تاريحي شەجىرەمىزدە ايتۋلى وقيعالارىمەن ەرەكشە قۇندى مادەني جوبالار از ەمەس دەسەك, سولاردىڭ ىشىندە اۋقىمى جاعىنان بۇرىن-سوڭعى ەشبىر شارانى قايتالامايتىن رۋحاني كەلىسىم كۇنىن حالقىمىز ون سەگىز جىلدان بەرى اتاپ ءوتىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا مەرەكەنىڭ تويعا تارتار شاشۋلارى وزگەشە سيپاتتا كورىنىس تاپپاق. سوعان وراي, ءبىز پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق «رۋحاني كەلىسىم كونگرەسى» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى تولەگەن مۇحامەدجانوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– وتكەن جىلى ەلوردادا وتكەن بۇكىلالەمدىك رۋحاني ءمادەنيەت فورۋمى ءسىزدىڭ يدەياڭىزبەن جۇزەگە اسقان كورىنەدى. ءتاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ اتىن الەمگە ايگىلەۋدە ۇلەسى مول شارانىڭ بيىلعى باعدارلاماسىنان جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارارلىق تاعى قانداي سىيلار كۇتىپ تۇر؟
– فورۋمنىڭ كەلەسى القالى وتىرىسى 2013 جىلى قازاقستاندا وتەدى دەپ جوسپارلانۋىنىڭ ءوزى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. ەگەر اڭگىمەمىزدى رۋحاني كەلىسىم كۇنى مەيرامى قايدان باستاۋ الادى, ول قانشالىقتى ءبۇگىنگى قوعامىمىزعا كەرەك دەگەن سۇراقتاردان وربىتسەك, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر جىلدىعى اياسىندا, 1992 جىلى الماتى قالاسىندا ءى ءدۇنيەجۇزىلىك رۋحاني كەلىسىم كونگرەسىن وتكىزگەن بولاتىنبىز. مىنە, وسى شارا بارىسىندا ەسىمى ەلگە تانىمال ءبىراز مادەنيەت قايراتكەرلەرى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا حات جولدادىق. وندا كوپەتنوستى, كوپكونفەسسيالى مەملەكەتىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى دەرلىك مەرەكەنىڭ قاجەتتىگى تۋرالى باستامانى العاش رەت كوتەرىپ, رۋحاني كەلىسىم كۇنىن اتاپ ءوتۋدى ۇسىندىق. ەلباسى بۇل ويىمىزدى قولداعاندىقتان, سوڭعى 16 جىلدان بەرى جىلدىڭ ءدال وسى مەزگىلىندە – 16 قازان كۇنى رۋحاني كەلىسىم كۇنى رەتىندە اتالىپ وتىلۋدە.
بيىلعى جىلى رۋحاني كەلىسىمگە بايلانىستى 20 جىلدىق باعدارلامانى ناسيحاتتايتىن «رۋحاني مادەنيەت – الەمدى جاڭارتۋدىڭ كىلتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتپەك.
– وعان اتاقتى ادامداردان كىمدەر ەلىمىزگە قوناق بولىپ كەلگەلى جاتىر؟
– بۇل شاراعا بۇۇ قۇرامىنداعى ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ بۇكىلالەمدىك كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى باۆا دجەين, اتاقتى گولليۆۋدتىق كينوجۇلدىز ارماند اسسانتە, كسرو حالىق ءارتىسى, رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى يوسيف كابزون, ماسكەۋدىڭ ەكس-مەرى يۋري لۋجكوۆ سىندى تانىمال تۇلعالار, ساياساتكەرلەر, عالىمدار, وقىتۋشىلار قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. مەيماندار اراسىندا جاپونيا مەن اۆستريا, المانيا مەن تۇركيا, قىتاي مەن گرۋزيا, رەسەي مەن امەريكا سىندى ءبىرتالاي ەلدەردەن مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى جينالماق. مۇنداي شاقىرىلعان قوناقتاردىڭ جالپى سانى ەلۋگە جۋىق.
– تاۋەلسىزدىك رۋحىنا ارنالعان شارالاردىڭ ىشىنەن بولە-جارىپ قايسىسىن ايرىقشا اتار ەدىڭىز؟
– قازاقستانداعى بەيبىت ءومىر مەن ءوزارا دوستىق بايلانىستاردان كوپ تاعىلىم ءتۇيىپ, فورۋمنان ەرەكشە شابىتپەن كەتكەن امەريكالىق ارماند اسسانتەنىڭ قازاقستان تۋرالى «دالامەن تىلدەسۋ» اتتى دەرەكتى كينوسىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولادى. بۇل فيلمدە گولليۆۋد جۇلدىزى ەلىمىزدەگى «نەۆادا–سەمەي» قوزعالىسىنا, ۇلتتار اراسىنداعى تاتۋلىق پەن بىرلىككە جان-جاقتى توقتالىپ, ءوزى تانىعان ەلدىڭ ارايلانىپ اتقان ءاربىر تاڭى تىنىشتىقپەن ءورىلىپ جاتقانىن بايانداپ وتەدى. دەرەكتى تۋىندىدا ساياسي-قۋعىن سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاپ الۋ بارىسىندا اتقارىلعان قوماقتى ءىس-شارالارعا ەرەكشە ورىن بەرىلگەن. بۇل كينونى اسىرەسە, شەتەلدەردە كورسەتۋدىڭ ماڭىزى وتە زور دەپ ەسەپتەيمىن. ارماند اسسانتەنىڭ وسى ءدۇنيەسىن قازاننىڭ 6-سى كۇنى امەريكا جۇرتشىلىعى قىزىعا تاماشالاسا, كورسەتىلىمى 20 مينوتكە سوزىلاتىن كينو سونىمەن قاتار ءوز تەلەارنالارىمىزدا 18 قازان كۇنى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە كورەرمەنگە جول تارتپاق.
وتكەن جىلى بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنا قاتىسقان الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ وي-ورامدارىنان تۇراتىن كىتاپتىڭ دا وسى كۇندەردە تۇساۋى كەسىلمەك. كىتاپ ءۇش تىلدە جارىق كورگەن. مۇنداعى بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىككە, ساليقالى دا سىندارلى ساياساتقا بەرىلگەن بايلامدار مەن باعامدار لەگى وقىرماننىڭ جان-ءدۇنيەسىن باۋراي تۇسەرىنە كۇمان جوق.
– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان وسى مەيىرىمدىلىككە قاتىستى بيىل قانداي ءىس-شارالار ءوتكىزۋدى كوزدەپ وتىرسىزدار؟ قايىرىمدىلىق استارىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باستاماڭىز كوپتىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ءبىراز قوعامدىق ۇيىمدار جالعاستىرىپ الىپ كەتكەن ەدى. وسىعان بۇگىندە ەلورداداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, وتاندىق جاستار ۇيىمدارى, جۋرناليستەر قاۋىمداستىعى مەن «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر اسسوتسياتسياسى بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ وتىر ەكەن. وسى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– بۇل كۇنى ءارى مەرەكەلىك, ءارى قايىرىمدىلىق داستارقاندارىن جايۋ باستاماسى ەل تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاۋىپ كەتكەنى قۋانارلىق وقيعا, ءارينە. مۇنداعى ماقسات, وتانداستارىمىزدىڭ جۇرەگىنە مەيىرىم وتىن جاعۋمەن شەكتەلمەۋ, ەلدى بىرلىك پەن تاتۋلىققا ۇندەيتىن وسىناۋ قاسيەتتەردى قادىرلەي ءبىلۋدىڭ ءوزى كوپتەگەن زامانداستارىمىزدىڭ بويىنا وتانشىل سەزىمدى ۇيالاتاتىنىن جۇرتقا جەتكىزۋ بولاتىن. وسىنداعى ءار ادام ءاردايىم: «ءبىز ءبىر مەملەكەتتىڭ تۇرعىندارىمىز! تۇتاس ءبىر حالىقپىز!» دەگەن ويدى كوكىرەگىنە توقىسا, ەلدەگى تاتۋلىققا ءشۇكىرشىلىك ەتەر جايىمىز بار. قۇدايى كورشىسىنىڭ ۇيىندە نە بولىپ جاتقانىنا الاڭدامايتىن ادام بولمايدى. سول سەكىلدى تۋىستارىمىزبەن, وتانداستارىمىزبەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرسەك, ءبىر-بىرىمىزگە كەرەك كەزىندە كومەك قولىن سوزۋدى ۇمىتپاساق, ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى بارلىق بايلىقتان جوعارى باعالاساق دەگەن قاعيداعا كەلىپ سايادى بۇل وتىرىستار. سوندىقتان دا كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قاتىسۋشى دەلەگاتتار مەن قازاقستاندىق ازاماتتار وسى كۇنى ءدىن ورىندارى مەن ساۋلەتتى نىساندارعا باس سۇعىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە مەيمان بولىپ تۇسسە, ءوزارا حال-جاعداي سۇراسىپ, ىستىق ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتسا, ودان ارتىق نە بار؟ قازاقتا ءسوز بار عوي: «ولە جەگەنشە بولە جە» دەگەن. سول ايتقانداي, ءبىز ءوز ءۇيىمىزدە كويلەگىمىزدىڭ كوك, تاماعىمىزدىڭ توق بولعانىنا توقمەيىلسىمەي, وزگەنىڭ دە قايعى-مۇڭىن ءبولىسىپ, قاجەتىنشە كومەگىمىزدى بەرىپ وتىرعانىمىز ءجون.
مىنە, سوندا عانا ۇلتارالىق تاتۋلىققا قول جەتكىزەمىز, ءدىنارالىق شيەلەنىستىڭ الدىن الامىز. «ىرىس ىنتىماقتى ەلگە ورنايدى» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ءاردايىم ەستە ساقتاپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتى ۋاعىزداۋدان تالماۋىمىز كەرەك.
– بيىلعى «رۋحاني كەلىسىم كۇنىن جالپىحالىقتىق ءداستۇرگە اينالدىرۋ كەرەك» دەگەن باستاماڭىز ەل تاراپىنان قولداۋ تابۋدا. مۇنىڭ راسىندا كەلەشەكتە جالپىحالىقتىق مەرەكەگە اينالارىنا سەنەسىز بە؟
– مەن مۇنىڭ سولاي بولارىنا نىق سەنەمىن. ويتكەنى, ول بەيبىتشىلىك ءانىن جىرلايتىن جوبا بولعاندىقتان, مۇنى كىم-كىم دە قارسىلىقسىز قابىلدايدى دەپ ويلايمىن. وسىعان دەيىن مۇنداي قايىرىمدىلىق استارىن ۇيىمداستىرعاندا كوبىنە شەتەلدىك, ناقتىلاپ ايتقاندا امەريكاندىق كاسىپكەرلەر كومەكتەسىپ, دەمەۋشىلىك جاساسا, بيىل وتاندىق كاسىپكەرلەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار تىزە بىرىكتىرىپ وتىر. بۇل – وتە قۇپتارلىق جايت.
– ولاردان كىمدەردى اتاپ وتكەن بولار ەدىڭىز؟
– بيىلعى دەمەۋشىلەردىڭ العاشقىسى بولىپ استاناداعى «ريكسوس» قوناق ءۇيى تانىلدى, ولار جايعان ورتاق داستارقان باسىنا 250-300 ادام شاقىرىلماق. ادام بالاسىنا كوپ ءنارسەنىڭ قاجەتى جوق, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن جىلى قاباق, ىقىلاس پەن اق ءتىلەكتىڭ وزىنەن اسقان ەشقانداي قۇرمەت تە, سىيلاستىق دا جوق دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, رۋحاني كەلىسىم دەگەنىمىز ەلدەگى مامىراجاي بەرەكەلى ءتىرلىكتىڭ كەپىلى. سوندىقتان رۋحاني كەلىسىم كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەن 18 قازان بىزدەر ءۇشىن بىرلىك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ, جاقسىلىق پەن گۇلدەنۋدىڭ مەرەكەسى رەتىندە جالپىحالىقتىق مەرەكە بولىپ تاريحتا قالسا دەيمىن. بۇل مەرەكە اسىرەسە, كوڭىلى دوسىنا قاشاندا اعىل-تەگىل, دارحان پەيىلدى قازاق بالاسىنا وتە-موتە كەرەك توي, بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسقان ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ومىرگە وسىنداي داستۇرلەردىڭ كەلىپ قوسىلۋى زاڭدىلىق.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي.
