يسلام ءدىنى تاريح ساحناسىنا شىققالى بەرى بىلىمگە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. VIII-XIV عاسىرلاردا ءبىلىم مەن عىلىمعا ارقا سۇيەگەن مۇسىلمان وركەنيەتى الەمنىڭ عىلىمي, مادەني, رۋحاني ورتالىعىنا اينالىپ, ءبىلىم يەلەرىنە ەرەكشە قولداۋ كورسەتەدى. ءدىني نەگىزدەردەن ءنار العان يسلام مادەنيەتى وزگە وركەنيەتتەردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىن قابىلداپ, ولاردى بەيىمدەدى, ءارى قاراي دامىتتى. سول كەزەڭدە ءبىلىم ءدىننىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى بولدى.
وسىلايشا, يسلام مادەنيەتى باتىس وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا زور ىقپال ەتىپ, ادامزاتتىڭ دامۋىنا داڭعىل جول اشتى. اراب جازۋى عىلىم قۇرالى ءرولىن اتقارىپ, اقپارات پەن ءبىلىم وعان دەيىن ادامزات تاريحىندا بولماعان اۋقىمدا كەڭ تارالدى.
ەڭ باستىسى يسلام دىنىندە اقىل مەن جۇرەك اراسىندا قايشىلىق بولمادى. يسلام فيلوسوفياسى بويىنشا قۇداي زاتتاردى ادامدار ويلانسىن, پايىمداسىن دەپ جاراتقان. ادام قۇداي مەن زاتتاردى تانۋى ءۇشىن دىنمەن قاتار سول زاتتاردى – تابيعاتتى زەرتتەيتىن عىلىمداردى جاراتقان. ورتاعاسىرلىق باتىستا ءبىلىمدى مويىنداماعان ءدىن عىلىمعا قارسى سوعىس اشىپ, ءدىني فاناتيزم, ينكۆيزيتسيا, سوعىستار مەن يمپەرياليزمگە جول بەردى. قازىر دە مۇسىلماندار ناداندىقتان, تار ۇعىمداردان ءالى دە قۇتىلا الماي كەلەدى.
حIV عاسىردان كەيىن مۇسىلمان الەمى بەلگىلى وبەكتيۆتىك سەبەپتەرگە بايلانىستى دامۋدا ارتتا قالدى. مۇسىلمان ايماعىندا اۋىزبىرشىلىكتىڭ بولماۋى, يسلامنىڭ كەڭ پەيىلدى, تەرەڭ راتسيونالدى جانە رۋحاني نەگىزدەرىنىڭ ورنىنا شەكتەۋلى, اياسى تار ءفورماليزمنىڭ سالتانات قۇرۋى, سىرتقى كۇشتەردىڭ جورىقتارى, جىبەك جولىنداعى حالىقارالىق ساۋدانىڭ توقىراۋى, ەۋروپاداعى دەموگرافيالىق ءوسىم, كاپيتاليزم مەن وندىرىستىك توڭكەرىس سياقتى سەبەپتەر جاتادى. جاڭا داۋىردە مۇسىلمان ەلدەرى تۇگەلدەي دەرلىك الەمدىك گەوساياسي الپاۋىت كۇشتەردىڭ ىقپالىنا تاۋەلدى بولىپ, عىلىم دامىمادى.
وتارشىلىق كەزەڭىن باسىنان وتكەرگەن كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرىندە ساياسي, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر ۇزاق جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي, تاياۋ شىعىستا ۇزدىكسىز حالىق نارازىلىعىنىڭ باستى سەبەبىنە اينالدى. ايماقتا تاريحي جاعدايعا بايلانىستى ءبىلىم مەن عىلىم ماسەلەلەرى ەكىنشى قاتارداعى پروبلەمالارعا اينالدى. كەيبىر مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ءدىني راديكاليزم ناداندىقپەن قاتار كەدەيلىكتەن باستاۋ الادى. ال نەگىزىندە, دامىعان ەلدەردە ءبىلىم, عىلىم جانە تەحنولوگيانىڭ دامۋى ادامنىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى.
مۇسىلمان ەلدەرى الەمدەگى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنە, اتاپ ايتقاندا مۇناي قورلارى مەن گازدىڭ 63%-ىنا يەلىك ەتەدى. سوعان قاراماستان يىۇ-عا مۇشە 57 مەملەكەت حالقىنىڭ 26%-ى كەدەي, باسىم كوپشىلىگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ تۇرعىسىنان الەمنىڭ وركەنيەتتى ەلدەرىنەن ارتتا قالعان.
حح-ءححى عاسىرلاردا يسلام الەمىندە دەموگرافيالىق ءدۇمپۋ ورىن الىپ, الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن قۇراعانىنا قاراماستان ءبىلىم مەن ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسى تومەن دەڭگەيدە. ماسەلەن, يىۇ ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەۋروپاداعى زەرتتەۋشىلەر سانى 10 ەسە كوپ ەكەن. ەۋروپادا 1 ميلليون ادامعا شاققاندا عالىم سانى 4651 كىسى بولسا, مۇسىلمان ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش تۇركيا, يران, مىسىر, ازەربايجان, قازاقستان, تۋنيس, مالايزيا سياقتى ەلدەردى ساناماعاندا 1000 كىسىدەن تومەن. تۇركيا مەن يران يىۇ ەلدەرىندە جاريالاناتىن عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ جارتىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ال يىۇ-دا شىعاتىن عىلىمي ماقالالاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى مالايزيادا جاريالانادى. تەحنولوگيا ەكسپورتى سالاسىندا مالايزيا يىۇ وندىرەتىن ونىمدەردىڭ 80%-ىن سىرتقا شىعارادى. اراب ەلدەرىنەن تۋنيس پەن يوردانيا عالىم سانى بويىنشا الدا كەلەدى. پارسى-اراب شىعاناعىنىڭ باي ەلدەرى عىلىمي زەرتتەۋلەردەن گورى ۋنيۆەرسيتەتتىك جانە ءدىني بىلىمگە قوماقتى قولداۋ كورسەتۋدە.
SESRIC ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر الەمدە عىلىم مەن تەحنولوگياعا بولىنەتىن قارجىنىڭ تەك 2,4%-ى, پاتەنتتەردىڭ 1,6%-ىن جانە جاريالانىمداردىڭ 6%-ىن عانا قامتاماسىز ەتەدى. يىۇ ەلدەرى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە شامامەن جىلىنا 30 ملرد اقش دوللارىن جۇمسايدى. ال بۇل كورسەتكىش رەسەيدىڭ عىلىمعا بولەتىن بيۋدجەتىنە جاقىن. يىۇ ەلدەرى ءىجو كورسەتكىشىنىڭ 1%-ىن عانا عىلىم-بىلىمگە جۇمسايدى. تۇركيا مەن يران عىلىمي زەرتتەۋلەرگە شامامەن 10 ملرد اقش دوللارىن ءبولىپ, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. يىۇ ەلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى عىلىمعا ءىجو-ءنىڭ 0,7 %-ىن بولەدى. تۇركيا, تۋنيس, يران, مالايزيا سياقتى ەلدەر كىسى باسىنا شاققاندا عىلىمعا ەڭ كوپ قاراجات جۇمسايدى.
قازىرگى مۇسىلمان ەلدەرىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ۇيلەسىمدى, جان-جاقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى تۇرالاپ, الەۋمەتتىك جانە قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى بەلەڭ الۋىندا جاتىر. مۇسىلمان الەمىندە تۇراقتىلىق ورناپ, عىلىم مەن بىلىمگە قايتا كوڭىل ءبولىنۋى, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا ينتەگراتسيالانۋى ءۇشىن يسلامنىڭ توزىمدىلىگى, اشىقتىعى جانە پىكىر الۋاندىعى تۋرالى جاڭا تۇجىرىمدامالار مەن فيلوسوفياعا مۇقتاجدىق ايقىن سەزىلۋدە. ول ءۇشىن مۇسىلمان قوعامدارى جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى, وزگە وركەنيەتتەردىڭ جەتىستىكتەرىن قابىلداۋعا, جاڭا ءبىلىم مەن تەحنولوگيانى ۇيرەنۋگە نيەت تانىتۋى قاجەت. مۇسىلمان الەمىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى جاس-تار ەكەنىن ەسكەرسەك, عالامات الەۋەتتىڭ بارىن ءتۇسىنۋ اسا قيىن ەمەس.
قازىرگى مۇسىلمان الەمىندەگى كۇيزەلىستەن شىعۋ, كەدەيلىك ماسەلەلەرىن شەشۋ قوعامنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن ءتالىم-تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق. سوندىقتان مۇسىلمان الەمىندە ادام مەن تابيعات تۋرالى جاڭا دۇنيەتانىم قالىپتاستىرىپ, اقىل مەن جۇرەكتى تەڭ ۇستاعان يسلامنىڭ كەڭ كوكجيەگىنە قايتۋ قاجەت.
قازاقستانعا كەلسەك, ەلىمىز يسلام الەمىندە ءبىلىم يندەكسى بويىنشا الدىڭعى قاتارلى مەملەكەت. سونداي-اق, يىۇ ەلدەرى اراسىندا قازاقستان عىلىمي جانە يندۋستريالدى نەگىزدەرى كۇشتى مەملەكەتتەرگە جاتادى. ويتكەنى, ەلىمىزدە ساۋاتتىلىق دەڭگەيى جوعارى, كەڭەستىك, ۇلتتىق جانە باتىستىق ءبىلىم جۇيەلەرىنىڭ ەلەمەنتتەرى ۇيلەسىم تاپقان. قازاقستان ىزگىلىك پەن بىلىمگە قۇشتار جاستاردى تاربيەلەۋ ارقىلى يسلام الەمىنىڭ ينتەللەكتۋالدى جاڭعىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزىپ, مۇسىلمان الەمىنە ءوز دامۋ ۇلگىسىن ۇسىنا الادى.
سوندىقتان, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ جابىلۋ سالتاناتىمەن تۇسپا-تۇس ورايلاستىرىلعان جانە مۇسىلمان الەمىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى ءبىلىم-عىلىم ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن يىۇ عىلىم جانە تەحنولوگيا ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋىنىڭ ۇلكەن ءمانى مەن اسەرى بولارى داۋسىز.
جانات مومىنقۇلوۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى
