ءيا, شىنىندا دا سولاي. باسقالاردى, ءتىپتى ايتپاي-اق قويىڭىز, الەمنىڭ بىرنەشە تىلدەرىنە اۋدارىلدى دەپ ماقتانىش ەتەتىن كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ءوزىنىڭ كىتابىن كەزدەستىرمەيمىز. سەبەبى, ولار قاي كەزدە جارىق كوردى, قانشا تارالىممەن شىقتى, قالاي ساتىلدى؟ ول جاعى ءبىز سەكىلدى قاراپايىم وقىرمانعا مۇلدە جۇمباق.
ال ايتماتوۆ شىعارمالارىنىڭ ول جاقتا دا, بۇل جاقتا دا جىل سايىن قايتا-قايتا باسىلىپ شىعىپ جاتاتىنى راس. بۇل, ارينە, جازۋشى تالانتىنىڭ قۇدىرەتىنە, باسپاگەرلەر قاۋىمىنىڭ تالاپ-تىلەگىنە جانە قالىڭ وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا بايلانىستى ەكەندىگىنە تيتتەي دە كۇمان جوق.
بىردە اتاتۇرىك اۋەجايىنان ەل جاققا ۇشاتىن ۇشاق كەشىككەندە ءبىزدىڭ دە كىتاپ دۇكەنىنە كىرىپ شىققانىمىز بار-دى. ول جەردە دە ورتالىق ازيا ادەبيەتىنەن تەك شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارىن كوردىك.
سوندا ىشتەي «ياپىر-اي, نە دەگەن باقىتتى جازۋشى!» دەپ قىزىعىپ ەدىك. قازاقستانمەن كورشى جاتقان قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى شەكەر ايىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جازۋشىنىڭ شىعارمالارى بۇل كۇندە بۇكىل الەمنىڭ يگىلىگىنە اينالعانى ايداي اقيقات. ءتۇرى مەن ءتىلىن ايتپاعاندا, سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرپىنىڭ ءوزى بىزگە قاتتى ۇقسايتىن قىرعىز ۇلتىنىڭ بۇل دا ءبىر باعى ەكەنى داۋسىز.
الايدا, وسىنداي باق كوكتەن تۇسە مە, الدە جەردەن شىعا ما دەگەن ءبىر اڭعال سۇراقتىڭ بۇيىردەن تۇرتەتىنى بار. اسىرەسە, ادەبيەت الەمىنىڭ ەسىگىن ەندى اشقان البىرت جاستاردىڭ كوڭىلىندەگى «ايتماتوۆ سەكىلدى كلاسسيك بولسام!», دەگەن اسقاق رومانتيكانىڭ جالىنىن سەزىنگەندە, ولاردىڭ سۋرەتكەر تۋرالى بار شىندىقتى بىلگەنىن ىشتەي قالاپ تۇراسىڭ.
سەبەبى, ايتماتوۆ بولىپ تانىلعانعا دەيىنگى كورگەن بەينەت پەن شەككەن ازاپ بار ەمەس پە؟!
مىنە, وسىنى جازۋشىنىڭ ءوزى دە ەسكەرىپ, كەيىنگى ۇرپاققا ساباق ەتىپ قالدىرۋدى ويلاعان سەكىلدى. سوندىقتان دا, الىستا, ناقتىراق ايتساق, ەۋروپاداعى لوكۋم قالاسىندا ورىس ءتىلىن وتە جاقسى بىلەتىن نەمىس جازۋشىسى حيتتسەرگە ون كۇن بويى بالالىق, جاستىق شاقتاعى كورگەندەرىن جىر ەتىپ شەرتىپتى. ال مۇندايعا اسا ۇقىپتى نەمىس حالقىنىڭ پەرزەنتى ونى ديكتوفونعا جازىپ الىپ, نەمىس تىلىنە ءتارجىمالاپ, العاش رەت گەرمانيادا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جاڭا كىتابى رەتىندە وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنعان.
بۇل جاڭالىقتى ءبىز العاش 1998 جىلى شىمكەنت قالاسىندا بولعان كەزدەسۋدە ۇلى سۋرەتكەردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز. ايتسە دە, كوپكە دەيىن ول كىتاپتىڭ نە ورىسشا, نە قىرعىزشا نۇسقاسىن كەزىكتىرە الماي جۇردىك. تەك 2011 جىلى بىشكەككە بارعان كەزەكتى ساپارىمىزدا ونىڭ قىرعىز تىلىندە تاياۋدا عانا جارىق كورگەنىن ەستىپ, دوستارىمىزدان ءبىر داناسىن قالايدا تاۋىپ بەرۋىن وتىنگەنبىز.
ءبىر قىزىعى, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بالالىق شاق» اتتى بۇل كىتابى قىرعىزشاعا تۇرىك تىلىنەن اۋدارىلعان ەكەن. كىتاپ مۇقاباسىنا زەر سالىپ تۇرىپ ەزۋ تارتقانىمىزدى بايقاعان قىرعىز بايەكەلەر ءبىر-بىرىنە قاراپ جىمىڭداپ, كوزدەرىن قىسىپ: «كەيىنگى كەزدە شىقاڭنىڭ كىتابى بىزگە دە وسىلاي ۇزاق جول ءجۇرىپ كەلەتىن بولدى» دەپ قالدى.
ول راس. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ جاڭا شىعارماسىن بۇكىل الەم وقىرماندارى كۇتىپ وتىرادى ەمەس پە. سوندىقتان دا ولاردىڭ قاي ەلدە, قاي تىلدە باسىلىپ جاتقانىن قازىر قاداعالاۋدىڭ ءوزى قيىن.
ايتسە دە, ادەبيەت الەمىندەگى وسىنداي داڭعىل جولعا سۋرەتكەر قالاي جەتتى, قانداي قيىندىقتار كوردى؟ مىنە, سول تۋرالى اتالمىش كىتاپتا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءوزى ءبىراز سىر اقتارادى.
ء«جاميلا» پوۆەسى جارىق كورگەندە ءوزىمىزدىڭ ءبىر ۇلكەن جازۋشىمىز ونى قاتتى سىنعا الدى, – دەيدى سۋرەتكەر ء«جاميلا مەن دانيار» اتتى تاراۋىندا. – پوۆەسىمدى پارتيا جينالىسىندا كوپشىلىك قاۋىمنىڭ تالقىسىنا سالدى. ول ادەبي شىعارمالاردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى كوممۋنيستىك پارتيا ساياساتىنا ىڭعايلاستىرىلۋى كەرەك ەكەندىگىن, سوتسرەاليزم باعىتىنان اينىماي, يدەولوگيانىڭ باستى نىساناسىن نەگىزگە الا وتىرىپ جازۋ قاجەت ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, اقىرىندا پوۆەستەگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ اجىراسۋى پارتيا تاراپىنان قاتاڭ سىنعا الىنۋى ءتيىس دەپ ەسكەرتتى. پارتيا, نەگىزىنەن, ءۇي-ءىشىنىڭ ىنتىماعىن ساقتايتىندىعىن باسا كورسەتىپ, ال مەنىڭ پوۆەسىمدە مۇنداي يدەالدارعا ساي كەلمەيتىن سيۋجەتتىڭ ورىن العاندىعىنا قادالىپ ءوتتى.
ول كەزدە ايەلىمەن اجىراسقاندارعا سوگىس بەرىلەتىن-ءدى. پارتيادان شىعارىلىپ, قىزمەتىنەن الىنىپ تا جاتاتىن. ادەبي شىعارمالاردا مۇنداي كىسىلەر جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە كورسەتىلۋگە ءتيىس ەدى. ال مەنىكى بولسا, كەرىسىنشە.
بۇل پوۆەستى جازعان كەزدە مەن مۇنداي جاعدايلار تۋرالى ويلانباپپىن دا. بىراق ء«جاميلا» جارىق كورىسىمەن ءوز ەلىمدە دە, شەت مەملەكەتتەردە دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. بارلىق جەردە مەنىڭ جاڭا پوۆەسىم تۋرالى تالقىلاۋلار بولىپ جاتتى. كەيبىر دوس-زامانداستارىم مۇنداي كۇتپەگەن تابىسىمدى كورە الماي, كوپكە دەيىن قىزعانىپ ءجۇردى. شىعارمام تۋرالى ەشقانداي پىكىر ايتقان جوق, بىراق, «كلاسسيك» جازۋشىلارىمىز عانا ماعان قاتتى شۇيلىگىپ ءجۇردى...
جازۋشىلار وداعىندا ءجيى-ءجيى پارتيالىق جيىندار ءوتىپ تۇراتىن. پارتيانىڭ رۇقساتىنسىز بۇل وداققا ەشكىم دە مۇشە بولا الماۋشى ەدى. سوندىقتان دا قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى الدىمەن پارتياعا مۇشەلىككە ءوتىپ بارىپ, سونىڭ جولداماسىمەن عانا جازۋشىلار وداعىنا الىناتىن. ول كەزدە جازۋشىلاردىڭ پارتيالىق جينالىسىنا ءىرى-ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرى كەلەتىن. ولار ەڭبەكشى ەلدى سوتسياليستىك رۋحتا قالاي تاربيەلەۋ كەرەك, ولارعا ارناپ قانداي شىعارما جازۋ كەرەك, سوتسياليستىك رەاليزم تۇرعىسىندا قالاي سىن ايتۋ كەرەك دەگەن سياقتى ماسەلەلەردى تالقىعا سالاتىن. وسىنداي ءبىر جينالىس ءوتىپ جاتقان كەزدە جاڭاعى ايتقان «كلاسسيكتەرىمىزدىڭ» ءبىرى مىنبەگە كوتەرىلدى. مەن دە وسى جينالىستا وتىرعانمىن.
– مانادان بەرى جاس جازۋشىلاردى ەڭبەكشىلەر رۋحىندا تاربيەلەۋ جونىندە پىكىر الىستىق قوي. بىراق ولار تەرىس جولعا ءتۇسىپ الىپ, وزدەرىنە سودان پايدا كوزدەپ, ادەبيەتتى ۋلاندىرىپ جاتسا قايتىپ تاربيەلەمەكپىز؟ وتكەندە ىستىقكول جاققا ءىس-ساپارعا بارا قالدىم. ءبىر كولحوزعا بۇرىلىپ, ەڭبەكشى ەلدىڭ دالادا قالاي ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن كورىپ, پىكىر الىسىپ, جاقىنىراق تانىسقىم كەلگەن. ءسويتىپ, جولدا كەلە جاتقانىمدا ارتىمنان ءبىر ات-اربالى كىسى قۋىپ جەتتى. مەن وعان جول بەردىم. سوعان قاراماي ول ات تىزگىنىن تارتتى. ارباعا جارامدى اتتار جەگىلگەن ەكەن. بۇل كولحوزدىڭ قۇرمەتتى ادامدارىنىڭ ءبىرى-اۋ دەپ توپشىلادىم. ول مەنەن: «وۋ, بايەكە, قايدا باراسىڭ؟» دەپ سۇرادى. مەن بولسام: «كولحوزشىلاردىڭ تىرشىلىگىمەن جاقىنىراق تانىسۋ ءۇشىن دالا قوسىنا بارا جاتىرمىن», دەدىم. «ا-ا, مەن ءسىزدى ەندى تانىدىم. ءسىز باياعى بالەنشە دەگەن اتاقتى جازۋشى بولاسىز با؟» ال مەن: ء«يا, سونىڭ ءدال ءوزىمىن», دەيمىن. «كەلىڭىز, ارباعا وتىرىڭىز! قايدا بارامىن دەسەڭىز دە جەتكىزىپ سالام. ايتقان جەرىڭىزدىڭ ءبارىن كورسەتەم», دەگەننەن كەيىن الگى ارباكەشتىڭ جانىنا وتىردىم. ءبىر كەزدە ول ماعان قاراپ: ء«سىز جازۋشىسىز عوي, ايتماتوۆتى تانيسىز با؟» دەپ قالدى. «البەتتە, تانيمىن» دەدىم مەن. «ولاي بولسا, قولىما تۇسكەن جەردە ونى اياماي ساباپ الاتىنىمدى ايتىپ قويىڭىزشى!» دەيدى. «نەگە؟» دەسەم, ول ايتادى: ء«جاميلا جونىندە بىردەمەلەردى تانتىپتى. كۇيەۋى مايداندا جۇرگەن كەلىنشەك باسقا بىرەۋمەن قاشىپ كەتەدى-ءمىش. وسىنداي كىتاپتى ءداتى بارىپ قالاي جازعان؟!» دەيدى. مىنە, ەلدىڭ پىكىرى وسىنداي, – دەپ جوسىلتتى «كلاسسيك» جازۋشىمىز. سودان سوڭ: «مەن ەلدەن ەستىگەنىمدى ايتىپ تۇرمىن. قازىر وسى جازۋشى ءبىزدىڭ ارامىزدا وتىر. اتتەڭ, قولىمدا قامشىم جوق. ايتپەسە ونىڭ ء«جاميلا» ءۇشىن الاتىن سىباعاسىن قازىر-اق بەرەر ەم!» – دەپ اڭگىمەسىن ءتامامدادى.
جان دۇنيەمدى ورتەپ وتكەن مۇنداي سوزدەردى امالسىز تىڭداپ, نە ىستەرىمدى بىلمەي وتىرا بەردىم. ۇلكەن-كىشىنىڭ ءبارى ماعان قاراپ, كەلەكە قىلىپ ك ۇلىپ جاتىر. كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى تۇرتكىلەپ, شىمشىلاپ تا جىبەردى. ال ەندى بىرەۋلەرى:
– دۇرىس! مۇندايلاردى ساباۋ كەرەك! ەلدى بۇزاتىن وسىلار! بۋرجۋازيانىڭ قالدىعى! تاپ دۇشپانى بوپ باس كوتەرەدى! – دەپ ايقايلايدى.
مەن ولارعا جاۋاپ قاتپاي, ءۇنسىز ك ۇلىپ قانا قۇتىلدىم. بىراق, شىندىعىندا, مۇنداي وقيعالار مەنىڭ كوڭىلىمدە ءومىر-باقي وشپەيتىن دىق بوپ قالدى...»
جالپى, شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىن العاش بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن ء«جاميلا» حيكاياتىنىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرى سىزگە جاقسى بەلگىلى, قادىرلى وقىرمان. سەبەبى, ونى ءبىزدىڭ ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ وقىپ, جاس جازۋشىنىڭ پوۆەسىنە جوعارى باعا بەرىپ, فرانتسۋز ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى لۋي اراگونعا تانىسىپ كورىڭىز دەپ كەڭەس بەرەدى. ءوز كەزەگىندە ول ونى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىپ, «ماحاببات تاريحىنداعى ەڭ تاماشا شىعارما» دەپ باعالايدى. ءسويتىپ, قىرعىز ايىلىنان شىققان ءجاميلا بۇكىل الەمدى شارلاپ كەتە بارادى.
نۇرعالي وراز,
"ەگەمەن قازاقستان"
