ارحەولوگ جۇمىس ىستەگەن كابينەتكە باس سۇقتىم. توردە اتانىڭ اق شاپانى ءىلۋلى تۇر. مۋزەيدە وتەتىن يگى شارالاردا ونى ۇنەمى ۇستىنەن تاستامايتىن. قازبا جۇمىستارىنا بارعاندا ارقاسىنا ءىلىپ جۇرەتىن جول سومكەسى دە وسىندا. ەندى مۇنداعى زاتتاردىڭ ءبارى قۇندى جادىگەرلەردىڭ بىرىنە اينالىپ كەتكەندەي.
ءبارىن رەت-رەتىمەن باياندايىن. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 1969 جىلى ەسىك قالاسى ماڭىنان التىن ادامنىڭ مۇردەسى تابىلدى. جەر قازىپ جاتقان ەكسكاۆاتوردىڭ ءشومىشى ساندىق سەكىلدى زاتقا ءتيىپ شاق ەتە قالعان. مۇنىڭ تەگىن ەمەستىگىن سەزگەندەر دەرەۋ جۇمىستارىن توقتاتىپ, الماتىعا حابارلايدى. الگى زاتتى انىقتاۋ ارحەولوگ عالىم كەمال اقىشەۆتىڭ توبىنا جۇكتەلەدى. ماماندار شۇعىل ىسكە كىرىسەدى. سول كۇنى مۇردەنى ءوز قولىمەن العاش اشقان, كورگەن, تۇگەندەگەن بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى بەكەن اتا بولاتىن.
ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆ التىن ادامعا قاتىستى زەرتتەۋلەردى, عىلىمي ىزدەنىستەردى توقتاتقان ەمەس. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن وسى مۋزەيدە قىزمەت ەتتى. ءبىزدىڭ العاش تانىسقانىمىز قىزىق. الدىمەن بايقاعانىم, كوزدەرى قىراننىڭ جانارىنداي وتكىر, ءجۇزى سۇستى ەكەن. سەنىمەن تىلدەسۋدەن بۇرىن «مەنى تۇسىنۋگە جارايسىڭ با, قالايسىڭ؟» دەگەندەي, بەتىڭە بارلاپ قارايدى. اشىلۋى قيىن ق ۇلىپ سەكىلدى. اڭگىمەلەسۋدەن بۇرىن ءبىراز اقپار جيعاننىڭ پايداسى ءتيدى. سونشالىق جىميا قويماسا دا, جىلۋىن سەزدىردى.
– سەندەر مىنانى بىلىڭدەر. التىن ادام مەن التىن كيىمدى ادام ەكى ءتۇرلى ءسوز. ماعىناسى دا بولەك. قازاق جاقسى كورگەنىن «التىنىم» دەيدى. حاس شەبەردىڭ قولىن «التىنعا» بالايدى. ال تابىتتاعى حانزادانىڭ كيىمى ولاردان باسقا. التىن ادام اتاۋىن عىلىمي قولدانىستاعى ۇعىم دەپ قاراستىرعان ءجون.
قازىر بىرقاتار وڭىرلەردەن التىن ادامدار تابىلدى. بۇل – سول كەزدەگى ءداۋىر سيپاتىن دالەلدەيتىن بەلگىلەر. سوندىقتان, ولاردى ءار ايماق وزدەرىنە مەنشىكتەمەي, جەكە-جەكە اڭىزعا اينالدىرماي, ءبارىن ءبىرتۇتاس زەرتتەگەنى ابزال, – دەپ ءسوزىن باستادى.
بەكەن اتانىڭ ءۇنى الدىمەن باياۋلاپ شىعادى. بارا-بارا ارقاسى قوزادى. سول كەزدە داۋىسى اۋەلەپ, بيىككە كوتەرىلەدى. باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وسىلاي سويلەگەنىن راديودان تالاي ەستىگەنمىن. بۇل دا تۋرا سونداي. ول كىسىلەردىڭ ءوزارا ۇقساستىقتارى مەنى قايران قالدىردى.
اتا سوزىنەن ۇققانىم, ەسىكتەن تابىلعان جادىگەر – ءبىزدىڭ زامانىمىزعا ءبۇتىن جەتىپتى. ورنەك-ابزەلدەرىنىڭ ءبارى ورنىندا تۇر. مۇنداي ولجا ارحەولوگتارعا وتە سيرەك كەزدەسەدى ەكەن. وسى سۇحبات كەزىندە مۇردەلەرگە تۇسەتىن ۇرىلار تۋرالى ەستىدىم. ولاردىڭ دا جۇرمەيتىن جەرى جوق. مۇرىندارىنا التىننىڭ ءيىسى كەلسە, قورىمدى ارحەولوگتاردان بۇرىن قازادى. كادىمگى ءتۇن جامىلىپ جورتاتىن كورتىشقاندار سەكىلدى. وزدەرىنىڭ اككىلىگى سونداي, وڭايلىقپەن قولعا تۇسپەيدى. ال عىلىمعا تيگىزەتىن زيانى شاش ەتەكتەن. قۇداي وڭداعاندا, ۇرىلار ەسىكتە جاتقان التىن ادامدى بىلمەي قالعان.
– بۇل حابار جەرگىلىكتى ماماندار تۇرماق, ماسكەۋلىك عالىمداردى دا ەلەڭ ەتكىزدى. دەسە دە, جوعارعى جاق التىن ادام تابىلعان جەردە قازاقتىڭ اتاباباسى ءومىر ءسۇردى دەيتىن قورىتىندى جاساۋعا اسىقپادى. ءتىپتى ونى اينالىپ ءوتىپ, جالپىلاما سيپاتتاۋعا تىرىستى, – دەيدى بەكەن اتا.
ويتكەنى, كەيبىر ارىپتەستەر ەجەلگى وركەنيەتتى قازاقتارعا قيماعان. ولاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى بابالارىنىڭ ءومىرىن قارابايىر كۇيدە كوزگە ەلەستەتكەنىن قالاعان. التىن كيىمدى, التىن اشەكەيدى جەرگىلىكتى ساقتار قايدان جاساسىن؟ قايتىس بولعان حانزاداسىن جەرلەۋ ءۇشىن يراننان الدىرعان دەگەن سەكىلدى پىكىرلەردى تاراتقان. ول كەز – كۇشتىلەردىڭ كەزى عوي. از حالىقتى ەرىكسىز كوندىرەتىن, سەنبەسەڭ ماجبۇرلەپ سەندىرەتىن زامان.
ءساتىن سالعاندا, وسى وقيعادان كەيىن ەسىك كولىنىڭ اينالاسىنان تاعى ءبىر ولجا تابىلىپتى. ول جەردەن التىن كيىمدەرگە ارناپ اشەكەيلەر قۇياتىن قالىپتار شىققان. قورىمنان الىنعان التىننىڭ سىناماسىنا عىلىمي ساراپتاما جاسالادى. ءبارى ءوز ولكەمىزدىڭ شيكىزاتى, ىرگەدەگى جىڭىشكەنىڭ رۋداسى ەكەن. ءسويتىپ, ءجونسىز كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلادى.
وزىڭدىكىن وزىمدىكى دەي الماۋدان اسقان قانداي قورلىق بار؟! قازاق جەرىنەن ءبىر قۇندى جادىگەر تابىلسا, وعان باعا قوياتىن جو-عارعى جاق. سولار نە ايتادى دەپ جالتاقتاعان كۇندەردى دە بۇل ەل باسىنان كەشىرگەن.
«ەسىك» مۋزەيىنە كىرسەڭىز, كونە جادىگەرلەر سىزگە قاراپ سويلەيدى. تەبىرەنەسىز, تولعاناسىز. ءسىزدى مۇنداي اسەرگە بولەگەن ارحەولوگتاردىڭ ەڭبەگى.
التىن ادام شىققان قورىمنان ءارى قاراي ۇلكەن قالانىڭ ورنى تابىلىپتى. ونى ساقتار پاتشالىعىنىڭ ورداسى دەپ بولجاعان. قالانىڭ تەرىسكەيى اسى جايلاۋى. ونداعى جارتاستاردا تاڭبالار مەن بەينەلەر از ەمەس. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل ءالى قاعازعا تۇسپەگەن ۇلت تاريحىنىڭ جەر قويناۋىندا مول ەكەنىنەن حابار بەرەدى. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ول جەردەن تابىلعان دۇنيەلەر ساق ءداۋىرىنىڭ عانا ەمەس, قولا ءداۋىرىنىڭ دە بەلگىلەرىنە كەلەدى ەكەن. بەرى قاراي سىرعىتساڭ, كوك تۇرىكتەر مادەنيەتىنە جالعاسادى. زەرتتەۋشىلەرىن كۇتكەن قات-قات قازىنالار, مىنە, وسىنداي. بەكەن اتا ءوز ومىرىندە شارشاماي, تالماي قازاقتىڭ جوعىن سولاردىڭ اراسىنان ىزدەدى.
– الاشتىڭ كەڭدىگى بار دا كەمدىگى جوق. سوندىقتان, باسقالاردىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورۋگە ءتيىستى ەمەسپىز. قولىڭنان كەلگەنشە تەرەڭگە كوز سال. تاياز اۋەسقويلىقتان ارىل. ىزدەنىستەردىڭ نەگىزگى باستاۋى – ولكەتانۋ بولۋى كەرەك. جەر-جەردە سونى دامىتقانىمىز ءجون. مەنىڭ كەيدە رەنجيتىنىم, ارامىزدا ۇلتىنىڭ تاريحىنا قىزىقپايتىن جاستار بار. بۇل بولمايتىن نارسە. تاريح – سەنىڭ ءوزىڭ, تەگىڭ, بۇكىل ءومىرىڭ.
ماعان ءبارىبىر دەيتىن نەمقۇرايدىلىقتان قورقامىن. بابالاردىڭ باسقان جەرى دە, جاتقان جەرى دە قاسيەتتى. سونى ءبىلۋ, انىقتاۋ, زەرتتەۋ – پارىزىڭ. ولاي دەگەندە تۇسكە, ايانعا سەنىپ مازار سالۋدى ايتىپ تۇرعانىم جوق. عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەلىك. بۇل ورايدا «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەردى ءبىتىردى. «ەسىك» مۋزەيىنىڭ قايتا جاندانعانى – سونىڭ ءبىر دالەلى, − دەدى بەكەن اتا.
ول كىسى ەشنارسەنى اسىرىپ تا ايتقان جوق, جاسىرىپ تا ايتقان جوق. «التىن ادامنىڭ باعاسى سانكت-پەتەربۋرگتەگى ورىس پاتشاسىنىڭ تاجىنەن كەم ەمەس», دەدى. التىن ادام بەينەسى – ءبىزدىڭ سيمۆولىمىز. ەندەشە, ەسىك ءوڭىرى ءالى-اق ميلليونداردىڭ نازارىن اۋداراتىن التىن مەكەنگە اينالادى. مۇندا الەمدىك ءتۋريزمنىڭ داميتىنى انىق.
ەگەر بەكەن اتانىڭ ارماندارى ورىندالسا, ودان ەشكىم ۇتىلمايدى. قورىق ماڭىنداعى كورىنىستەردى التىن ادام داۋىرىندەگى كەزەڭدەرگە ساي ەتىپ جاساقتاي الساق, قانداي كەرەمەت! سوندا بۇل جەرگە كەلۋشىلەر ءبىر ءسات كونە تاريح قويناۋىنا سۇڭگىپ, ساقتارمەن بىرگە جۇرگەندەي اسەرگە بولەنەدى.
بەكەن اتانىڭ ەندىگى ءبىر قىرى – جازعىشتىعى. ول جۇزدەگەن عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. بىراق, وسىنشالىق زور تانىممەن, مول مۇمكىندىكپەن عالىم اتانباعان. ادام سەنبەيتىن قىزىق پارادوكس. ەڭبەكسۇيگىشتىگى ەرەن, ەنجارلىققا جانى قاس. قاعازى قاسىندا, قالامى قولىندا ءجۇردى. ەندەشە, بۇل جەردە ءبىز بىلمەيتىن قانداي قۇپيا بار؟ ونىڭ جاۋابىن دا ارحەولوگتىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنبىز.
– راس, كەزىندە مەن دە عالىم بولۋدى ارماندادىم. دايىندىعىم دا جەتكىلىكتى ەدى. بىراق... بارلىق ماسەلە وسى بىراققا كەلىپ تىرەلەدى. ەگەر سول شاقتا تاريح عىلىمىنا دەن قويساڭ, جازىلماعان قاساڭ ءبىر قاعيداعا كەزدەسەسىڭ. قازاقى پايىمعا, ۇلتتىق كوزقاراسقا جولاماۋ كەرەك. ونى ورىنداماساڭ, ءوز وبالىڭ وزىڭە.
ماسەلەن, التىن ادام ءبىزدىڭ ولكەدەن تابىلدى. ول – شىندىق. بىراق سەن ونى بىزدىكى ەمەس, بۇل ولكەدە اقسۇيەكتەر, حانزادالار بولعان جوق دەپ ات تونىڭدى الا قاشۋىڭ كەرەك. كيىمدەرىن, اشەكەيلەرىن وزگە ەلدىڭ شەبەرلەرى جاسادى دەپ مونوگرافيا جازۋىڭ قاجەت. وسى سەكىلدى سەنىڭ مۇراتىڭا سايكەس كەلمەيتىن تولىپ جاتقان قيتۇرقىلىق الدىڭدى كەس-كەستەيدى.
مەنىڭ ارىم دا, جانىم دا مۇنداي ۇستانىمداردى قابىلداي المادى. سول سەبەپتى جامان عالىم بولعانشا, جاقسى ارحەولوگ قالپىمدا قالايىن دەگەن بەرىك شەشىمگە كەلدىم. ەڭ باستىسى, ادال قىزمەتىمدى حالقىما, الاشىما ارنادىم. مەن العاش ارحەولوگ جۇمىسىن باستاعان ساتتە جەتى اتامدى عانا بىلەتىنمىن. قازىر 77 بابامنىڭ بار ەكەنىنە كوزىم تولىق جەتتى.
ەڭبەگىم ەش, ءومىرىم زايا كەتكەن جوق. ءبارى ءبىر اللانىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جانە ەلباسىنىڭ ارقاسى. جاستارعا ايتاتىن وسيەتىم مىنادا: ۇلتىڭدى ءسۇي, ۇلتىن سۇيگەن ازامات قانا الەمنىڭ بارشا حالقىن سۇيە الادى. وسىمەن ءبىتتى, – دەدى اڭگىمەسىن اياقتاپ.
بولات ءماجيت,
جۋرناليست
الماتى وبلىسى
سۋرەتتەردە: بەكمۇحانبەت نۇرمۇحانبەتوۆ; مۋزەيدىڭ سىرتقى كورىنىسى
ر.S. مەنىڭ سەزەتىنىم, بەكەن اتامىز بولاشاقتا تالاي شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرىنە اينالادى. سوعان لايىق تۇلعا. «تىك ءجۇرىپ, تىك كەتتى», دەيدى ارىپتەستەرى. قارۋىنا بالاعان قالامىن قولىنان تاستاماپتى. ءاپسانالاردا ايتىلاتىن اڭىز بار. شىڭعىسحاننىڭ ساربازدارى ات ۇستىندە شەيىت بولعاندى ارمانداعان ەكەن. بەكمۇحانبەت اتامىز دا سولارعا ۇقساس كيەلى تاعدىردى قايتالاعان سياقتى.
