ونەگەمەن ورنەكتەلگەن ءومىر

ءالى ەستە, ءبارى ەستە. 1964 جىلى جازدا قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرە سا­لىپ, قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جاستار رەداكتسياسىنا رەداكتورلىق قىز­مەت­كە تاعايىندالدىم. سول كەزدەگى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ تەلەۆيزيا جانە راديوحابارلارىن تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كومي­تەتى­نىڭ توراعاسى حالقىمىزدىڭ يىق­تى, سۇيىكتى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى, قارىمدى قايراتكەر كەنجەبولات شالاباەۆ بولاتىن. توكەڭ – تولەۋ­حان كەنجەباەۆ سول كىسىنىڭ قول استىندا باس رەداكتور ەكەن. سول الپىس ءتورتىنشى جىلدىڭ كۇزىندە اعامىز مەنى شاقىرىپ الدى. –  وزىڭ بىلەسىڭ, – دەپ باستادى  ءسوزىن, – قازاقستاندا مول استىق ءۇشىن كۇرەس باستالدى. بۇل بۇكىلحالىقتىق ۇلى ىستەن بىزدەر – جۋرناليستەر دە شەت قالماۋىمىز كەرەك. مەن كوكشەتاۋ وبلىسىنا جۇرگەلى وتىرمىن. جولسەرىك بولاتىن قالامى ۇشقىر جاس جىگىت كەرەك. تاڭداۋ ساعان ءتۇستى... وسى اڭگىمەدەن سوڭ ءبىر باسشى, ءبىر قوسشى كەلىسىلگەن ۋاقىتتا جولعا شىقتىق. ءبىز وتىرعان ۇشاق كوك­شەتاۋ اۋەجايىنا كەلىپ قونعاندا ءبىزدى جۇرگىزۋشىدەن باسقا ەشكىم قارسى المادى. مەيمانحاناعا ورنا­لاسقان سوڭ دا سالەم بەرىپ, حال-جاي سۇراعان ەشكىم جوق. كەشكى استى مەيرامحانادان ىشتىك, جۇرگىزۋشى ۇشەۋمىز. تاڭعى استا تاعى سولاي. ءبىزدى ىزدەگەن جان بولسايشى. تۇسكە دەيىنگى ۋاقىت وبلىستىق راديو, وبلىستىق گازەتتەردىڭ رەداك­تسيالارى, وبلىستىق اۋىلشارۋا­شى­لىق باسقارماسى سياقتى مەكەمە­لەرگە بارىپ, وبلىستىڭ قازىرگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسۋمەن ءوتتى. سوندا بايقادىم, ءبىز كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكەن كىسىلەردىڭ ءبىرازى توكەڭدى تانيتىن بولىپ شىقتى. تانيدى دەگەن جاي ءسوز, ءتىپتى قاتتى قۇرمەتتەيدى ەكەن. سولاردىڭ كەيبىرى: “توكە, قاشان كەلدىڭىز؟ اپىر-اۋ, حابار بەر­مەگە­نى­ڭىز-اي, ءا؟ ءسىزدى قارسى الار ەدىك”, دەسىپ جاتتى. “ە, ۇلىق بولساڭ كىشىك بول دەگەن وسى ەكەن عوي”, دەپ ويلادىم. وزىمنەن ون جاس ۇلكەن, ەڭ ۇلكەن باستىعىم تولەۋحان كەن­جەباەۆ­پەن وتىز كۇن بويى بىرگە جۇرگەن ءىسساپاردىڭ العاشقى كۇنى العان العاشقى ساباعىم وسى. سول كۇننىڭ كەشىندە استىق ءۇشىن ايقاس ءجۇرىپ جاتقان العى شەپكە اتتاندىق. كەلەسى كۇنى كوكشە ءوڭىرى­نەن جازىلعان العاشقى ماتەريالدى الماتىعا جونەلتتىك. ول ءىرى شارۋا­شىلىقتىڭ باسشىسىمەن بولعان سۇحبات ەدى. توكەڭ ميكروفون­دى ءوزى قوسىپ, سۇراقتاردى ءوزى قويىپ, سۇحبات­تى ءوزى جازىپ الدى. ديكتورعا ارنال­عان ءماتىندى مەن جازدىم. وسى العاش­قى حابار توكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اتىمىزدان ەفيرگە شىقتى. سودان سوڭعى راديوعا بەرىلگەن رەپورتاج, وچەرك, سۇحبات, سىن جازبالاردىڭ بارىندە دە تولەۋحان اعا ەكەۋمىز قوساياقتالىپ, تەڭ اۆتور بول­دىق. كوكشەتاۋ وبلى­سىن­داعى ءبىر ايدى ول كىسى باستىق ەمەس, جۋرناليست بولىپ وتكىزدى. جۋر­ناليست كەنجەباەۆ­تىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى وتە ءتيىمدى ەكەنىنە سول ساپاردا كوزىم جەتىپ, كوڭىلىم سەندى, ول كىسىدەن كوپ نارسە ۇيرەندىم. ءومىردىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن اقىلمان ادام ءبىرىنشى رەت كەزدەسىپ وتىرعان جاڭا تانىسىن دا بىردەن ءۇيىرىپ الادى ەكەن. سوعان ءبىر عانا مىسال. بىردە تاڭەرتەڭ رۋزاەۆ اۋدا­نى­نا كەلدىك. بۇل ءبىر ءوزى ءبىر جىلدا 30 ميلليون پۇت استىق تاپسى­را­ت­ىن, قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل وداق­تاعى ايتۋلى الىپ, ابىرويلى, ساناۋ­لى اۋداندار­دىڭ ءبىرى. سوعان وراي ول اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دا اۋىر سالماقتى باسشىلاردىڭ ءبىرى, ول پار­تيا­نىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, جو­عار­عى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى. ونىمەن لاۋازىمدى باسشىلار دا بايقاپ, جايلاپ سويلەسەدى. مىنە, ءبىز سونداي ازۋى التى قارىس ءبىرىنشى باس­شى­نىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كەلدىك. حاتشى  كىرۋگە رۇقسات بەرە قويمادى. ونىڭ ءسوزى: “ول كىسىنىڭ ۋاقىتى جوق, ەگىن وراعى جايلى ءسوز بولىپ جاتىر”, دەگەنگە سايدى. توكەڭ “بىزگە دە كەرەگى سول ەدى” دەدى دە ەسىكتى ايقارا اشىپ, ء“بىرىنشىنىڭ” كابينەتىنە كىردى. تۇيەگە ەرگەن بوتاداي بولىپ سوڭىندا مەن ءجۇر­مىن. اۋدان باسشىسى قاباعى قىر­تىستانىپ, بىزگە جاقتىرماي قارادى. – رۇقساتسىز كىرگەنىمىز ءۇشىن كەشى­رىم سۇرايمىز. ءبىزدىڭ ۋاقىتى­مىز دا تىم تىعىز ەدى. كوپ كۇتە ال­ما­دىق. الدىمەن تانىسىپ قويالىق, – دەپ وتتى جانارىن باسشىعا قاداپ ءسوي­لە­گەن ول الدىمەن ءوزىن, سوسىن مەنى تانىس­تىردى. – ءسىز­دەردىڭ اڭگى­مە­­لەرىڭىزدىڭ تاقىرى­بى مەملەكەتكە اس­تىق تاپسىرۋ جايلى ەكەنىن بىلگەن­دىك­تەن قۇپيالىق جوق شىعار دەپ ويلاي­مىن. ايىپ بولماسا, سول اڭگى­مە­لەردى سىزدەردىڭ دۋا­لى اۋىزدارى­ڭىز­دان ەستيىك. رۋزاەۆ اۋدانىنىڭ شارۋا­­­­شىلىق­تارىن ارالاپ شىققان­دىقتان كوپ جايعا ءبىز دە كۋاگەرمىز. سوعان وراي ءبىزدىڭ دە سىزدەرگە ايتار وي­لارىمىز بەن ۇسىنىستارىمىز بولار. – ولاي بولسا وتىرىڭىزدار, – دەدى ادامنىڭ وڭمەنىنەن وتەتىن سۋىق جانارى مەن سۇستى ءجۇزى ءسال جىلى­عان كابينەت يەسى. اڭگىمە جەلىسى ەگىس القابى – قىرمان-ەلەۆاتور تىزبەگىندەگى ەڭبەكتى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ مەن الداعى جىلعا استىقتىڭ قامىن بۇگىننەن باستاپ ويلاستىرۋ جايىنا ويىسقان­دا قىسقا بىرەر رەپليكا مەن بىرەر ۇسىنىس ايتىپ جىبەردى توكەڭ. بۇل ۇسىنىستاردى ىشتەي ۇناتقان ءبىرىنشى سىرتتاي سىر بەرگەن جوق. تەك: – دا, دا, مۇنى ەسكەرۋ كەرەك, – دەۋمەن عانا شەكتەلدى. ەندى ءبىر ءسات قىرماندا قىزىپ بارا جاتقان استىق­تى قۇرعاتۋ جايلى ءسوز بولعاندا توكەڭ بۇل تىعىرىقتان ۋكراينا ديقان­دارىنىڭ قالاي شىققانىن العا تارتتى. وسى اڭگىمەلەردەن سوڭ ءبىرىنشى بىزگە وزىمەن بىرگە وزەك جالعاۋدى ۇسىندى. تۇسكى اس كەزىندە توكەڭ كۇلمەسحانعا اينالىپ بارا جاتقان ءبىرىنشىنىڭ ىشەك-شىلەسىن قاتىرعان قىپ-قىسقا انەكدوت ايتتى. – سىزبەن تانىسقانىما قۋا­نىش­­­تىمىن. قاشان كەلسەڭىز دە قۇشاق جايا قارسى الامىز, – دەدى قوش­تاساردا توكەڭنىڭ قولىن قۇشىر­لانا قىسقان ءبىرىنشى جىلى جىميىپ. تولەۋحان كەنجەباەۆتىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. اسىرەسە, راديوجۋر­ناليس­تيكاعا ول ەنگىزگەن جاڭالىق, ول قوس­قان ۇلەس اسا سالماقتى. بۇكىل­وداقتىق راديو “رەپورتەر” اتتى سالماعى جەڭىل ماگنيتوفوندى مەڭگەرگەندە سونى قازاقستاندا ەڭ العاشقى بولىپ يگەرگەن, وزگەلەرگە ۇيرەتكەن توكەڭ ەدى. بۇل 1957 جىلى بولاتىن. سول جىلى كۇزدە نيۋ-دەليدە بۇكىل­دۇنيەجۇزىلىك اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسى اشىلعان. سول سالتاناتتا ءدىنمۇحام­مەد احمەت ۇلى قوناەۆ قازاقستان­نىڭ ۇكىمەت باسشىسى دارەجەسىندە كورمەگە كەلگەن قوناق­تاردى ءوزىنىڭ انا تىلىندە قۇتتىقتاۋى كەرەك ەكەن. توكەڭ د.ا. قوناەۆقا جولىعىپ, ول كىسىنىڭ قازاق­شا ايتقان قۇتتىقتاۋ ءسوزىن جازىپ الادى. تاسپا جەدەل نيۋ-دەليگە جىبەرىلەدى. بۇعان ريزا بولعان دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى تولەۋحان كەنجەباەۆقا العىس ايتتى دەيدى تاريحي دەرەكتەر. وزىنە سەنگەن قۇستاي ۇشادى دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا توكەڭ ءجۇرىپ وتكەن كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى جول دالەل. ولاي دەيتىنىمىز, سوعىس­تىڭ سوققىسى تيگەن ول مايداننان اۋىر جاراقاتپەن ورالعان اعاسى ايتقازىنىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن شىعىس قازاق­ستان وبلىسى­نىڭ گازەتىندە كوررەكتور بولىپ ورنا­لا­سادى. قازاق ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ جۋر­ناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن­نەن كەيىن قازاق راديوسىنا قاتار­داعى قىزمەتكەر بولىپ قابىل­دا­نىپ, ءوزىنىڭ تالانتى مەن تاباندى ەڭبەگى­نىڭ ارقاسىندا جۇزدەگەن ادام جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن ۇجىم باسشى­لارىنىڭ ءبىرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. ونىڭ گازەتتەگى جۇمىسى دا اسا جەمىستى بولعاندىعىن زامان­داستارى ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. تولەۋحان كەنجەباەۆ 1966 جىلى “قازاقفيلم” كينوستۋدياسىنىڭ دەرەكتى فيلمدەرى بىرلەستىگىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. كوپ ۇزاماي ستۋديانىڭ ديرەكتورى بولىپ بەكىتىلدى دە, “شوق پەن شەر”, “قۇلاگەر” فيلمدەرىن ءتۇ­سى­رۋ­­گە قاتى­ناستى, تولەمىش وكەەۆتىڭ “كوك­سەرەك” ءفيلمىن تۇسىرۋىنە جول اشتى. ونداعان دەرەكتى لەنتالاردىڭ ستسەناريىن جازىپ, وتىز شاقتى كىتاپتى قازاقشا شەبەر اۋدارعان ت. كەنجەباەۆ قازاق قالامگەرلەرىنىڭ بىرقاتار تۋىندى­لارىن ورىسشا دا شەشەن سويلەتتى. جەرگە, جۇزگە ءبولىنۋدى بىلمەي­تىن, ەشكىمنەن قولداۋ, كومەك سۇراپ كورمەگەن ول ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋ­شى­لىق قابىلەتىمەن, تازالىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, قازاق كسر مينيستر­لەر كە­ڭە­سى­نىڭ مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى, ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملە­كەتتىك كوميتەتى­نىڭ مۇشەسى سىندى بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. ول ءوزىنىڭ ستۋدەنتتىك دوستارى كاكىمجان قازىباەۆ, ۇزاق باعاەۆ, بايمىرزا داۋرەنبەكوۆ, قاسىم­حان ەرسارين, ساپار باي­جانوۆ سىندى قازاقتىڭ قابىرعالى قايراتكەر-قالامگەر­لەرى­مەن قاتار ءجۇرىپ, حالقىنا قالامىمەن ەلۋ جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سوڭ دا قوعام ومىرىنەن تىس قالعان جوق. كۋرستاسى ك. قازىباەۆ ءازىل-شىنى ارالاس ايتقان “بەسپلاتنىي بەينەت” – قوعامدىق جۇمىستىڭ تالايىن تالماي اتقاردى. ءومىر وتە كۇردەلى. ونىڭ كۇن­گەيى­مەن بىرگە كولەڭكەسى دە بار. 2005 جىلعى ءساۋىر ايىندا توكەڭنىڭ سۇيىكتى ۇلى باقىتجان, كەلەسى جىل­دىڭ قاڭ­تار ايىندا اياۋلى جارى نۇرزاقىش پانيدەن باقيعا اتتانىپ كەتە باردى. بىرىنەن سوڭى ءبىرى كەلگەن ەكى بىردەي قايعى قايرات­تى, قايسار توكەڭدى ەسەڭگىرەتىپ-اق تاستا­دى. سودان سوڭ-اق دەنساۋلىق سىر بەردى. بۇگىندە اۋىر ناۋقاستى ارقالاپ جۇرگەن اسىل اعامىز استانادا تۇرىپ جاتقان ۇلى ەركىن مەن الماتىدا ءوزىن الاقانىنا سالىپ ايالاپ وتىرعان اقىلدى قىزى ايگۇل مەن نەمەرەلەرى مۇراتحان, راحيما, داۋرەننىڭ اماندىعىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى. ەلىنە ەڭبەگى سىڭگەن اياۋلى اعا ەلدىڭ بىرلىگىن, حالىقتىڭ باقىتىن تىلەپ, وزىنە دەگەن كوپتىڭ اقاۋسىز اق كوڭىلى مەن ىستىق ىقىلا­سىنا ارقا سۇيەپ ءجۇر. توكەڭنىڭ تۋما­سا دا تۋعان­داي بولعان ىنىلەرى مەن شاكىرتتەرى دە از ەمەس. سولاردىڭ ءجا­نە ءوز اتىمنان اعاما ايتار اق تىلەگىم, فيردوۋسي جازعان­داي: “بىردە بال, بىردە ۋ بەرىپ وتەدى ءومىر, باقتى دا, قاي­عىنى دا كوتەرە ءبىل”,  جالى بيىك, جانى جومارت التىن اعا, اسىل ۇستاز! ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى, م.شولوحوۆ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.