىندە ۇسىنىستار قابىلداندى. اسقار تۇراپباي ۇلى.