ءجاميلا باتتاقوۆا: سكرينينگتىك پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ مىندەتى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا قازاقستاندىقتاردىڭ دەنساۋلى­عىن جاقسارتۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋدا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار كورسە­تىل­گەن. اسىرەسە, وندا پرو­فيلاكتيكالىق جۇمىستاردى ساۋاتتى ۇيىم­داس­تىر­­عان جاعدايدا عانا ەرتە سا­تىداعى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولاتىندىعى اتاپ ايتىلعان. بۇل ورايدا  دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاس­تى­رۋدىڭ پروبلەمالارى ۇلتتىق ور­تالىعىنا اۋ­قىمدى مىندەتتەر جۇكتەلىپ وتىر. ەندى ەكى جىلدان سوڭ ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيە­سىن ەنگىزۋدى اياقتاۋعا بەت بۇرعان ەلىمىزدە حا­لىقتىڭ ماقساتتى توبىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن باقىلاۋ ب­ا­عىتىندا قانداي باعدارلامالار ەنگىزىلمەك؟ مىنە, وسى جانە كەلەشەكتە اتقارىلاتىن ءىس-شارالار ءجو­نىندە قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سالامات­تى ءومىر سال­تىن قالىپتاستىرۋدىڭ پروبلەمالارى ۇلت­تىق ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى ءجاميلا باتتاقوۆا اڭگىمەلەيدى. – ءجاميلا ەركىنقىزى, سىزگە ەڭ العاشقى ساۋال, ەلىمىزدە 2008 جىلى ىسكە قوسىلعان ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلاما تۋرالى بولماق. قازاقستانداعى حالىقتىڭ ماقسات­تى توبىنا ارنالعان بۇل باعدارلامانىڭ ماڭىزى مەن ءمانى جانە تيىمدىلىگى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز. سونداي-اق «سكرينينگ» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسى قانداي؟ – دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن دامىتۋ جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قا­زاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس  دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اعىمداعى جى­لى پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردى كۇشەي­تۋ­دە جانە سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋدە. بالالاردىڭ پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەرىن, قان اينالىمى جۇيەلەرىنىڭ اۋرۋلارى, جاتىر موينىنىڭ, ءسۇت بەزدەرى وبىرىن باستاپقىدا اي­ق­ىنداۋ سكرينينگتەرىن جانە ولاردىڭ دامۋ تاۋەكەلدەرىنىڭ فاكتورلارىن دا قامتيدى. ددۇ ۇسىنىسى بويىنشا, باستاپقىدا ايقىن­دالعان گلاۋكوماعا, قانت ديابەتىنە, بالالار­دىڭ ىشتەي تۋماسىنان جانە تۋعاننان كەيىن پايدا بولعان ەستۋ پاتولوگياسىنا, كولورەك­تال­دى وبىرعا جانە ۆ جانە س گەپاتيتىنە قو­سىم­شا جاڭا سكرينينگتەر ەنگىزىلگەن. دسم-ءنىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپ­تاس­تىرۋدىڭ پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعى وسى ۇلتتىق سكرينينگتىك باعدارلامانىڭ مونيتورينگىن جانە ۇيلەستىرىلۋىن جۇرگىزەدى. ونى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن جەتكىلىكتى قار­جى ءبولىنىپ, ادام رەسۋرستارى قاراستىرىلعان, قو­رى­تىن­دىلاردى تالداۋعا باعدارلامالىق قام­سىز­داندىرۋ ەنگىزىلدى. ەمحانالاردا وتباسى دەن­ساۋلىعى ورتالىقتارىنىڭ جانە سالاماتتى ءومىر سالتى مەكتەپتەرىنىڭ, سونداي-اق مەديتسي­نا­نىڭ ءارتۇرلى باعىتتارى بويىنشا دەنساۋلىق مەكتەپتەرىنىڭ پروفيلاكتيكا بولىمشەلەرى قۇ­رىل­عان. بەلگىلى ءبىر جاستاعى دەنى ساۋ تۇل­عا­لاردى جىل سايىن پروفيلاكتيكالىق مەديتسي­نا­لىق تەكسەرۋ – سكرينينگ دەپ اتالادى, مۇ­نىڭ ماقساتى – اۋرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىن جانە تاۋەكەل فاكتورلارىن ايقىنداۋ, ول ۋا­قى­تىلى ەم قابىلداۋدى, ساۋىعىپ كەتۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋگە, سونداي-اق اسقىنۋعا, مۇگەدەكتىك­ك­ە جانە ولىمگە اكەلىپ سوقتىراتىن اۋرۋدىڭ كۇر­دەلى ءتۇرىنىڭ دامۋىن توقتاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدە سكرينينگ تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمى تىزىمىنە كىرگەن جانە تىركەلگەن ورىن بويىنشا مەديتسينالىق ۇيىمداردا جۇرگىزىلەدى. – وزىڭىزگە بەلگىلى, حالقىمىزدا «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەگەن ۇلاعات بار. سوندا كەز كەلگەن سىرقاتتىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەتىن سكرينينگتىك تەكسەرۋلەر قالاي جۇرگىزىلەدى؟ – ەلىمىزدىڭ ەرەسەك تۇرعىندارىن سكرينينگتىك تەكسەرۋلەردەن وتكىزۋدى بيىلعى جىلدان باس­تاپ ەمحانالار مەن امبۋلاتوريالاردا قۇ­رى­لىپ جاتقان پروفيلاكتيكالىق جانە پسي­حو­لوگيالىق الەۋمەتتىك كومەك بولىمدەرىندە ۋچاس­­­كەلىك دارىگەرلەر جۇرگىزەدى. ەگەر دە الدەبىر سىرقاتتىڭ ءتۇرى انىقتالعان كەزدە وكۋليست, ونكولوگ جانە وزگە دە مامانداردىڭ تەكسەرۋلەرىنەن ءوتۋ قاجەت. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, ەرەسەك تۇرعىنداردى تەكسەرۋدىڭ مۇنداي تۇرىنە جۇرەك تامىرى جانە ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى, قانت ديابەتىن, گلاۋكومانى باستاپقى كەزەڭدە ايقىنداۋعا جانە ونىمەن كۇرەسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن زەرتتەۋلەر جاتادى. سونداي-اق, انترو­پو­مەتريالىق ولشەمدەر (بويى, دەنە سالماعى, بەل اينالاسى); ارتەريالدىق قىسىمدى ولشەۋ; 40-70 جاسقا دەيىن كوزدىڭ ىشكى قىسىمىن ءول­شەۋ; 18-64 جاسقا دەيىن حولەستەرين جانە قان گليۋكوزاسى دەڭگەيىن انىقتاۋ; ەلەكتروكارديو­گرا­فيا – كورسەتكىش بويىنشا; كورسەتكىش بوي­ىنشا – كارديولوگتىڭ, ەندوكرينولوگتىڭ, وف­تالمولوگتىڭ تەكسەرۋى; تاۋەكەل توبىنان – بالالارداعى ۆ جانە س سوزىلمالى گەپاتيت­تە­رىنىڭ ماركەرىنە ارنالعان قان ءاناليزى. وبىر اۋرۋىنىڭ تۋىنداۋىنا ىقپال ەتەتىن پاتولو­گيالىق وزگەرىستەردى, سونداي-اق دامۋدىڭ باس­تاپ­قى كەزەڭىندە ىسىكتەردى ايقىنداۋ ءۇشىن ءاي­ەلدەرگە – 30, 35, 40, 45, 50, 55, 60 جاستا پاتو­لوگيالىق وزگەرىستەردى جوققا شىعارۋ ءۇشىن جاتىر موينىنىڭ ءسۇرتىندىسىن تسيتولوگيالىق زەرتتەۋدەن; اكۋشەر-گينەكولوگتىڭ تەكسەرۋىنەن, كورسەتكىش بويىنشا – كولپوسكوپيا; 50, 52, 54, 56, 58 جانە 60 جاستا ءسۇت بەزدەرىنىڭ (مامموگرافيا) رەنتگەنولوگيالىق زەرتتەۋدەن كور­سەت­كىش بويىنشا – ماممولوگتىڭ, ونكولوگتىڭ تەكسەرۋىنەن ءوتۋ قاجەت; 50-68 جانە 70 جاس­تا­عى ەر جانە ايەلدەرگە توق جانە اششى ىشەكتەرىنىڭ اۋرۋىن باستاپقىدا ايقىنداۋعا ارنالعان جا­سىرىن قانعا ۇلكەن دارەت تەستىسىنەن ءوتۋ; حي­رۋرگتىڭ, پروكتولوگتىڭ, گاستروەنتەرەلوگتىڭ تەكسەرۋىنەن, كورسەتكىش بويىنشا – توق جانە اششى ىشەكتى ەندوسكوپيالىق زەرتتەۋدەن وتكىزۋ قا­جەت. اتاپ ايتارلىعى, مىنە وسىنداي زەرتتەۋ­لەر­دى جاپپاي وتكىزەتىن ەلدەردە جاتىر مويى­نى, ءسۇت بەزدەرى جانە توق ىشەك وبىرىنان تۋىندايتىن ءولىم بىردەن ازايعانى بايقالدى. – ءجاميلا ەركىنقىزى, جاسىراتىنى جوق ءوزىنىڭ دەنساۋلىق جاعدايى قالىپتى دەپ ەسەپتەيتىندەر قانداي ماماندارعا قا­را­لۋى ءتيىس؟ – تۇرعىنداردىڭ بارلىعى دەرلىك پروفي­لاك­تيكالىق تەكسەرۋلەردەن مىندەتتى تۇردە ءوتۋى ءتيىس. سونداي-اق دەنساۋلىعى الاڭداتپاسا دا جاسى مەن جىنىسى بويىنشا قاننىڭ جانە ءزار­دىڭ جالپى ءاناليزى جاسالادى. پاتسيەنت ۋچاس­كەلىك تەراپەۆكە قارالىپ, سىرقاتى انىق­تال­سا, ولار – تاۋەكەل فاكتورلارىن ازايتۋ ءجو­نىن­دە كەڭەس الۋ ءۇشىن سالاماتتى ءومىر سالتى كابينەتتەرىنە جىبەرىلەدى. ودان باسقا, ۋچاسكەلىك تەراپەۆت تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا تەكسەرىلۋگە دەيىنگى جانە ساۋىقتىرۋدىڭ جەكە جوسپارىن ۇسىنا الادى. الايدا, ەگەر ادام دەنساۋلىعىندا ەشقانداي اۋىتقۋ بايقالماسا, وندا بۇل ادامنىڭ وزىنە جانە ءوز دەنساۋ­لىعىنا جاۋاپتى قارايتىندىعىن راستايدى. – ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىن سوزىل­مالى سىرقاتى بارلار قانداي مامانعا كورىنگەن ءجون؟ – بۇل جاعدايدا, ەڭ الدىمەن, ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇراتىن ادامنىڭ سىرقاتىنىڭ ءتۇرىن انىقتاپ, دارىگەرگە بارعاندىعى تۋرالى بەلگى جاسالاتىن ف-30ۋ ەسەپكە الۋ فورماسى تولتى­رى­لادى. ديسپانسەرلىك توپتا تۇراتىن تۇلعا­لار­دى دارىگەرلەردىڭ تەكسەرۋى ءارتۇرلى №571 بۇي­رىق­قا سايكەس جۇرگىزىلەدى. ەگەر دە وسىنداي سىرقاتى بار پاتسيەنت ۇزاق ۋاقىت بويىنا ءدا­رىگەردىڭ قابىلداۋىنا تەكسەرۋگە كەلمەسە, وندا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر ونىڭ كەلمەۋ سەبەبىن ءبىلۋى ءتيىس. ءوز دەنساۋلىعى مەن ءوزىنىڭ بولا­شاعىنا جاۋاپتى ءاربىر ادامنىڭ پروفي­لاك­تيكالىق تەكسەرۋدەن وتە ءبىلۋىنىڭ پايداسى زور. ادامداردىڭ بەلسەندىلىگىنسىز ۇلت دەنساۋ­لى­عىن ساقتاۋ پروبلەمالارىن شەشۋ دە ءمۇم­كىن ەمەس. ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇرعىنى ءوزىنىڭ جانە بالا­لا­رىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋعا جاۋاپتى بولۋى ءتيىس. بۇل مىندەت سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, اۋرۋد­ىڭ باستاپقى پروفيلاكتيكاسى جانە تەگىن مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن پايدالانا ءبىلۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. – سوندا, ەڭ الدىمەن, قانداي كاسىپ وكىل­دەرى مەديتسينالىق الدىن الا تەكسەرۋلەردەن جۇيەلى تۇردە وتۋگە مىندەتتى؟ – مىندەتتى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر ءجۇر­گى­زۋ كەزىندەگى كاسىپتەر ءتىزىمى دسم-ءنىڭ 2009 جىل­عى 16 قاراشاداعى №709 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن. پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر جۇمىس بەرۋشى ەسەبىنەن وتكىزىلەدى, ولاردى وتكىزۋدىڭ مەرزىمدىلىگى جوعارىدا كور­سەتىلگەن بۇيرىقپەن بەلگىلەنگەن. قاۋىپتى جانە زياندى زاتتاردىڭ اسەرىنەن ناۋقاستاناتىن جۇ­مىسشىلار مەديتسينالىق تەكسەرۋدەن (زيان­دى فاكتورلار تىزىمىنە سايكەس) – پروفپاتولوگ, تەراپەۆت, نەۆروپاتولوگ, دەرماتوۆەنەرولوگ, ونكولوگ, ستوماتولوگ جانە دە باسقا ماماندار تەكسەرۋىنەن وتۋلەرى قاجەت. – ءوز دەنساۋلىعىنا نەمقۇرايدى قاراي­تىندار دا بار. ءسىز قالاي ويلايسىز, مۇنىڭ ءوزى ۋاقىت تاپشىلىعىنا عانا بايلانىستى ما؟ – ءوز دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايىن ءبىلۋ – بۇل ءاربىر ادامنىڭ مىندەتى. ىڭعايلى ۋاقىت تاۋ­ىپ, سكرينينگتەن ءوتۋ قاجەت. تەگىن مەدي­تسي­نا­لىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن (بۇدان ءارى – تمككك) كورسەتەتىن مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس امبۋلاتوريالىق-ەمحانالىق ۇيىم­دار­دىڭ جۇمىس ءتارتىبى قۇرىلىمدىق ءبولىم­شە­لەردىڭ بارلىق ماماندارى ءۇشىن اۋىس­پا­لى كەستە بويىنشا ساعات 8.00-دەن 20.00-گە دەيىن ۋاقىت بەلگىلەنگەن. تمككك كورسەتەتىن, العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك (امسك) مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارىندا دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى: كونسۋلتاتيۆتىك-دياگنوستيكالىق بولىمشەلەر­دىڭ ماماندارىن قاجەت كەزدە امسك مامان­دارىن تارتۋ ارقىلى كەزەكشىلىك ۇيىمداستى­رىل­عان. سكرينينگ يدەيا­سىنىڭ ءوزى جىلدام-دياگنوستيكالىق ادىستەمە­لەر­دى جۇرگىزۋ ەسەبىنەن دياگنوز قويۋدا ۋاقىتتى قىسقارتۋمەن قورىتىندىلانادى. – قاجەتتى جابدىقتارى جانە مامان­دارى جوق شالعاي اۋىلداردىڭ تۇرعىندا­رى پروفتەكسەرۋدەن قايدا وتەدى؟ – شالعاي اۋىلدى اۋداندارداعى ادامدارعا پروفيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋ ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى مەديتسينالىق تەحنيكامەن, سونىڭ ىشىندە ەكگ, ۋزي-دياگنوستيكا, مامموگرافيا, فليۋوروگرافيا اپپاراتىمەن جابدىقتالعان جىلجىمالى مەديتسينالىق كەشەندەر (جمك) جۇمىس ىستەيدى. كەشەن 7 كابينەتتەن, سونىڭ ىشىندە وفتالمولوگيا, گينەكولوگيا, حيرۋرگيا, ستوماتولوگيا, رەنتگەنولوگيا جانە تاعى باسقا دا كابينەتتەردەن تۇرادى. كەشەن بازاسىنىڭ نەگىزىندە قازىرگى زامانعا ساي شۇعىل تۇردە قىزمەت كورسەتەتىن زەرتحانامەن جابدىقتالعان. مەديتسينالىق بريگادا قۇرا­مى­­نا وبلىستىق ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمە ماماندارى كىرەدى. 2011 جىلى دەنساۋ­لىق ساق­تاۋ ءىسىن دامىتۋ جونىندەگى 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» باعدارلا­ما­سى اياسىندا اۋىل تۇرعىندارىنا العاشقى مە­ديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كور­سە­تۋ دەڭگەي­ىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن «كاماز» اۆتو­ما­شينەسى بازاسىندا 50 جىل­جى­مالى مەديتسي­نالىق كەشەن بەرىلگەن جانە جابدىقتالاتىن بولادى. ودان باسقا, 2010 جىل­دان باستاپ تەمىر جول قىزمەتكەرلەرىنە-زەينەتكەرلەرگە, ولار­دىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە, سونداي-اق, شالعاي ستانسالاردا جانە تۇيىق جولداردا تۇراتىن تۇرعىندارعا قولجەتىمدى بىلىكتى مەديتسينالىق كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىل­عان «دەنساۋلىق» مامان­دان­د­ىرىلعان ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق مەديتسي­نا­لىق پويىزى جۇمىس ىستەيدى. وندا تەراپەۆت, پەدياتر, نەۆروپاتولوگ, وكۋليست, لور, گينەكولوگ, حيرۋرگ, ۋرولوگ ءدارى­گەر­لەردىڭ بىلىكتى كەڭە­سى ۇيىمداستىرىلدى. تمككك اياسىندا مەدي­تسي­نالىق كومەك كورسە­تۋگە ليتسەنزياسى بار جەكە كلينيكادا پروفتەكسەرۋدەن تەگىن وتۋگە بو­لا­دى. ەگەر جەكە كلينيكا مەديتسينالىق-ساني­تار­لىق كومەك كورسەتۋگە, سونىڭ ىشىندە پرو­فيلاكتيكالىق مەديتسينالىق تەكسەرۋ جۇرگى­زۋ­گە مەملەكەتتىك تاپسىرىسى بار بولعان جاع­داي­دا وتۋگە بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن باقىت بالعارينا. الماتى.