وسى رەتتە الدىمەن اۋدان اكىمى سەرگەي سالاماتسكيگە جولىعىپ, كوشىپ كەلۋشىلەر جايلى ءمان-جايدى بىلدىك. بۇل اۋداندا بۇرىن وزگە ۇلت وكىلدەرى, اسىرەسە, نەمىس دياسپوراسى كوپ تۇردى. ولار اتامەكەندەرىن بەتكە العان سوڭ بوس قالعان اۋىلدارعا قانداستاردىڭ ورنالاسۋى دا زاڭدىلىق. جالپى, اۋداندا سىرتقى جانە ىشكى كوشى-قون باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدا جۇمىستار باستالىپ كەتىپتى. تامىز ايىنىڭ سوڭىنا قاراي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ وكىلدەرى اۋىلداردى ارالاپ تانىسپاق, سودان كەيىن سولتۇستىككە قاراي كوشۋدىڭ ءجون-جوباسىن قولعا الماق. بەلوۋسوۆكا اۋىلدىق وكرۋگىنە ولگينكا, ولحوۆكا, تيميريازەۆ اۋىلدارى كىرەدى. ءتورت اۋىلدا قازاق, ورىس, نەمىس, ۋكراينى ارالاس 986 ادام تۇرادى.
ولگينكاعا باراتىن جولعا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇرىن نەمىس دياسپوراسى تۇرعان اۋىل جايناپ-اق تۇر, ۇيلەرى, كوشەلەرى جاسىل جەلەككە ورانىپ, تۋرا ورمان ىشىندە ورنالاسقانداي.
– قىتايدان كەلگەن اعايىندارىمىز مىنە, وسى ۇيلەرگە ورنالاستى, – دەگەن اۋداندىق جۇمىسپەن قامتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى سالتانات ارىنوۆا ءبىزدى باستاپ ءجۇردى. كىرەبەرىس ەسىكتىڭ سىرتىندا ەستەلىككە نەمىس تىلىندە جازۋ قالىپ قويعان اۋلادا ءبىر توپ بالا اسىر سالىپ ويناپ ءجۇر. اتامەكەندەرىنە جەتكەندەرىن بىلگەندەي-اق, الاڭسىز.
– بالالارىمىز ول جاقتا ارالاس تىلدە, قىتايشا-قازاقشا وقىدى. ءوزارا قىتايشا سويلەسىپ كەتەدى. كەلگەنىمىز دە, اسىعا جەتكەنىمىز دە وسى بالالاردىڭ بولاشاعى. قازاق بولىپ, قازاق جەرىندە ءوسسىن دەگەن ارمان عوي, – دەيدى پاتتىگۇل تولەگەن.
ازىرشە بۇل ۇيدە 3 وتباسى بىرگە تۇرىپ جاتىر. ءبىزدى كورىپ, ءبارى دە قۇشاق جايا جۇگىرىستى.
– قازىر بىزگە ءبىر اۋىز جىلى ءسوزدىڭ ءوزى قىمبات. كىم كەلسە دە كوڭىلىمىزدەگىنى اقتارىپ سالىپ, جادىراپ قالعىمىز كەلەدى. قىتايدىڭ قۇلجا قالاسىندا تۇردىق. ەلىمىزدى اڭساۋمەن كۇن كەشتىك. كوش جالعاسادى. ءبىزدىڭ سوڭىمىزدان تاعى دا 6 وتباسى جولعا جينالىپ وتىر, – دەستى ولار.
ايتارلارى جەتەرلىك. دالادا ويناپ جۇرگەن بەيبارىس, ەراسىل, ايتۋار, ۇمبەت, ەستەر, العىس, دارىن, اجار, زەرە, ۇلاعات, جۇپار ەسىمدى بالالار دا وزدەرىن ىزدەپ كەلگەنىمىزدى ءبىلدى مە, ەلەڭدەسىپ ءبىزدى اينالا وتىرا قالىستى.
– ءبىز بۇگىن مەكتەپتى كورىپ كەلدىك, – دەيدى بالا بەيبارىس. ءوزى قۋانىشتى.
سالتانات ارىنوۆانىڭ ايتۋىنشا, ولگينكاعا كەلگەن اعايىنداردىڭ سانى قازىر 40-تاي ادامى بار 11 وتباسىن قۇرايدى. پاتتىگۇل تولەگەن, شامشيدەن ءبىرجان, ايتحان قاينار, باياحات سۇلەيمەن, نۇربولات تايىنبەك, كەنجەگۇل بايمۇحانبەت ەسىمدى ازاماتتار جۋىردا كوشىپ كەلدى.
– وكىنىشكە قاراي, ەكىنشى كەلگەن 5 وتباسىنىڭ قالاي جەتكەنى بىزگە تۇسىنىكسىز. ءبىز اۋىلعا كەلگەندە عانا بىلدىك, – دەيدى اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى الميرا ءجۇسىپوۆا. – شاقىرۋسىز كەلگەن اعايىنداردى بوس تۇرعان ۇيلەرگە ورنالاستىرۋعا تۋرا كەلدى. ەگەر الدىن الا بىلگەندە, كۇتىپ الۋعا دايىندالار ەدىك. وزدەرىنىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ءبىر ادام الىپ كەلىپتى. ال جەرگىلىكتى اكىمدىكپەن كەلىسىپ, كەلەتىن ۋاقىتتى بەلگىلەپ, اۋدانمەن تانىسىپ بارىپ جولعا شىققان ادال كامەيحان, ەرجان سىلامبەك, ءابىل بەكبولات, سارقىت ساۋلەتباي, نۇرماش الماش ەسىمدى ازاماتتاردىڭ وتباسىلارى بۇدان بۇرىن كەلگەن. قازىر ولار كوشى-قون شارتتارىنا وراي, بۇكىل قۇجاتتارىن رەتتەۋگە كىرىسىپ كەتتى. ادال كامەيحان شىڭجان جاقتان تراكتورىن دا الا كەلگەن ەكەن. «قىتايدىڭ ءدوربىلجىڭ جاعىنان كەلگەنىمە ءتورت-اق كۇن بولدى», دەگەن سەرىكحان تۇرسىنحان ايەلى جەڭىس, ەكى قىزىمەن اۋلاسىندا ءجۇر ەكەن, 800 مىڭ تەڭگەگە كوشىپ كەتكەن نەمىستىڭ باۋ-باقشالى جيناقى ءۇيىن ساتىپ الىپتى. وزدەرى بولسا, جەتتىك پە, جەتپەدىك پە دەگەن تولقىنىستى كوڭىل-كۇيدە تۇردى.
ارينە, ولگينكاعا اسىعا جەتكەن اعايىنداردىڭ جاعدايى الاڭداتادى. اۋدان اكىمدىگى قازىر قولداۋ كورسەتىپ, جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى, قۇجاتتاردى رەتتەۋگە قول ۇشىن سوزۋى كەرەك. ادال كامەيحاننىڭ ايتۋىنشا, وبلىس, اۋدان ورتالىعىنا بارىپ-كەلۋگە تاكسيلەر 5-6 مىڭ تەڭگەدەي اقشا الادى. سوندىقتان ورالمان اعايىندار كوشىپ كەلگەن اۋدان ورتالىعىنا وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باسقارماسىنىڭ سىرتقى كوشى-قون بويىنشا ءبولىمى كوشپەلى قۇجات-قاعاز رەسىمدەۋدى ۇيىمداستىرسا قۇبا-قۇپ. بەيىمدەلۋ باعىتىندا دا اتقارار جۇمىستار بار. ەكىنشىدەن, ولگينكا اۋىلىنىڭ مەكتەبى ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. مەكتەپ ديرەكتورى ۆاسيليسا تسيرۋلنيكتىڭ ايتۋىنشا, قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋ ءۇشىن كەمىندە پاندەر بويىنشا 20-عا جۋىق مۇعالىم قاجەت.
– قىتايدان كەلگەن قازاق وتباسىلارىن اۋدانداعى قوزىكەتكەن, قوڭىروزەك, قاراتاي, كونستانتينوۆكا, لوزوۆوي, ۋسپەنكا, يۆانوۆكا, پاۆلوۆكا اۋىلدارىنا قونىستاندىرسا, بۇل اۋىلدارداعى مەكتەپتەردە قازاق سىنىپتارى بار, – دەيدى ول.
بۇل دۇرىس-اق. باسپانا, جۇمىسپەن قامتۋ جايلارىن ايتپاعاندا, كوشى-قون جۇمىسىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدىڭ ءبىر ۇشىعى وسى.
– كىتاپتاردى جەتكىزىپ بەرەمىز. باستاۋىش سىنىپقا 2 مۇعالىمىمىز بار, قالعان وقۋشىلاردى تاسىمالمەن اۋدان ورتالىعىنا نەمەسە ۋاقىتشا ينتەرناتقا ورنالاستىرامىز, – دەيدى الميرا ءجۇسىپوۆا.
سوناۋ قۇلجادان ەلىم دەپ كەلگەن بەيبارىس, دارىن, ءدىلشات, ۇلاعات, سايا, جۇپار, اقجول, ايزات, ايبوتا, بارلىعى 14 بالا قىركۇيەكتە مەكتەپكە, قالعان 10 شاقتى ءبۇلدىرشىن بالاباقشاعا بارۋى قاجەت. بۇل ولگينكا اۋىلىنىڭ مەكتەبىندە وقۋشى كوبەيىپ, ءبىر جاساپ قالادى دەگەن ءسوز. قىركۇيەك ايىندا قۇلجا قالاسىنان جولعا شىققالى وتىرعان 6 وتباسى دا امان-ەسەن ولگينكاعا جەتسە, وقۋشىلار سانى تاعى ارتا تۇسەدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى,
ۋسپەن اۋدانى
