جوق, بۇل كارىم توقتاباەۆ ەمەس... يسا توقتىباەۆ!

1990 جىلى اقپان ايىندا قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا “شەجىرە” تاريحي-ولكەتانۋ بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كسرو جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مىرقى يساەۆپەن كەزدەسۋ ءوتتى. ءبىز بۇرىن ونى ءومىردىڭ كەيبىر كەلەڭسىز جاقتارىن جازاتىن فەلەتونشى دەپ بىلسەك, بۇل كەزدەسۋدە جۋرناليست اعامىز باسقا قىرىنان كورىندى. ول قوعام قايراتكەرى, قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى اعارتۋشىسى يسا توقتىباەۆ جايلى زەرتتەۋ مالىمەتتەرى بويىنشا ويلى بايانداما جاسادى. ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز از ەكەن. قىزىلوردا قالاسىندا ونىڭ ەسىمىمەن نەبارى 30 مەترلىك تۇيىق كوشە اتالعان. ول تۇرعان ۇيدە جازۋلارى وشكەن سۇرىقسىز ەسكەرتكىش تاقتا عانا تۇر. قالاداعى №235 مەكتەپتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1985 جىلعى قاۋلىسىمەن يسا توقتىباەۆتىڭ اتىنا بەرۋ تۋرالى شەشىمى قاعاز جۇزىندە قالعان. شىنىندا دا, يسا توقتىباەۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسى كەزىندە ونداعى جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى بولعان. مىرقى يساەۆتىڭ قۇجاتتار, سۋرەتتەر, انىقتاما ارقىلى ونى دايەكتەۋى ستۋدەنتتەردى ەرەكشە قىزىقتىرىپ, تاريحي ادىلەتسىزدىك تولعاندىردى. وسى تاقىرىپتى يگەرۋگە زەرتتەۋشى جيىرما جىل ۋاقىتىن سارپ ەتكەن. يسا توقتىباەۆ جايلى ءبىز نە بىلدىك, نەنى بىلمەيدى ەكەنبىز؟ ول تومەندەگىدەي. كەيىپكەرىمىز 1884 جىلى 13 جەلتوقساندا قازىرگى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تەرەڭوزەك اۋدانىنداعى بۇرىنعى ءحVىىى پارتسەزد اتىنداعى كەڭشار اۋماعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكە-شەشەسى وسى وڭىردەگى يىندەپ اعاتىن سىرداريانىڭ ءبىر بۇرىلىسىنا قونىس تەپكەن, ۇلى ءجۇزدىڭ جالايىر رۋى مەكەندەگەن بالىقشى اۋىلىنىڭ تۇر­عىندارى بولعان. مۇندا قازىردە دە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان دۋلات, وشاقتى, قاڭلىلار بار. ولار ەرتەدە جەتىسۋدان مال-جايىمەن كوشىپ كەلىپ كىشى ءجۇز ىشىنە قونىستانىپ قالعان. يسا كىشكەنتايىنان پەروۆسكىدەگى بايلار مەن ساۋداگەرلەرگە جالدانعان. رافايل دەگەن دۇكەنشىدە جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, ءوز بەتىنشە ءبىلىم الۋعا ۇمتىلادى. البىرت جاستىڭ قابىلەتتىلىگىن ششيپكوۆ سياقتى سول ۋاقىتتىڭ الدىڭعى قاتارلى اۋقاتتى ادامدارى دا بايقاپ, وعان قامقورلىق جاسايدى. اعايىندى ششيپكوۆتاردىڭ اقمەشىتتە بۇراتانالارعا ارنالعان ءۇش مەكتەبى بار-دى. مىنە, سونىڭ بىرىندە يسا ءوزىنىڭ دوسى – كەيىن قاراقالپاق اسسر-ءىنىڭ العاشقى باسشىسى بولعان ءابۋ قۇداباەۆپەن بىرگە ورىسشا وقىپ, 1908 جانە 1912 جىلدارى ول ءبىلىم ۇياسىن, ودان كەيىن تاشكەنتتەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرەدى. وندا ءجۇرىپ ماركستىك-لەنيندىك ۇيىرمەلەرگە قاتىسىپ, 1916 جىلى توقماق ستانساسىنداعى جۇمىسشىلار ەرەۋىلىنە بارعانى ءۇشىن جاندارمەريا تاراپىنان تۇتقىنعا الىنادى. 1917 جىلدىڭ قازانىندا ەسكى تاشكەنت جۇمىس­شىلارىنىڭ كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, ۋاقىتشا ۇكىمەتتى قۇلاتۋعا بەلسەنە ارالاسادى دا سونداعى جۇمىسشى, سولدات جانە مۇسىلمان دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ حاتشىسىنا سايلانادى. باندالار مەن باسماشىلارعا قارسى كۇرەسەدى. 1918 جىلى ي.توقتىباەۆ تۇركىستان كەڭەس رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانىپ, 1919 جىلى اقپاندا بولشەۆيكتەر پارتياسى قاتارىنا قابىلدانادى. سول جىلى قاراشادا تۇڭعىش رەت ورتالىق ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ اعارتۋ ينستيتۋتى قۇرىلعاندا وعان ۇكىمەت وسى جوعارى وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋدى جانە باسشىلىق جاساۋدى جۇكتەيدى. ونى مۇنداي جوعارى لاۋازىمدارعا ۇسىنۋ كەڭەس قايراتكەرلەرى ۆ.ۆ.كۋيبىشەۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ تاراپىنان بولعان-دى. 1918 جىلى پەروۆسك وڭىرىندە اشتىق جايلاپ, “بيلىك – جەرگىلىكتى جەردە” دەگەن ۇرانمەن بۇل ايماقتا يوسيف گەرجود اتتى قانىشەر بىلگەنىن ىستەيدى. قاسىنداعى ميليتسيا جورابەك ەسەنوۆ ەكەۋى مۇنداعى قازاقتاردى قىناداي قىرادى. جەرلەستەرى مۇستافا شوقايدى دا سابايدى. بۇل سۇمدىق جاۋىزدىق تۋرالى الاش ارىسى ءوزىنىڭ “تۇركىستان سوۆەتتەر بيلىگىندە” كىتابىندا انىق جازعان. مىنە, سول جىلعى 17 شىلدەدە پەروۆسك تۇرعىندارىنىڭ ارىزىن تەكسەرۋگە ي.توقتىباەۆ باستاعان توتەنشە كوميسسيا قۇرىلىپ, ءىستى تەكسەرۋگە اتتاندىرىلادى. ولار كەلە جاتقاندا ي.گەرجود پەروۆسكىدە بۇلاردى تۇتقىنداپ, اتۋعا بۇيىرادى. بىراق يسا توقتىباەۆ, چەكيست تىلەۋباي جەتەرباەۆ, شيەلى ستانساسى شارۋاشىلىق سەرىكتىگىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى, قالجان قوڭىرات­باەۆ پەن تۇركىستان ستانساسىنىڭ مۇعالىمى, جەرگىلىكتى كەڭەس دەپۋتاتى سادىق وتەگەنوۆ تۋرا كەلگەن ولىمنەن قۇداي ساقتاپ, كەزدەيسوق امان قالادى. وسىدان سوڭ تۇركىستان حكك 1918 جىلى 15 تامىزدا ەكىنشى رەت قاۋلى قابىلداپ, تاشكەنت دەپۋتاتتار كەڭەسىنەن قۇرامىندا توقتىباەۆ, يبراگيموۆ جانە بولەباەۆ بار توتەنشە كوميسسيا قۇرىپ, ونى تاعى دا پەروۆسكىگە جىبەرەدى. ولار گەرجودتى جانە ونىڭ جاقتاستارىن ۇستاپ تاشكەنتكە الىپ كەلىپ سوتتايدى. بىراق, بۇل قانىشەرلەر وسىنداعى ەسەرلەردىڭ ىقپالىمەن جەر اۋدارىلادى دا جەڭىل جازامەن قۇتىلىپ كەتەدى. 1920-1922 جىلدارى يسا اعامىز “اقجول” گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ تاعايىندالادى. وعان دەيىن بۇل قىزمەتتى تۇركىستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سۇلتانبەك قوجانوۆ اتقارعان ەدى. وعان ۇلتشىل-الاشور­داشى دەگەن اتاۋ وسى كەزدەن تاعىلدى. سودان باستاپ ي.توقتىباەۆ تۇركىستان كەڭەس رەسپۋب­ليكاسى تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بىردەن-ءبىر كورنەكتى قايراتكەرگە اينالادى. 1921 جىلى كوشپەلى تۇرعىندار اراسىندا ءبىلىم تاراتۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى, حالىق اعارتۋ كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى,  تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وكىلى, مەملەكەتتىك باسپا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانە رەسپۋبليكانىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى القاسىنىڭ مۇشەسى قىزمەتتەرىن قوسا اتقارادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ تاش­كەنتتەگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىن وقىپ بىتىرەدى. بۇل كەزەڭدە ول جۋرناليستىك جانە شىعار­ماشىلىق قىزمەتكە دە ءوز كۇشىن اياماي پايدا­لانادى. “اقجول” گازەتىنىڭ رەداكتورى بولا ءجۇرىپ, سونىمەن قاتار, تەوريالىق جۋرنال “قىزىل قازاقستان”, ساياسي-قوعامدىق باسىلىمدار “شولپان”, “ساۋلە”, “سانانىڭ” ساراپشىسى بول­عان. سونداي-اق, ول ءبىر جاعىنان ولكەلىك كوميتەتتەگى باسپا سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دە ەدى. كەيىپكەرىمىز سونىمەن قاتار قازاق ينتەليگەنتسياسىنىڭ شىعارماشىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر­عان. ونى ي.توقتىباەۆتىڭ حالىق اقىن-جى­راۋلارى تۇر­ما­­عامبەت ءىز­تىلەۋوۆ پەن ومار شو­راياقوۆتىڭ ەڭ­بەك­تەرىن “اق­جولعا” ۇسىنىپ, رەداك­تسيا قىز­مەتكەر­لەرىن قا­زاق­تىڭ مادەني مۇرا­لارىن جي­ناپ, قورعاۋعا بەلسەنە قاتىس­تىرۋ ءۇشىن ولار­دى 40 تۇيەمەن ەل ىشىنە جىبەرگەن. وكىنىشكە قاراي بۇلاردىڭ دەنى قازىر وزبەكستان مۇراعات­تارىندا جاتىر. وسى ورايدا سول ەكسپەديتسياعا ابۋباكىر ديۆاەۆ, ىبىراي تاجيەۆ, ەسىركەپ قالىمبەتوۆ, احمەت وتەەۆتىڭ قوسقان ۇلەستەرىن اتاپ وتكەن ءلازىم. ولاردىڭ ىشىندە كەيىن ىبىراي تاجيەۆ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ باس­شىسى قىز­مەت­تەرىن اتقارعان. 1922 جىلدان باستاپ تاش­كەنتكە جينالعان قازاق زيالى­لارى­نا دەگەن ۇكىمەت كوز­قارا­سىندا سالقىن­دىق بايقالا باستايدى. ولار­دى قۋدالاۋ باستالدى. بۇل جونىندە اقىن ساكەن سەيفۋللين: “الاش­وردا­شىلاردىڭ ءبىر بولىگى قوجانوۆ جانە پىكىرلەستەرىنىڭ دەمەۋىنە سۇيەنە وتىرىپ, تاشكەنتكە كەلىپ الدى. سوراقىلىعى تواك ورگانى “اقجول”, شولپان”, جانە “سا­نا”, ونىڭ قازاق-قىرعىز ءبولىمى باسىلىم­دارى ۇلتتىق كوزقاراستار­دىڭ وشاعىنا اينالدى. ولار تۇركىستاندى “تۇركىلەردىڭ وتانى ” دەپ جاريالاپ, تاشكەنتتى الاش­وردا­شىلار جاۋىنگەر­لەرىنىڭ قونا­قۇيىنە اينالدىردى” – دەپ جار سالدى. وسىنداي دابىل زارداپتارى “اقجولدىڭ” باسشىسى بولعان ي.توقتى­باەۆقا دا ءتيىپ, قىزمەت­­تەر­دەن شەتتەتىلە باستايدى. 1926 جىلى ورىنبورداعى جۇمى­سى­نان كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ, سەمەيدە شىعا­تىن “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىنە تاعايىن­دالادى. 1930 جىلى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو­سى لەنينگرادقا اسپيران­تۋراعا وقۋعا جىبەرەدى. وندا ي.گەرتسەن اتىنداعى تاريحي-پارتيالىق جانە قىزىل پروفەس­سۋرا ينستيتۋتتارىن قوسا ءبىتىرىپ, وسىندا س.م.كيروۆ باسقار­عان قالالاق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇسىنىسىمەن كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى بۇكىل­وداقتىق كۋرسىنىڭ رەكتورى قىزمەتىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە ۆ.ي.لەنين اتىنداعى اسكەري-ساياسي اكادەميادا ساباق بەرىپ, لەنينگرادتاعى مەملە­كەتتىك ەتنوگرافيا مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ 1929-1933 جىلعى العاشقى تولقىنى ي.توقتىباەۆقا دا جەتەدى. ونى بۇل كىسىنىڭ ۇلكەن بالاسى رەم بىلاي دەپ ەسكە تۇسىرەدى. “مەنىڭ اكەمدى 1933 جىلى لەنينگراد تۇبىندەگى ساناتوريدە  دەمالىپ جاتقاندا ءبىرىنشى رەت تۇتقىنعا الدى. ونى ماعان اپام (انام فاتيمانىڭ ءسىڭلىسى بىزبەن بىرگە تۇراتىن) ايتتى. ول كىسى ۇيگە بارار جولدا اكەڭدى تۇتقىندادى دەپ جىلاۋمەن بولدى. پاتەرىمىزگە كەلسەك استاڭ-كەستەڭ اۋداستىرعان, اكەمنىڭ بولمەسىن مورلەپ جاۋىپ كەتكەن. ءبىز وندا ءجيى بولىپ, شكافتارداعى كىتاپتار­دى جانە قابىرعادا ءىلىنىپ تۇراتىن پيستولەتتى قىزىقتايتىنبىز. قيالىمىزدا ازامات سوعىستارى­نىڭ شىتىرماندارى ەلەستەيتىن. ەندى كىرە المادىق. ازاننان كەشكە دەيىن ليتەينىي داڭعى­لىن­داعى وگپۋ باسقارماسىنىڭ ەسىگىن كۇزەتىپ, اكەمىزدەن حابار كۇتتىك. سول كەزدەگى زاڭنىڭ 58, 58-يۋ, 58-ءىى باپتارىمەن 10 جىلعا سوتتالعانىن سوندا بىلدىك. بىزگە ءبىرىنشى حابار قاراعاندىداعى تۇرمەدە وتىرعانى جايلى جەتتى. وندا اكەمىزدى باقىتىنا قاراي قازاقستاندى ارالاپ جۇرگەن س.م.كيروۆ تانىپ, ودان ماسكەۋ وبلىسىنداعى دميتروۆ قالاسىنىڭ تۇرمەسىنە (دميتلاگ) اۋىستىرعىزعان. اكەمىزدىڭ تۇتقىندالۋى بىزگە قارا بۇلت بولىپ ءتونىپ, شەشەمىزدى پارتيادان جانە ينستيتۋتتاعى جۇمىسىنان شىعاردى. نكۆد اپتاسىنا بىرنەشە رەت كەلىپ, ءۇيدى اۋدارىپ-توڭكەرىپ ايقايلاپ, ءبىزدى قورقىتىپ كەتەتىن. سودان ولار راحات الادى-اۋ دەيمىن. اقىرى ءبىزدى تۇرعان پاتەرىمىزدەن قۋىپ, چايكوۆسكي كوشەسىندەگى 10-ۇيدەن كوممۋنالدىق 18-ۇيگە كوشىردى. اپامىز وقۋىن تاستاماۋ ءۇشىن باسقا فاميليا­دا بولعاندىقتان بىزبەن تۋىستىعى جوقتىعىن مالىمدەدى. وعان پاتەرىمىزدى بەردىك تە دميتروۆ قالاسىنا كوشىپ, ستالين اق پەن قارانى اشادى, ادىلەت قايتا ورالادى دەگەن ويمەن ارىز بەن ءوتىنىشتى كوپ جازدىق. اپامىز ينستيتۋتتى ءبىتىردى دە ب.اسقاروۆ دەگەن كۇيەۋىمەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ قارقارالى قالاسىنا كەتىپ, ارتىنان حابار-وشار بولمادى. دميتروۆ قالاسىندا اكەمىزدىڭ قاسىندا بولايىق دەپ ءبىز اعاشتان قيىلىپ جاسالعان يەسىز جازدىق ۇيگە ورنالاستىق. ول لاگەرگە جاقىن بولاتىن. ونىڭ جانىنان تۇرمەدەگىلەردى جۇمىسقا اپاراتىن جول وتەتىن. شارشاعان اش توبىردىڭ ىشىندە اكەمىزدى كەيدە تانىماي قالاتىنبىز. ءبىزدى ول جەردەن دە قۋعان كەزدە شەشەمىز دميتلاگ باستىعى س.ريرينگە بارعانى ءالى ەسىمدە. ول ءتۇرى سۇستى, جاعاسىندا ءتورت رومبيگى بار كىسى ەكەن. بىزگە جاقىن جەرگە ورنالاسۋعا رۇقسات ەتكەنىمەن, تۇراتىن باسپانا تابا المادىق. سۋىق ءتۇسىپ, جىلىنبايتىن ۇيدە تۇرۋ مۇمكىن بولمادى. شەشەمىز بىرنەشە رەت ماسكەۋگە بارىپ, تاشكەنتتە بىرگە قىزمەت ىستەگەن ۆ.ۆ.كۋيبىشەۆتىڭ قابىلداۋىنا كىرۋگە ارەكەت جاسادى. اقىرى 1936 جىلى ونىڭ ارالاسۋىمەن ءىستى قايتا قاراپ, اكەمىزدى تۇرمەدەن بوساتتى. ءبىز قۋانىپ, لەنينگرادقا كەلدىك. ونىمىز ۇزاققا بارمادى. قۋعىن-سۇرگىن قايتادان قارقىن الا باستادى. كۇندە بىرەۋدى قاماۋعا الىپ كەتىپتى دەگەن ءسوز ءجيى ايتىلاتىن. ول دا 1938 جىلى بىزگە جەتىپ, اكەمىز 58-باپ بويىنشا ەكىنشى رەت 8 جىلعا سوتتالدى. ءسويتىپ, الاشوردا­شى دەگەن اتاۋ ازاپقا اينالىپ, ودان قايدا قاشسا دا قۇتىلا المادى. اكەمىزبەن كەزدەسىپ, ازىق-ت ۇلىك بەرۋ ءۇشىن تۇرمە الدىندا كۇنۇزاق تىزىلگەن كەزەكتە تۇرۋشى ەدىك. سونداعى ءبىر كورىنىس ەسىمدە ەرەكشە قالىپ قويىپتى. اكەمىزدىڭ سىرتىنان قاراعاندا ونى ۇرعانى مەن جازالاعانى بەت-الپەتىنەن كورىنىپ تۇردى. اۋزىندا بىردە-ءبىر ءتىسى قالماعان. سوندا دا بىزگە سەرگەك بولىپ كورىنۋگە تىرىسقانىن بايقادىم. وعان جاقىنداۋعا بولمادى, ءبىزدى تەمىر تور ءبولىپ, شەشەم ەكەۋمىز جىلاپ تۇردىق. ال ول بولسا بىزگە قالاي ءومىر ءسۇرۋدى ايتىپ جاتتى. اكەي كوممۋنيستىك تامۇقتىڭ مەرزىمىن كومي اسسر-ىندە, پەچەرا لاگەرىندە وتەدى. ونداعى ءومىر بىلەتىن ادامداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەر تامۇقتىڭ تامۇعى بولعان. شاحتالارداعى اۋىر جۇمىس­تارعا جەگىلىپ, ءيتتىڭ كۇنىن كورگەن. انامىز ۇزاق جىلاپ-سىقتاۋدان كەيىن باسپوچتامپقا جۇمىسشى بولىپ ورنالاس­تى. ودان دا قۋدالانىپ, ساڭى­راۋلار ارتەلىنە اۋىسۋعا تۋرا كەلدى. ءبىز قالايدا ءومىر سۇرۋگە تىر­مى­سىپ, ازاننان كەشكە دەيىن ۇيدە ءار­تۇرلى پاكەتتەر مەن قاعازداردى جەلىمدەۋمەن اينالىستىق.  ءومىرىمىز ابدەن تىعى­رىق­قا تىرەلگەندە انام مەنى قىزىل­ورداداعى اكەمىزدىڭ نەمەرە تۋىسى س.توقتىباەۆقا جىبەردى. ول وبلىستىق پروكۋراتۋرادا تەرگەۋشى ەدى. مۇندا كەلگەندە مەنىڭ كەرەگىم شامالى ەكەنىن سەزىندىم. ولار حالىق جاۋىنىڭ بالاسىنان تەرىس اينالىپ شىعا كەلدى. كەمسىتۋشىلىكتىڭ دە نە ءتۇرىن كوردىم. سونداعى بىرەۋدىڭ ءسوزى ءالى ەسىمدە: “يسا توقتىباەۆ ناعىز جاۋ عوي. سەبەبى, ءوزىنىڭ بالالارىنا ريم, بەرلين, توكيو دەپ ات قويدى ەمەس پە”, – دەگەنىنە تىڭداپ وتىرعاندار دا قوشتاپ باسىن يزەگەنى بار. بۇل اتاۋلاردىڭ ءمانىسىن اكەمىز تۇرمەدەن اقتالىپ كەلگەننەن كەيىن بىلدىك. شىنىندا مەنىڭ اتىم ءتول­قۇجا­تىمدا رەم, ول “رەۆوليۋتسيا, ەلەكتروفيكاتسيا, مير” دەگەننەن قىسقارتىلىپ الىنعان ەكەن. ەكىنشى ءىنىمنىڭ ەسىمى ۆارلەن پاريج كوممۋنا­رىنان اتى, ودان كەيىنگىسى – ماۋلەن تازا قازاق ەسىمى رەتىندە قويىلىپتى. 1945 جىلى اكەمدى كراسنودار ولكەسىنەن ەنيسەي وڭىرىنە جەر اۋداردى دا, اقىرى 1947 جىلى ول كىسى ەلگە ورالىپ قايتا قاۋىشتىق. اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق بولىمىنە بۋحگالتەر بولىپ ورنالاستى. ءوزىمىز وزىمىزگە كەلىپ, ەس جيناي باستادىق تا مەن لەنينگراد تاۋ-كەن, ءىنىم الماتى مەدينستيتۋتىنا وقۋعا اتتاندىق. بىراق ارتىمىزدان بۇرىنعى قىرسىق قالمادى. ينستيتۋتتا بىرەۋ اكەمنىڭ حالىق جاۋى ەكەنىن جەتكىزىپ, وقۋدان شىعارتىپ جىبەردى. گەولوگ بولۋدى ارمانداعانمىن. سودان سوڭ ءوزىمدى اشحابادتاعى 1948 جىلعى جەر سىلكىنۋدەن زارداپ شەككەن بوسقىنمىن دەپ ۋرالداعى ءبىر تەحني­كۋم­عا وقۋعا ءتۇستىم. سىبىردە جانە قيىر شىعىس­تا جۇمىس ىستەدىم. ءىنىم ۆارلەن ينستيتۋتتى كەمسىتۋشىلىكپەن ءبىتىردى. بىراق ەڭبەگى جاندى. كەيىن رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى بولىپ, لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ەكى ءىنىمىزدى سوعىس باستالعاندا لەنينگرادتان يارو­سلاۆل­گە كوشىرگەن-ءدى. كىشىمىز ماۋلەن ءۇش جاستا بولاتىن. 1947 جىلى تاۋىپ الدىق. ءۇشىنشىمىز ءىز-ءتۇزسىز كەتتى”. اقىرى يسا اعامىز تامۇقتان ءۇشىنشى رەت بوسانىپ شىعىپ, ەلگە الماتى ارقىلى قايتادى. ونداعى تانىستارى بۇل كىسىنىڭ ابدەن قالجىراعان ءتۇرىن كورىپ, ءتىرى قالعانىنا تاڭ قالادى. قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشى­سى ى.تاجيەۆ پەن جازۋشى س.مۇقانوۆ يسەكەڭدى جىلى قارسى العان. بۇرىنعى شاكىرتتەرى ونى الماتىدا قالىڭىز, پاتەر, جۇمىس, ءبارىن الىپ بەرەمىز دەپ ۇگىتتەيدى. بىراق اعامىز وعان كونبەي قىزىلورداعا كەلىپ, بالالارىنىڭ بىرەۋىنەن باسقاسىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ الادى دا ەسىن جينايدى. يسا توقتىباەۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا قىزىلوردا ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولىپ ىستەيدى. ونىڭ ءومىربايانىنىڭ كوپتەگەن بەلگىسىز جاقتارىن جۋرناليست مىرقى يساەۆ 90-جىلدارى ارحيۆ قۇجاتتارى مەن سۋرەتتەر ارقىلى ءوز كىتابىندا جاقسى جازىپ تانىتقان ەدى. بىراق, سوڭعى كەزدەرى جەرلەستەرىنىڭ سامارقاۋلىعىنان ەل جادىنان شىعىپ بارادى. مۇنداي جارقىن ءومىرباياندى تۇلعالار قازاقستاندا سيرەك كەزدەسەدى. ونى كەيبىر قۇجاتتارداعى ورىسشا جازۋ شاتپاعىنان زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبى كارىم توقتاباەۆ جانە مۇقان توقتاباەۆ دەگەن كىسىلەرمەن شاتاستىرادى. وسىنداي تۇسىنبەستىكتەن ماقتانىش تۇتار بۇل ەسىم كولەڭكەدە قالىپ كەلەدى. قىزىلورداداعى ءا.قوڭىراتباەۆ اتىنداعى “شەجىرە” تاريحي-ولكەتانۋ بىرلەستىگىنىڭ جۇمىسى بارىسىندا يسا توقتىباەۆتىڭ بالالارى ايتقان جوسالى قىستاعىنداعى ونىڭ قۇجاتتارىن ىزدەستىردىك. ايداۋدان قايتىپ كەلىپ تەرەڭوزەكتە جۇرگەندە ءبىر ميليتسيا قىزمەتكەرى ونى ۇرىپ-سوعىپ, بار مۇراعات قاعازدارىن تارتىپ الىپ كەتكەن ەكەن. سونى ىزدەپ, قاسىمدا مارقۇم, مەكتەپ ديرەكتورى جاعىپار دەگەن جىگىت ەكەۋمىز الگى ءۇيدى ىزدەپ تاپقانبىز. سوندا يسەكەڭە ءزابىر كورسەتكەن ميليتسيانىڭ بالاسى وزىندە كوپ قاعازدار مەن سۋرەتتەر بار ەكەنىن ايتىپ, ولار كەيىن ءوز بالالارىما كەرەك دەپ بەرمەدى. وعان دا مىنە, 15 جىل. مۇنى قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى قىزمەتكەرلەرىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز. كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ءومىر جولىنان وتكەن بۇل تۇلعانىڭ جوعارىداعى, ياعني, 1918-1932 جىلدارداعى قايراتكەرلىگىن ايتپاعاندا, بىلايعى ومىردە “تۇركىستان”, “جاعىرافيا” اتتى وقۋلىق جازعان, ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ سەمەيدەن كوزتۇرتكى بولىپ تاشكەنتكە جەتكەندە, وعان “ساۋلە” جۋرنالىندا جۇمىس ىستەۋگە جاعداي جاساعان, وسى شاھاردا ع.مۇراتباەۆتى وقۋعا ورنالاستىرعان الدى كەڭ, جىلى جۇرەكتى جان ەكەنىن قالاي ۇمىتامىز. جوق, مۇنداي ادامدى ەستە ساقتاپ, وعان قۇرمەت كورسەتۋىمىز كەرەك. تاڭىربەرگەن ماميەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا  ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭدوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. قوستاناي. التى عىلىم دوكتورىنىڭ اكەسى اتانعان اعا گازەتتىڭ قىزمەتكەرى عايسا سارمۋرزين تۋرالى سىر “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا كەزىندە وسى باسىلىمنىڭ بەلدى قىزمەتكەرى بولعان عايسا سارمۋرزين ەسىمە ءتۇستى. بۇل كىسىمەن مەنى تاعدىر 1954 جىلى جامبىل وبلىستىق “ستاليندىك جول” (كەيىن “ەڭبەك تۋى”, قازىر “اق جول”) گازەتىندە تۇيىستىرگەن ەدى. اعامىز ول كەزدە وسى باسىلىمنىڭ رەداكتورى ەكەن. الماتىدان جاڭادان وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامان مەنى قۇشاق جايىپ قارسى الدى. سودان عايسەكەڭمەن 1961 جىلعا دەيىن قىزمەتتەس بولىپ, ۇلكەن جۇرەكتى كىسىنىڭ كوپ جاقسىلىعىن كورگەنىم بار. ول كەز, ياعني, 50-جىلدار گازەت قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قيىن ۋاقىت ەدى. 1956 جىلى ءستاليننىڭ جەكە باسىنا تابىنۋدى سىناعاننان كەيىن حرۋششەۆ ابدەن ەركىنسىپ الدى. كۇندە جينالىس. كۇندە بەت-بەت بايان­­داما. “امەريكانى قۋىپ جەتىپ, باسىپ وزامىز” اتتى اسىرە ۇرانعا “80-جىلدارى ەلىمىزدە كوممۋنيزم ورنايدى” دەگەن ايقاي قوسىلىپ, ونى ناسيحاتتاۋدان گازەت بەتى ءبىر بوسامايتىن. ءسويتىپ, ول كەزدە گازەتكە باسشىلىق جاساۋ ناعىز قيامەت ەدى. قۇبىلادان جاڭىلىپ قالدىق. امال قانشا... ىسكەر باسشى, تاجىريبەسى مول جۋرناليست عايسا سارمۋرزين قارا­ماعىنداعى قالامگەر ازاماتتاردىڭ بىلىكتى دە تەگەۋرىندى ەڭبەگى ارقا­سىندا بۇل قيىندىقتاردى جەڭە ءبىلدى. وگىزدى دە ولتىرمەدى, اربانى دا سىندىرمادى. وبلىستىق گازەتتىڭ بەت-بەدەلىن ساقتاپ, قالىڭ وقىر­ماننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ورىن­دالۋىن قامتاماسىز ەتتى. گازەتتىڭ ءار سانىندا باسىلاتىن, قىرۋار تاقىرىپتى قامتيتىن ماتەريالداردىڭ تەك اقيقاتتى ايتۋى, فاكتىلەردى بۇرمالاماۋى ۇنەمى نازاردا ۇستالدى. جاڭالىق تا, جاماندىق تا قالىڭ كوپكە قاز-قالپىندا جەتىپ جاتتى. قىسقاسى, عايسەكەڭ باسقارعان بۇل وبلىستىق گازەت ءومىر ايناسى, حالىقتىڭ رۋحاني دەم بەرۋشىسى ەكەنىن جۇرتشىلىققا تانىتا ءبىلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولا قويماس. باسىلىمنىڭ باستى كەيىپكەرى — ەڭبەك ادامدارىنىڭ سوم تۇلعاسىن جاساۋ, ولاردىڭ رۋحاني ءوسۋىن, پاراساتىن كورسەتۋ, جان دۇنيەسىن اشۋ ۇنەمى باستى نازاردا ۇستالدى. ويتكەنى, رەداكتور ءاربىر قىزمەت­كەردىڭ ءوز مىندەتىن جاۋاپكەر­شىلىكپەن اتقارۋىن كۇندەلىكتى قاداعالاپ, ولارعا شىعارماشى­لىقپەن جۇمىس ىستەۋىنە نە قاجەتتىڭ ءبارىن جاساۋعا ەرەكشە دەن قويدى. وڭىردەگى شتاتتان تىس تىلشىلەردىڭ بەلسەندىلىگى ارتتىرىلدى. رەداكتسيانىڭ ايلىق, توقساندىق جۇمىس جوسپارلارىن جاساعان كەزدە ايتەۋىر مىندەتتەن قۇتىلۋ سياقتى قۇر دولبارعا, كوزبوياۋشىلىققا جول بەرىلمەدى. ماتەريال جازىلاتىن وبەكتىلەر: ياعني قايسى شارۋا­شىلىق نەمەسە ءوندىرىس ورنى ەكەنى ناقتىلاناتىن, كوتەرىلەتىن ماسە­لەلەردىڭ اۋقىمى بەلگىلەنەتىن جانە قاي كەزدە ورىندالاتىنى كور­سەتىلەتىن. سونىمەن ءاربىر تاپسىرما بەرىلگەن سايىن سونى ىسكە اسىراتىن گازەت قىزمەتكەرىنىڭ تاجىريبەسى, شىعارماشىلىق ۇمتىلىسى, ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋعا بەيىمدىلىگى ەسكەرىلەتىن. جۇمىسقا جاڭا كەلگەن, ءتۇبىت مۇرت جاستارعا قامقور بولۋ جولعا قويىلدى. سولاردىڭ قاناتىنىڭ قاتايىپ, قالامىنىڭ ۇشتالۋى كوزدەن تاسا ەتىلمەيتىن. ءسال جەتىستىكتەرى بولسا ماقتالىپ, كوتەرمەلەنىپ وتىراتىن ەدى. ءار اپتا سايىن شىعارماشىلىق قىزمەتكەرلەردىڭ باسقوسىپ, باسەكەگە ءتۇسىپ, وي جارىستىراتىن, پىكىر الىساتىن جيىنى – لەزدەمە وتكىزۋ جاڭاشا سيپات الدى. عايسەكەڭنىڭ الدى قاشاندا كەڭ بولاتىن. مۇندا جۋرناليست ءوز ويلارىن ەركىن, ەشكىمنەن جاسقان­باي ايتا الاتىن. بىراق سىلتاۋعا, بوسسوزدىلىككە تىزگىن بەرىلمەيتىن. وسى جەردە كىمنىڭ اتى بايگەدەن كەلگەنى ۇجىمنىڭ ءتورت كوزى تۇگەل وتىرعاندا جاريا ەتىلەتىن. جان-جاقتى تالدانىپ, شابىتپەن جازىلعان پروبلەمالىق ماتەريال­دار, كەمشىلىكتەردى باتىل اشكە­رەلەگەن سىن ماقالالار, قىزىقتى رەپورتاجدار جانە كوركەم وچەركتەر وسى لەزدەمەدە اتاپ كورسەتىلىپ, جەڭىمپازدارعا سىيلىق بەرۋگە قولما-قول شەشىم قابىلداناتىن. بۇدان كەيىن باسقالار دا نىساناعا ءدوپ تيەتىن, وقىرماندار ويىنان شىعاتىن ماتەريالدار جازۋعا تالپىناتىن. بىزدە وتەتىن ءاربىر لەزدەمە جاس جۋرناليستەردى ءتار­بيەلەۋدىڭ مەكتەبى سياقتى بولدى. عايسەكەڭنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى كەمشىلىك جىبەرگەن قىزمەتكەرمەن بەت جىرتىسىپ ۇرىسپايتىن. كەڭ تولعاپ, اقىلمەن جونگە سالاتىن. وسىنداي تەزگە تۇسكەن ادام ەندى قايتىپ ولقىلىققا ۇرىنباۋعا تىرىساتىن. رەداكتوردىڭ باسقا­لارعا ۇلگى بولار تاعى ءبىر قىرى ماتەريالدى باس سالىپ تۇزەي بەر­مەيتىن. اۆتورعا ستيلدىك جەتىم­سىزدىك ورنىن ءوزى تولتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن. بۇل جاستاردىڭ نامىسىن وياتۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى ەدى. رەداكتور ادەبي شىعارمالاردى كوبىنە ءوزى قارايتىن. تۇزەتكەندە اۆتوردىڭ ويىنا وي قوسىپ, اسىرەسە, ولەڭنىڭ: “تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى ءتيىپ, تەپ-تەگىس جۇمىر كەلسىن اينالاسى”, – دەيتىن ۇلى ابايدىڭ تالابىنا ساي بولۋىن قاتتى قاداعا­لايتىن. جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءومىر ايدىنىندا قۇلاش سەرمەپ, كوپشىلىككە تانىلۋىنا, ءوسىپ, جەتىلۋىنە ۇنەمى كوڭىل ءبولىپ وتىردى. “ادەبيەت بەتى”, ايىنا ۇزبەي شىعاتىن. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, گازەتتىڭ مازمۇنىن بايىتىپ, بەدەلىن ارتتىرۋدا, وقىرمانداردىڭ ىنتا-ىقىلاسىن وزىنە اۋدارۋدا رەسپۋبليكاعا تانىمال اقىن-جازۋشىلاردىڭ جاڭا شىعارمالارىن وبلىستىق گازەتتە جاريالاۋدىڭ ماڭىزى زور بولدى. مۇندا عاي­سەكەڭنىڭ قازاقتىڭ بەلگىلى قالام­گەرلەرىنىڭ كوبىمەن تانىس, دوسجار بولۋىنىڭ ۇلكەن سەپتىگى ءتيدى. ماسە­لەن, 1955 جىلى كۇزدە وسى جامبىل وبلىستىق گازەتىندە م.اۋەزوۆتىڭ “تۇركىستان سولاي تۋعان” وچەركىنىڭ ۇزىندىلەرى جارىق كوردى. سول سياقتى ا.توقماعانبەتوۆتىڭ سىقاقتارى, س.ماۋلەنوۆتىڭ ولەڭدەرى, س.تولەشەۆ­تىڭ فەلەتوندارى, اعا گازەتتىڭ قىزمەتكەرى عايسا سارمۋرزين تۋرالى سىر, ج.جۇماحانوۆتىڭ وچەركتەرى بەرىلىپ تۇردى. ول كىسىنىڭ شەشەندىگى مەن كوسەمدىگى قاتار جۇرەتىن. تەكتىلىكتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. قازاق بيلەرىنىڭ ەسكى دە ەستى سوزدەرىن شابىتتانا توگىپ-توگىپ جىبەرەتىن. اسىرەسە, اباي ولەڭدەرىن كوپ ايتاتىن. “الماس پەن قۇرىشتىڭ كىرىككەن قوسپاسىنداي”, – دەپ دانىشپان مۇحاڭدى, مۇحتار اۋەزوۆتى ىلعي دا ونەگە تۇتاتىن. بۇل ەكى عۇلامادان ۇيرەنبەي قولعا قالام ۇستاۋ ۇلكەن ءمىن ەكەنىن ۇنەمى ەسكەرتەتىن. وسى جەردە عايسەكەڭنىڭ مۇحاڭنىڭ ەڭبەكقورلىعى جونىندە ايتقان ءبىر ءسوزىن ەسكە تۇسىرەيىن. ءبىزدىڭ جۋرناليستەر, – دەيتىن ول كىسى, – ساپارعا بارعاندا جازاتىن ماقالاسىنا قاجەتتى فاكتىلەردى وتە از, كوبىنە ءاتۇستى جينايدى. مەن مۇحاڭنىڭ “تۇركىستان سولاي تۋعان” وچەركىنە ماتەريالداردى قالاي جيناعانىنىڭ كۋاسى بولدىم. بايقاپ وتىرمىن, مۇحاڭنىڭ بلوكنوتى مەن قارىن­داشىندا مازا جوق. سول ءوڭىردىڭ ەڭ بىلىكتى دەگەن قارتتارىن ادەيى ارناپ شاقىرتىپ, وزىمەن بىرگە سىيلى قوناق ەتكىزە وتىرىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستى. جەر اتتارىن, الگى وڭىردەگى ءار كەزدەگى اتاقتى ادامداردىڭ ايتقان ءسوزىن, قازىرگى ەل اۋزىنا ىلىككەن جاستار تابىستارىن, اۋىل مادەنيەتىن قاز­بالاي سۇراستىرىپ جازادى دا وتىرادى...  “وسىنىڭ ءبارىن نەگە جازا بەرەسىز؟ دەم المايمىز با؟” – دەدىم مەن ءبىر كەزدە شىداي الماي. سوندا ول كىسى ءبىر عالىم جازۋشىنىڭ: “ماتەريالدى سونشاما كوپ جيناۋ كەرەك, سول جيناعاندارىڭنىڭ 20-30 پايىزى عانا كادەگە اسىپ, 70-80 پايىزى جازعانىڭا سىيماي قالىپ قوياتىنداي بولسىن”, – دەگەن ءسوزىن ايتا كەلىپ: “كەرەك تاستىڭ اۋىرلىعى بولمايدى”, – دەدى كەلتە قايىرىپ”. عايسەكەڭ ناعىز جازعىش رەداكتور ەدى. ول وچەرك تە, تەاتر رەتسەنزياسىن دا, پروبلەمالىق ماقالالاردى دا كەزى كەلگەندە لىپ ەتكىزىپ تەز ءبىتىرىپ تاستايتىن. سول كەزدەگى لۋگوۆوي اۋدانىنا قاراستى لەنين اتىنداعى كولحوزدىڭ توراعاسى, ءوزىنىڭ قادىرلى قۇرداسى تولەگەن اقتانبەرديەۆ تۋرالى كوركەم وچەركى ءبىزدىڭ بارىمىزگە ۇلكەن وي سالعان ەدى. شىركىن, ماتەريالدى وسىلاي ەتىپ جازساق دەپ قىزىققان بولاتىنبىز. ال اباي اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىندا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “ەڭلىك-كەبەك” سپەكتاكلى قويىلعاندا سوعان ارناپ تاماشا رەتسەنزيا جازعانى بار. ويتكەنى, ول سوناۋ 1917 جىلدىڭ جازىندا شىڭعىستاۋدىڭ ويقۇدىق جايلاۋىندا “ەڭلىك-كەبەكتىڭ” شى­مىلدىعى العاش اشىلعاندا “پەسا” دەگەن ويىندى تۇڭعىش قىزىقتاعان بوزبالالاردىڭ ءبىرى بولاتىن. رەتسەن­زيادا بۇل تەاتر ۇجىمىنىڭ كلاس­سيكالىق شىعارمانى ساحنالاۋ­داعى جەتىستىكتەرى, ارتىستەردىڭ شەبەرلىگى تاپ ءبىر وسى سالانىڭ سۇڭعىلا مامان سىنشىسى جازعانداي جەرىنە جەتكىزىلە, جان-جاقتى تالدانىلىپ باياندالدى. كورەرمەن سول ماقالا ارقىلى سپەكتاكلدىڭ ءمان-ماعىناسىن تولىق ۇعىندى دەۋگە بولادى. عايسا اعامىز كەيىن الماتىعا قونىس اۋدارىپ, “قازاقتىڭ كوركەم ادەبيەتى” باسپاسى ديرەكتورلىعىنان زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ دا قولىنان قالامىن تاستاعان جوق. 1975 جىلى ارنايى ساپارمەن جامبىلعا كەلىپ, ءوزى كوپ جىل جەمىستى ەڭبەك ەتكەن ءوڭىردىڭ ەل-جۇرتىمەن قاۋىشىپ, ءبىر جاساپ قالعانى بار. سول جولى تالاس اۋدانىنداعى اتاقتى “تالاس” سوۆحوزىندا بولىپ, وزات شارۋاشىلىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنە “قارا مارجان” دەپ اتالعان كولەمدى پروبلەمالىق ماقالا جازدى. وسى ماتەريالدان اتالمىش شارۋاشىلىقتىڭ سول كەزدەگى ەكونوميكاسى مەن مادە­­نيەتىنىڭ قالاي قارىشتاپ وسكەنىن بايقاتاتىن كەيبىر مالىمەتتەردى كەلتىرە كەتەيىن. ول ۋاقىتتا بۇل اۋىل “تالاس” اسىل تۇقىمدى قاراكول قويلارىن وسىرەتىن زاۆود اتالاتىن. قوي سانى 81 مىڭعا جەتكىزىلگەن ەدى. بۇدان وتاۋ تىگىپ شىققان “تۇگىسكەن”, “شۋ” جانە “كەڭەس” سوۆحوزدارىنىڭ ءوزى ىرگەلى شارۋاشىلىقتارعا اينالعان-تىن. جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزگەنى ءۇشىن سوۆحوز ديرەكتورى ءابدىر ساعىنتاەۆتان باستاپ 13 ساڭلاق شوپانعا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلىپ, بارلىعى 140-تان استام ەڭبەككەر كسرو وردەندەرىمەن, مەدالدارىمەن ماراپاتتالىپ ەدى. سەلودا 100-دەن استام جوعارى ءبىلىمدى مامان جۇمىس ىستەدى. سونىمەن بىرگە 30 ورىندىق ۋچاسكەلىك اۋرۋحانا, 4 دارىگەرلىك پۋنكت, 28 مىڭ كىتابى بار 4 كىتاپحانا, مادەنيەت ءۇيى, 4 كلۋب, بالالار باقشاسى, تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتەتىن كومبينات, بايلانىس بولىمشەسى بار بولاتىن. بۇل دەگەنىڭىز, اۋىل ەمەس, ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل قالاشىق دەگەن ءسوز عوي. اۆتور وسىنداي جەتىستىكتەردى ايتۋمەن قاتار مۇندا سۋ ماسە­لەسىنىڭ شەشىمىن تاپپاعانىن, جايىلىمداردىڭ تارلىعىن ءارى توزىپ كەتكەنىن, مال ونىمدەرىن مەملەكەت وتە ارزان باعامەن ساتىپ الاتىنىن, ساپالى كيىز ۇيلەر جەتىسپەيتىنىن, سجك پرەپاراتىنىڭ تيىمسىزدىگىن جانە باسقا پروبلە­مالاردى رەسپۋبليكالىق باسشى ۇيىمداردىڭ الدىنا ماسەلە ەتىپ قويىپ ەدى. عايسەكەڭمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن حابارلاسىپ, الماتىعا جول تۇسكەن سايىن ۇيىنە سالەم بەرۋگە بارىپ ءجۇردىم. 1977 جىلى جۇزدەسكەنىمدە: ء“وزىڭ بىلەسىڭ, جەڭگەڭ 1967 جىلى قايتىس بولعاندا مەن ون بالامەن قالدىم ەمەس پە, – دەدى. – سودان بەرى ون جىل ۋاقىت وتكەن ەكەن. بۇل مەرزىم ىشىندە ولاردى جەتىلدىرۋدە جەمىستى دە جەڭىستى كۇندەردى باستان كەشىرىپپىن. شۇكىر, قازىر وسى ون بالامنىڭ بارلىعى دا جوعارى ءبىلىمدى. ونىڭ التاۋى ءار سالادا عىلىم كانديداتى. ماماندىق­تارىنا كەلسەك, ماسكەنىم – فيلولوگ, التايىم – تاريحشى الما –حيميك, شولپانىم – تاريحشى, رايحانىم – بيولوگ, راۋشانىم – حيميك. سۇيكىمدى كەلىنىم ناديا دا حيميك. تەك بۇلار ەمەس, كۇيەۋ بالالارىمنىڭ دا عىلىمي اتاقتارى بار”. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, قاريانىڭ جوعارىدا ءوزى اتتارىن اتاعان بالالارىنىڭ ءبارى كەيىن عىلىم دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. سودان اراعا تاعى ءبىراز ۋاقىت سالىپ سالەم بەرە بارعانىمدا عايسەكەڭنىڭ قاتتى قۋانىپ, اعى­نان جارىلا وتىرىپ ايتقان مىنا سوزدەرى دە ءالى ەسىمدە: “سوتسيا­ليستىك قازاقستانداعى ۇزاق قىزمەتىمنەن سوڭ جامبىل وبلى­سىنا بارىپ 17 جىل رەداكتور بول­عانىمدا ءسۇيىنىشى مەن كۇيىنىشىنە ورتاق بولىپ, ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ازدى-كوپتى اتسالىس­قانىما ءوزىمدى باقىتتى دەپ سانايمىن. وبلىس اكتيۆى مەن گازەت كوللەكتيۆىنىڭ ورتاسىندا ۇلكەن قادىر-قۇرمەتكە يە بولعانىمدى زور ماقتانىش ەتەمىن. گازەت جۇمىسى­نىڭ بار جاقسىلىعىن بىرگە بولىسكەن تولەندى وڭعارباەۆ, راحمەت وماروۆ, اناربەك ايتباەۆ جانە ءوزىڭ سياقتى ىسكەر, اياۋلى جىگىتتەرگە جاقسى دەنساۋلىق, ۇزاق ءومىر, ۇلكەن ابىروي تىلەيمىن”, – دەگەن عايسەكەڭ جوعارىداعى سوزدەردى ايتقاندا بەتىنە نۇر قۇيىلىپ, كوزدەرى ك ۇلىم قاعىپ, تەبىرەنىس ۇستىندە بولدى. سودان سوڭ ادەمى شاقشاسىنان ناسىبايىن اتىپ, ءبىراز ۇندەمەي قالدى. سالدەن كەيىن قايتا سەرپىلىپ: “ەلگە مەنەن سالەم ايت”, – دەپ جاستىعىنا جانتايدى. بۇل 1987 جىلدىڭ ءساۋىر ايى ەدى. سودان كوپ ۇزاماي دۇنيە سالدى, جارىقتىق. جاقسى ادام ەدى. يماندى بولسىن! ساعات ارىن ۇلى, جۋرناليست. تاراز.