ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى دا جاڭا تىنىسپەن تىنىستاپ, زامان تالابىنا ساي جۇيەلى دامۋ جولىنا تۇسە باستاعانداي. بۇعان وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ «قازاقستاندا ەت ەكسپورتىن دامىتۋ» جونىندە قابىلدانعان باعدارلاماسى وڭ اسەر ەتتى.
ءسويتىپ, حالىقىمىزدىڭ اتاكاسىبى بولىپ كەلگەن, ونىڭ ءۇستىنە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى ەڭبەك ەتىپ, ءوز كاسىپتەرىن اشۋعا ىقىلاس تانىتىپ وتىرعان وسى سالانى قولداۋعا مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى ءبولىنۋ ۇستىندە. دەسەك تە بۇل باعىتتا وزىندىك قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەر دە جەتكىلىكتى. ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا قاتىستى قوعامدىق قىزىعۋشىلىقتى جانە ءارتۇرلى پىكىرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز وقىرمانداردىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتاردى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆكە قويۋدى ءجون كوردىك.
– اسىلجان سارىباي ۇلى, قازاقستاندا ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن دامىتۋ جوباسىنىڭ ىسكە اسىرىلا باستاعانىنا ءبىر جىلداي ۋاقىت ءوتتى. قازىرگى كۇنى وسى ءىستىڭ بارىسى قالاي؟ قول جەتكەن ءناتيجەلەر تۋرالى ايتۋدىڭ رەتى بار ما؟
– ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل باعىتتا ۇكىمەت پەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. سوعان سايكەس مال شارۋاشىلىعى سالاسى ءارتاراپتاندىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىر.
جالپى, بۇل سالاعا جاسالىناتىن قولداۋ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازىردىڭ وزىندە وڭ ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە دە ءوز پايداسىن تيگىزەتىنى تۇسىنىكتى. ءبىر ەسەپتەن بۇل جاعداي وسىمدىك شارۋاشىلىعى دا ءارتاراپتاندىرا ءتۇسۋدى مىندەتتەيدى. ويتكەنى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ونىڭ جەمشوپ بازاسىن دا قاتار دامىتۋ قاجەت. ونسىز ءماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشە المايمىز.
ءداندى داقىلداردىڭ ەگىستىك القاپتارىن سەبەپسىز كەڭەيتە بەرۋدىڭ دە دۇرىس بولمايتىندىعىن ءومىردىڭ ءوزى اقيقاتقا اينالدىرۋدا. «ءاربىر قازاقستاندىققا 2 توننا استىق ءوندىرۋ ءۇشىن قازاقستانعا ەگىس القابىنىڭ 32 ملن. گەكتارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك», دەگەن ۇراندار بولعاندىعىن حالىق ءالى ۇمىتا قويماعان بولار. شىندىعىندا, ءبىزدىڭ مۇنداي شامادا استىق وندىرە الاتىنىمىز ايقىن. بىراق, ەڭ الدىمەن بۇل كولەمدەگى استىقتى قايدا جانە قانداي باعامەن وتكىزەتىنىمىزدى ويلاۋىمىز كەرەك.
دەمەك, قوسىمشا كۇش-جىگەردى ەندىگى كەزەكتە مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا باعىتتاعانىمىز ءجون ەمەس پە؟! ەگەر دۇرىس دامىتا الساق, سونىڭ ىشىندە اسىرەسە, ەت ەكسپورتىن جۇيەلى جولعا قويا بىلسەك, ونىڭ بەرەر پايداسى استىق ساتقاننان ارتىق بولماسا, وسال ەمەستىگى ەسەپتەپ شىعارىلىپ وتىر.
دەگەنمەن وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا ءونىمنىڭ الىنۋى مەن سوعان سايكەس تابىستىڭ كەلۋى نەعۇرلىم قىسقا كەزەڭدە وتەتىندىگى شىندىق. ال مال شارۋاشىلىعىندا بۇل ءۇردىس شىدامدىلىق پەن ۋاقىتتى, ءارى كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى. نەگە؟ سەبەبى, باسقالارىن بىلاي قويعاندا بىزدە ناق وسى سالادا كوپتەگەن ءماسەلەلەر قوردالانىپ قالىپ وتىر. ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن سەنىمدى نەگىزدە قۇرۋ, ءتيىستى ينفراقۇرىلىمداردى قالىپتاستىرىپ دامىتۋ, مال ازىعىن دايىنداۋ, باسقا دا كوپتەگەن جايتتەر... مىنە وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىندا ءبىز ءالى جولدىڭ باسىندا عانا تۇرمىز. ولار رەتتەلگەن كەزدە عانا بارىپ مال شارۋاشىلىعىن ناعىز ءتيىمدى سالا رەتىندە دامىتۋدىڭ جولى اشىلادى.
– مال شارۋاشىلىعىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە ءبىرشاما جاقسى دامىعانى بەلگىلى. سول كەزبەن سالىستىرعاندا قازىرگى جاعدايىمىزدا قانداي ايىرماشىلىقتار بار؟
– ءيا, قازاقستان بۇرىن ەتتى كوپ وندىرگەن ەدى. بىراق, ءبىز بىلۋگە ءتيىستى ءبىر ءجايت بار. شىندىعىندا ءبىز تازا ەت وندىرەتىن سالانى سول كەزدە دە دامىتا العانىمىز جوق. نەگىزىنەن ەتتى-ءسۇتتى نەمەسە ءسۇتتى مال وسىردىك. وكىنىشكە قاراي وسى سالادا جوعارعى جەتىستىكتەرگە جەتكەن مەملەكەتتەر سياقتى بىزدەگى مال ەتىنىڭ ءوندىرىسى بۇكىلالەمدىك جۇيەدەگىدەي ماقساتتى تۇردە دامىپ كەتە المادى. ءبىر ەسەپتەن كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا وعان قاجەتتىلىك تە بولماعانعا ۇقسايدى. سەبەبى, ەتتىڭ قاي ءتۇرىن الماڭىز, ولاردى تاڭداماي-اق, تالعاماي-اق 350 ميلليون ادامدىق كەڭەستىك ۇلكەن رىنوك جۇتىپ جاتتى عوي. ال قازىر جاعداي باسقاشا. دامىعان نارىق ەكونوميكاسى, سوعان بەيىمدەلگەن حالىقارالىق رىنوكتار ەتتىڭ ستاندارتقا سايكەس بولۋىن, ساپاسىنىڭ جوعارى, باعاسىنىڭ ارزان بولۋىن قاجەت ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, ەتتى-ءسۇتتى جانە ءسۇتتى مالدارعا قاراعاندا تازا ەت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى مالدان ەت ءوندىرۋ ءبىر بولەك. ولاردىڭ شىعىندارى مەن تەحنولوگيالارى دا وزگەشە.
نەگىزىندە ەتتى مال شارۋاشىلىعى از شىعىندى قاجەت ەتەدى. سەبەبى وعان تالاپقا ساي جەمدەۋمەن قاتار تابيعي جايىلىمدىقتاردى پايدالانۋعا بولادى. بىراق ساپالى ەت بەرە الاتىن وسىنداي مال شارۋاشىلىعى قالىپتاسىپ, اياعىنان نىق تۇرىپ كەتۋگە دە تالاي ۋاقىت كەرەك. سوندىقتان دا ءبىز ءىستى نەعۇرلىم جەدەلىرەك جۇرگىزۋ ءۇشىن شەتەلدەردەن اسىل تۇقىمدى مال اكەلۋدى قولعا الدىق. ويتپەسەك, بۇل ءۇردىس تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتەتىندىگى انىق.
وسىعان بايلانىستى ايتارىم, اقشاعا الىنعان اسىل تۇقىمدى مالدار كەيبىر مامانداردىڭ ايتىپ جۇرگەنىندەي, قانداي جاعدايدا بولسىن سويۋعا جىبەرىلمەيدى. ولار بىزگە وسى تۇقىم ارقىلى مال ءوسىرىپ, جۇمىستى جولعا قويۋ ءۇشىن قاجەت. ياعني, قازىرگى ساتىپ الىنىپ جاتقان اسىل تۇقىمدى مالدار – وسى باعىتتاعى ءوندىرىستى دامىتىپ الۋدىڭ تىكەلەي قۇرالىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
– ناتيجەگە مۇمكىندىگىنشە تەز جەتۋ ءۇشىن نە قاجەت؟
– مەنىڭ ويىمشا ەڭ الدىمەن تالاپقا سايكەس كەلەتىن اسىل تۇقىمدى مال, جەمشوپ پەن جايىلىم, ۆەتەريناريالىق قولايلى احۋال كەرەك. ەتتى مال شارۋاشىلىعى وسى ءۇش نەگىزگە سۇيەنەدى. سوندىقتان, ءبىز قازىر بارلىق باعىتتار بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. سونىمەن بىرگە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ۇستىندەمىز.
– اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتاردىڭ وسى ۇدەرىستەگى ورنى قانداي بولماق؟ بۇل جۇيە قالاي جۇمىس ىستەمەك؟
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىزدەگى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار اسىل تۇقىمدى مال باسىنىڭ ساتىلىمىن ۇلعايتىپ, جاقسارتۋدىڭ ورنىنا, تەك سۋبسيديا الۋ ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلگەن ەدى. مۇنداي شارۋاشىلىقتار جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرىنە قاراماستان كەز كەلگەن ۋاقىتتا كەپىلدىك سۋبسيديا الىپ تۇردى. قازىر جاعداي وزگەردى. سۋبسيديانى مال ساتىپ الاتىندار عانا الادى. وسىنىڭ بارلىعى ولاردى نارىقتىق جاعدايعا اكەلەدى. مالدى ساتۋشىلار ەندى ساتىپ الۋشىلاردىڭ تالابىنان شىعۋ ءۇشىن مالدارىنىڭ تۇقىمىن جانە ساپاسىن جاقسارتۋعا تىرىسادى. بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە اسىل تۇقىمدى مال وندىرىسىندەگى باسەكەنى تۋىنداتىپ, ونى ءوسىرۋدىڭ بارلىق تەحنولوگيالارىن ساقتاپ وتىرۋعا اكەلەدى.
وسى جاعدايعا جەدەلدەتىپ قول جەتكىزۋ ءۇشىن قازىرگى كۇنى مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن ەت ءوندىرىسىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارى, مالدى جەمدەۋ الاڭدارى جانە اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىقتار قۇرىلىپ جاتىر. فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار دا قارجىلاندىرىلۋدا.
مۇنداي تەحنولوگيالىق بۋىنداردى قالىپتاستىرۋ ءىسى وبلىستار بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءار جىلعا بولىنگەن. بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس بيىل قوسىمشا 40 مىڭ باستى جايعاستىراتىنداي كوپتەگەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى قۇرۋىمىز كەرەك. تەك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ وزىندە سىرتتان 10 مىڭ باس مال ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىر. جيىنى 17 مىڭ باسقا ارنالعان بىرنەشە جەمدەۋ الاڭىنىڭ قۇرىلىسى باستالماق.
ءسويتىپ, باس-اياعى بەس جىلدىڭ ىشىندە جاڭا 2500 فەرمەرلىك شارۋاشىلىق قۇرىلادى. شارۋاشىلىقتار جەرگىلىكتى سيىرلاردى ساتىپ الىپ, ولاردى اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلار ۇسىنعان بۇقالارعا كۇيلەتەدى. وسى رەتتە اسىل تۇقىمدى مال باسى بار وتاندىق سەلەكتسيانىڭ اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارى ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسقا تارتىلاتىن بولادى.
– سىزدەردىڭ تىڭ جوبالارىڭىز شارۋاشىلىقتار باسشىلارىنىڭ ويلانۋلارىنا اسەر ەتە الدى ما؟ ولاردىڭ تاراپىنان كەلىسپەۋشىلىكتەر كەزدەسكەن جوق پا؟
– ءاۋ باستا تۇسىنبەۋشىلىكتەر بولدى. سەبەبى ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قالىپتاسىپ, ابدەن ءسىڭىستى بولىپ قالعان جانە ءوزىنىڭ بەرەرىن بەرىپ بولعان تاجىريبەگە قارسى شىقتىق قوي. ول بويىنشا اسىل تۇقىم شارۋاشىلىق كەپىلدەنگەن سۋبسيديانى الىپ ءجۇردى, ال سول سۋبسيالاردى بەرگەن مەملەكەت ولاردان ءوز مالدارىن بەلگىلەنگەن باعا بويىنشا ساتۋدى عانا تالاپ ەتتى. بۇل سالا ءۇشىن ازداپ تا بولسىن يگىلىكتى ءىس بولۋ كەرەك ەدى. بىراق, ەشكىم ءىس جۇزىندە اسىل تۇقىمدى مالدى بەلگىلەنگەن باعامەن ساتپادى. وسى تۇرعىدا تەك انالىق مال باسى عانا سۇرانىسقا يە بولدى, ال بۇقالار ەتكە جىبەرىلدى. ءسويتىپ, بيزنەستىڭ ماقساتى اسىل تۇقىمدى مال ءوندىرىسىن دامىتۋ ەمەس, جاڭا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتى اشۋ ارقىلى سۋبسيديا الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋ عانا بولدى. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاعىلار ولاردىڭ اسىل تۇقىمدى مالدارىن, بۇقالارىن ساتىپ تا العان جوق. وسىلايشا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارداعى بارلىق شىعىندار, بۇقالاردى اسىراپ-باعۋ شىعىندارىن ەسەپتەگەندە, كەيىن سۋبسيديالاناتىن قۇناجىنداردىڭ ءوزىندىك قۇنىنا كالكۋلياتسيالاندى. مىنە وسىنداي تۇيىق شەڭبەر قالىپتاستى. شىن مانىنە كەلگەندە, جاعداي مۇلدەم جاقسارمادى.
وسى جۇيەنى اۋىستىرعاننان كەيىن نارازىلىقتار پايدا بولدى. بىراق جاڭالىق جۇزەگە اسا باستاعالى اسىل تۇقىمدى ونىمگە سۇرانىس ارتتى. تۇسىنىسپەۋشىلىكپەن قاراپ جۇرگەندەر جاڭا جۇيەنىڭ پايدالى ەكەندىگىنە كوزدەرىن جەتكىزدى. ەگەر بۇرىن اسىل تۇقىمدى بۇقانى ەت باعاسىمەن ساتىپ كەلسە, بۇگىندە ونىڭ ەتكە قاراعاندا باعاسى ەكى ەسە ءوستى. ماسەلەن ەت ءۇشىن 1 كيلو تازا سالماقتى 800-900 تەڭگەدەن ساتسا, اسىل تۇقىمدى ساتىلىم 1800-2000 تەڭگەگە دەيىن بارادى.
ءسويتىپ, اسىل تۇقىمدى بۇقانى ساتىپ الىپ, ونى ەتكە وتكىزۋ ءۇشىن سويىپ تاستاۋ سەكىلدى كەلەڭسىز قۇبىلىستىڭ الدى الىندى. ول ءوز ماقساتىندا قىزمەت ەتەتىن بولدى. جاقىندا وتكەن قاراوتكەل جارمەڭكەسىندەگى اۋكتسيوندا اسىل تۇقىمدى بۇقا شامامەن 1 ملن. تەڭگەگە ساتىلدى. بۇل ولاردىڭ سۇرانىسقا يە بولا باستاعاندىعىن كورسەتەدى.
– سالانى دامىتۋدىڭ جاڭا ماقساتتارىنا بايلانىستى جالپى مال شارۋاشىلىعى جانە اوك-ءتىڭ مەملەكەتتىك قولداۋى قالاي وزگەرەدى؟
– ءبىز مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن وسى جوباعا سايكەستەندىرۋ ۇستىندەمىز. ارنايى نەسيەلەر بەرىلىپ, ليزينگتىك باعدارلامالار ىسكە قوسىلدى. شارۋالار اسىل تۇقىمدى بۇقانى ساتىپ العاندىعى ءۇشىن سۋبسيديا الاتىن بولدى. سوعان قوسا, فەرمەرلەرگە جەكە ماقساتىنا سيىر ساتىپ الۋعا دا نەسيە بەرىلەدى. باستى شارت – بەرىلگەن نەسيەنى 5-7 جىل ىشىندە قايتارسا بولعانى. ناتيجەسىندە شارۋا جۇدىرىقتاي جۇمىلعان شارۋاشىلىقتىڭ يەسى بولىپ شىعا كەلەدى.
مەملەكەت شارۋاعا 1 باس مالدى ۇستاۋ ءۇشىن 8 مىڭ تەڭگە, وسىعان قوسىمشا جەمگە كەتكەن شىعىنىن وتەۋ ءۇشىن 4,5 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بەرەدى. ءسويتىپ شارۋانىڭ ءار باس مالدى باققان شىعىنىنىڭ تەڭ جارتىسىن مەملەكەت وتەيدى. بىراق, وسى سۋبسيديانى الۋ ءۇشىن فەرمەر ەكى شارتتى ساقتاۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, ول اسىل تۇقىمدى بۇقانى ءوز تابىنىندا ۇستاۋى قاجەت, ەكىنشىدەن ونى دايىندالعان جەمدەۋ الاڭدارىنا جىبەرىپ تۇرۋعا مىندەتتى.
– وسى جۇيە قالاي جۇمىس ىستەيتىن بولادى؟
– ءبىز كەلەشەكتە قولدارىندا 50 باستان 300 باسقا دەيىن مالى بار فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى جاپپاي اشپاقپىز. اقش-تا مۇنداي شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى – 1 ميلليون 800 مىڭ. بۇل الەمدىك تاجىريبە. وسى بويىنشا 50 باس ۇستايتىن ءبىر شارۋاشىلىققا 2 اسىل تۇقىمدى بۇقادان كەلەدى. وسىنداي شارۋاشىلىقتار جىلىنا جايىلىمدىق جەرلەردە 40–45 بۇزاۋ الادى. ماۋسىم, شىلدە ايلارىندا ۇرىقتاندىرۋ جۇرگىزىلەدى. كەلەسى جىلدىڭ ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا جاپپاي تولدەيدى. ءسويتىپ كوكتەم كەلىسىمەن-اق سيىر بۇزاۋىمەن بىرگە جايىلىمعا شىعادى. ياعني قوسىمشا شىعىن شىقپايدى. كۇزدە, ياعني 8-9 ايلىق كەزدەرىندە اسىل تۇقىمدى بۇل بۇزاۋلاردىڭ سالماعى جاقسى جايىلىمنىڭ ارقاسىندا 300 كيلوعا دەيىن جەتەدى. ءارينە, 50 باس سيىرى بار فەرمەرگە ەكى ەسەگە كوبەيگەن تابىندى اسىراۋ قيىنعا تۇسەدى. سوندىقتان ارتىق باستى ساتۋ قاجەت. نەمەسە مال تۇراتىن ورىندار كەڭەيتىلىپ, جەمشوپ ەكى ەسە كوپ بولۋ كەرەك. فەرمەرلەردەن كەمشىلىگى بايقالعان بۇقالار مەن قۇناجىنداردى ساتىپ الاتىن جانە جەمدەيتىن بىزدەگى ورىندار وسى ماقساتقا قۇرىلىپ جاتىر. ال قالعان ءتول انالىق باستى كوبەيتۋگە ارنالعان ورىندارعا ءجىبەرىلەدى.
ءاربىر باس مال گەنەتيكالىق جەتىلۋىنە قاراي 3-6 اي ارالىعىندا جەكە دارا قارقىندى جەمدەلەدى. شارۋاشىلىقتاعى مالداردىڭ گەندىك قاسيەتى جاقسارعان سايىن جەمدەۋ ۋاقىتى مەن جۇمسالاتىن شىعىندار دا ازايا بەرەتىن بولادى. ال جەمدەۋ الاڭدارىنداعى مال جايىلىمعا شىعارىلمايدى, وسىعان بايلانىستى سالماقتى جىلدام قوسىپ وتىرادى. كۇنىنە كەم دەگەندە 1 كيلو سالماق قوسادى. مايلى قاباتتاردىڭ پايدا بولۋىمەن قاتار ەت ساپاسى دا جاقسارىپ, بۇلشىق ەتتىڭ اراسىندا ماي قالىپتاسقان سايىن ول مرامورلى بولا تۇسەدى. گەرەفورد, انگۋس جانە قازاقتىڭ اق باس سيىرى وزدەرىنىڭ تۇقىمدىق قاسيەتىنە سايكەس وسى جاعدايعا بەيىمدەلگىش كەلەدى. جەمدەۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ جەمدەۋ الاڭدارى ول مالداردى ەت كومبيناتتارىنا سويۋعا جىبەرەدى.
– جەمدەۋ الاڭدارى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قانشا باس ۇستاۋ قاجەت؟
– مۇنى مال ۇستاپ وتىرعان فەرمەر انىقتايدى. جالپى 200-300 باستى قولدارىندا قاجەتتى تەحنيكالارى بار 4 ادام (1 مەحانيزاتور, وپەراتور, ەسەپشى, ديرەكتور) اسىراي الادى. ءتىپتى جەمدەۋ الاڭىندا 5 مىڭ باس بولسا دا وسىنشا شتاتپەن جانە تەحنيكامەن جۇمىس ىستەي بەرۋگە, ءوندىرىس شىعىنىن وسى ارقىلى تومەندەتۋگە بولادى. باستى ماسەلە ەڭبەك تيىمدىلىگىن ۇتىمدىلىقپەن ۇيىمداستىرا بىلۋدە. ماسەلەن, اۆسترالياداعى 30 مىڭ باس مال ۇستالاتىن جەمدەۋ الاڭىندا كۇزەتشىمەن ەسەپشىنى قوسا ساناعاندا بار-جوعى 12 ادام قىزمەت ەتەدى.
– فەرمەر اسىل تۇقىمدى بۇقانى جالعا الدى دەلىك. جەرگىلىكتى تۇقىمنان تۇراتىن تابىن قانشالىقتى تەز اسىلدانا الادى؟
– مالشىلار قولداعى قولتۋما سيىرلاردى اسىل تۇقىمدى بۇقالارمەن شاعىلىستىرۋ ارقىلى ءوز كورسەتكىشتەرىن جاقسارتادى. عىلىمدا مۇنى جاپپاي جايعاستىرۋ دەپ اتايدى. جىل سايىن الىنعان تولدەردىڭ تۇقىمدىق قاسيەتى جاقسارا ءتۇسەتىن بولادى. ال قولتۋما قۇناجىندار مەن اسىل تۇقىمدىق بەلگى تانىتا الماعان تولدەر, تۇقىمدىق قاسيەتىن اشا الماعان بۇقالار, جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, جەمدەۋ الاڭدارىنا جىبەرىلەدى. ناتيجەسىندە جەمدى از مولشەردە بەرىپ, ەتتى كوبىرەك الۋعا بولادى. بۇعان ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنداعى گەرەفورد اسىل تۇقىمدى مالى مەن قازاقتىڭ اقباسى دينارا رانچ كومپانياسىندا بىردەي جاعدايدا ۇستالعان. 18 اي ىشىندە گەرەفورد تۇقىمىنىڭ سالماعى 10 كيلوعا ارتقانى انىقتالعان. ەگەر وسى كورسەتكىشتى قولتۋما مالمەن سالىستىرسا, ايىرماشىلىق بۇدان دا زور بولاتىندىعى انىق.
– ارينە, اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ءجونى بولەك قوي. بىراق ونى جەمدەپ, كۇتە ءبىلۋدىڭ دە ماڭىزدى ەكەنى انىق.
– سوندىقتان دا جاڭا جوبانىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى جەم ءوندىرۋ جانە جايىلىمدىق جەرلەردى جاقسارتۋ بولىپ وتىر. عىلىمي ەسەپتەۋلەر بويىنشا, تۇقىمدى اسىلداندىرۋ ارقىلى تابىن ءونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 25 پايىزعا ءوسىرگەندە, ەندى وسىعان قوسىمشا جوعارىدا ايتىلعان ەكى فاكتور ارقىلى ول ءونىمدىلىكتى تاعى دا 50 پايىزعا كوتەرۋگە بولادى.
ارينە, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ كوبى ازىرگە ءتيىمسىز پايدالانىلىپ كەلەدى. بۇل رەتتە ۇكىمەت قابىلداۋ ۇستىندەگى وسى ءماسەلەنى رەتتەۋ جونىندەگى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. جالپى, فەرمەر شارۋاشىلىعى, جايىلىم الاڭى, جەمدەۋ شارۋاشىلىعى, ەت كومبيناتى سەكىلدى تەحنولوگيالىق تىزبەك قالىپتاسقان كەزدە بارىپ ەت ءوندىرىسىنىڭ ءتيىمدى جولعا ءتۇسىپ, سۋبسيدياسىز دامي الاتىندىعى انىق.
ال ازىرگە ەلىمىزدە ەتتى مال وسىرۋگە باعىتتالعان شارۋاشىلىقتار جوقتىڭ قاسىندا. بىزدەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ بارلىعى ەت پەن ءسۇتتى قاتار العىلارى كەلەدى. بىراق قازىر دامىعان زامان تالابىنا بايلانىستى ەگەر شارۋاشىلىقتار ءسۇت الۋعا باعىتتالاتىن بولسا, ولارعا باسقا ءادىستى قولدانۋلارى كەرەك. سەبەبى ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا بۇزاۋ سيىردى ەمىپ ءوسىپ, جايىلىمدا بىرگە جۇرۋگە ءتيىس. ءسويتىپ ءبىزدىڭ قولدانىپ كەلگەن بۇرىنعى ءادىسىمىز قازىرگى زاماندا ەكى كەمەنىڭ قۇيرىعىن بىردەي ۇستاعانمەن تەڭ بولىپ وتىر. ودان دۇرىس ەشتەمە شىقپايدى.
وسىعان بايلانىستى جايىلىمدىق الاڭداردا قولدانىلاتىن تەحنولوگيا مەن جەمدەلىپ جاتقان مال باسىنا بايلانىستى بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ ءۇش ءتۇرى ازىرلەنىپ وتىر. ونىڭ ەڭ جوعارعىسىنىڭ تالابىنان شىققان كەزدە 1 كيلو قوسىمشا سالماق ءۇشىن 200 تەڭگەنىڭ سۋبسيدياسىن الۋعا بولادى.
سونىمەن بىرگە, ءبىز ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى تەحنولوگيالىق تىزبەك جۇيەسىن قۇرۋدى ىنتالاندىرۋ ۇستىندەمىز. سوڭعى ۋاقىتتار ەت باعاسى جىلدان جىلعا وسە تۇسۋدە. وسىعان قاراپ, ەت ءوندىرۋ ودان پايدا تابۋ ءىسى بىرتە-بىرتە سۋبسيدياسىز-اق جاقسى جولعا تۇسەتىندىگىن بايقاۋعا بولادى.
– اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى اسىراپ, باققانشا مالدى جاساندى جولمەن ۇرىقتاندىرۋ ءتيىمدى ەمەس پە؟
– ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا جاساندى ۇرىقتاندىرۋ ءتيىمدى ءتاسىل ەكەندىگى راس. ال ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا اسىل تۇقىمدى مال سانىن كوبەيتۋدە جاساندى ۇرىقتاندىرۋدى قولدانۋ وڭ ناتيجە بەرمەيدى. سەبەبى, مالدار ادەتتە تابىن جەمدەۋ الاڭدارىنان جۇزدەگەن شاقىرىم قاشىقتىقتا جايىلادى. ۇرىقتاندىرۋشى مامانعا سيىردىڭ جايىلىپ جۇرگەن جەرىندە جۇمىس ىستەۋ قيىنعا سوعادى. ەكىنشىدەن بۇل ءتاسىل وتە قىمبات جانە كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار, مالدى قولدان ۇرىقتاندىرۋشى ماماننىڭ جۇمىسى كۇيەك الۋدىڭ تابيعي ادىسىمەن سالىستىرعاندا ءتيىمسىز ەكەنى انىق
مۇنىڭ ءبارىن مەن ويدان شىعارىپ وتىرعانىم جوق. بۇكىل الەمدىك تاجىريبەدە ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ 90 پايىزىندا تابيعي ۇرىقتانۋ ءتاسىلى قولدانىلاتىندىعىن ايتسام, وسىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولار.
– قازاقستان 5 جىلدان كەيىن 60 مىڭ توننا ەتتى ەكسپورتقا شىعارماق. مۇنداي بولجامدى قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنىپ جاسادىڭىزدار؟
– بۇل ساندار ناقتى ەسەپتەۋ ارقىلى الىندى. 60 مىڭ توننا دەگەنىمىز, ول – 60 ميلليون كيلو ەت. ءبىر باس ءمۇيىزدى ءىرى قارا بىزدە ورتاشا سويىلىم سالماعىندا 200-220 كيلو تارتادى. دەمەك 60 مىڭ توننا ەتتى 300 مىڭ باس قارا مالدان الۋعا بولادى. ال ەندى 300 مىڭ باستى جىل سايىن ەتكە ءوتكىزىپ وتىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىقتارىندا 500 مىڭ انالىق مال شارۋاشىلىقتاردا تۇراقتى اينالىمدا ءجۇرۋى قاجەت. ولاردان جىل سايىن شامامەن 425 مىڭ باس ءتول الىنادى. بۇل تولدەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن جەمدەۋگە جىبەرىلەتىن وگىزشەلەر قۇرايدى. ولارعا ەندى انالىق مالدىڭ ىشىندە تولدەمەي قالعان 15 پايىزدى قوسىڭىز. سوندا جىلدىق سويىلىم ءۇشىن 300 000 باس مالدى ارتىعىمەن الۋعا بولادى.
– گەرەفوردتىڭ جاعدايى ءبىرشاما تۇسىنىكتى. ال قازاقتىڭ اقباس جانە ءاۋليەكول سىندى وتاندىق اسىل تۇقىمدى مالدارىن دامىتۋدا نە ىستەلىپ جاتىر؟
– بۇلار وتە ماڭىزدى. بىراق بۇگىنگى ءبىزدىڭ وتاندىق مال تۇقىمدارى سوڭعى ونجىلدىقتاردا كوپ وزگەرىسكە ۇشىرادى. ولاردىڭ 50-جىلدارى ءوسىرىپ شىعارىلعاننان كەيىنگى ۋاقىتتارى ساپالىق قۇنى قۇلدىراپ, قۇجاتتىق مالىمەتتەرىنىڭ دە وزگەرىسكە ۇشىراعانىن بايقايمىز. ءبۇگىندە قازاقتىڭ اقباس سيىرىنىڭ ورتاشا 44 پايىزى عانا تۇپنۇسقاسىنا سايكەس كەلەدى.
جالپى اسىل تۇقىمدى اقباس سيىر تەگىنىڭ 80 پايىزى گەرەفوردتان تۇرادى. دەمەك جاڭارتۋ ءۇشىن وعان گەرەفورد قانىن قۇيۋ قاجەت.
ەكسپورتتىق ەت ءونىمى الەۋەتىنىڭ قاجەتتى سانىنا جەتكەننەن كەيىن ءبىز شەت ەلدەن مال اكەلۋدى توقتاتامىز. جەرسىندىرىلگەن اسىل تۇقىمدى مالدارمەن جۇمىس ىستەيمىز. ال قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ءومىر تالابى بولىپ وتىر.
– جۋىقتا ەلباسىمىزدىڭ امەريكادان ءىرى قارا مال اكەلىنگەن ءبىرىنشى اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلىق شارۋاشىلىقتا بولىپ, اتقارىلعان جۇمىسقا جاعىمدى باعا بەرگەنىن بىلەمىز. وسى جوبانىڭ نەگىزىن سالۋشى رەتىندە ونىڭ تاريحىنا توقتالا كەتسەڭىز؟
– ءبىزدىڭ قولعا العان تىڭ باستامالارىمىز, تەحنولوگيالىق شەشىمدەرىمىز ماقۇلداندى. ەلباسىمىز مۇندا سوڭعى تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلىپ جاتقانىن كوردى. ىستەن ناتيجە شىعارىنا سەنىمىم زور. ايتپەسە, ونى قولعا الماعان دا بولار ەدىك. قازىر سالانى كوتەرۋگە بايلانىستى جۇمسالعان نەگىزگى شىعىنداردان الشاقتاي باستادىق. ول شىعىندار ەلدە دايىندالعان ەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى ءۇشىن جۇمسالدى. ەندى بۇل ءىستى الەمدىك ءتاجىريبەگە سۇيەنىپ, ءوز جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, ورنىقتى جولعا ءتۇسىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار كەڭەستىك كەزەڭدە بەتوننان, كىرپىشتەن سالىنعان قورالاردان قۇتىلىپ, سالماعى جەڭىل, قۇراستىرىلاتىن قۇرامالاردى پايدالانۋ ءتيىمدى. بۇل سيىردى جەلدەن, جاڭبىردان, جالپى قولايسىز تابيعات قۇبىلىستارىنان قورعايدى.
مىنە وسىنداي تەحنولوگيالىق تىڭ شەشىمدەر ارقىلى سالىنعان, مالدىڭ تۇقىمدىق قاسيەتى مەن جەمدەلۋ تارتىبىنە نەگىزدەلگەن جاڭا نىسان جاعدايىمەن ەلباسىمىز كەڭىنەن تانىستى.
وسىنداي اسىل تۇقىمدى رەپرودۋكتورلاردىڭ ءبىرى بىلتىر قۇرىلعان «كازبيف» جشس بولىپ تابىلادى. بۇل سەرىكتەستىكتىڭ 15 پايىزى وتباسىلىق بيزنەستە 130 جىلدىق تاريحى مەن تاجىريبەسى بار امەريكالىق كومپانياعا تيەسىلى. سەبەبى بۇل كومپانيا ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا قۇيىپ, جاڭا تەحنولوگيالىق شەشىمدەرى مەن وزىق تاجىريبەسىن ەڭگىزىپ وتىر. ول ءتاجىريبەنى قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە تاراتا وتىرىپ, كوپ پايدا تابا الامىز.
ارينە, جاڭالىقتى ەنگىزۋ وڭاي ەمەس. بىرنەشە رەت دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. ماسەلەن, شارۋالاردىڭ كوبىسى باستاپقىدا مالدى سالقىن جەردە ۇستاۋعا ۇركە قارادى. بىراق, جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن جاعدايلارعا كوزدەرى جەتتى. ماسەلەن بىزدە «شەت ەلدىك سيىرلار سۋىققا توزە المايدى», «سيىردى جىلى سۋمەن سۋارۋ قاجەت», «سيىر بۇزاۋلاعاننان كەيىن ولاردى جىلى جۇمساق توسەمدە ۇستاۋ كەرەك» دەگەن سەكىلدى قاتىپ قالعان قاعيدالار بار. جوق, ەت باعىتىنداعى سيىرلارعا مۇنىڭ ءبارى مىندەتتى ەمەس ەكەن. العاش رەت تولدەپ جاتقانىنا قاراماستان بۇگىندە 100 باستان 93 بۇزاۋ الىندى. كەڭەس زامانىندا العاش رەت تولدەپ جاتقان 100 باستان 70 بۇزاۋ الىنسا, مۇنىڭ ءوزى قالىپتى جاعداي سانالاتىن ەدى. ال قازىر اسىل تۇقىمدى مالدار ءبىرىنشى جىلدىڭ وزىندە وسىنداي ناتيجە كورسەتىپ وتىر. بۇل ولاردىڭ جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلىپ, يكەمدەلگەنىن دالەلدەپ وتىر.
– فەرمەرلەر جاڭا جاعدايدا جۇمىس ىستەۋگە قانشالىقتى دايىن؟ سىزدەردىڭ جاڭالىقتارىڭىزدى قالاي قابىلدادى؟
– فەرمەرلەر ەتتى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋ وتباسىلىق بيزنەستى اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن تۇسىنەدى. اكەسى, ۇلى جانە كومەكشىلەرىمەن بىرىگىپ 500-600 مال باسىن ەش قيىندىقسىز ۇستاي الادى. ارينە, بۇل – جاڭا كاسىپ ءتۇرى. ول وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعىداي, تەحنيكاعا, ينفراقۇرىلىمعا كوپ شىعىندالۋدى قاجەت ەتپەيدى. ال مۇنداي جاڭا فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتار سانى 5 جىل ىشىندە 2,5 مىڭعا جۋىقتاپ, ۇلكەن الەۋمەتتىك قۇرىلىمعا اينالارى داۋسىز. بۇل جاڭا فەرمەرلەر – بۇگىنگى تاڭداعى تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ جەتەكشى بۋىنى. وكىنىشكە قاراي ءبىزدى سىناپ جۇرگەندەر جوبانىڭ نەگىزى تەك اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتار دەپ تۇسىنەدى.
– بىراق, شەت ەلدەن اكەلىنىپ جاتقان مال باسىنىڭ قۇنى قىمباتقا ءتۇسىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. تەك ءبىر سيىردى تاسىمالداۋ ءۇشىن عانا بىرنەشە مىڭ دوللار جۇمسالادى. ءار باستىڭ باعاسىن تومەندەتىپ اكەلۋ جولى بار ما؟
– ارينە بار. تاسىمالداۋعا (مالدى نەگىزىنەن ۇشاقپەن اكەلەدى) كەتەتىن شىعىندى تومەندەتۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مالدىڭ جاستاۋىن اكەلۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەگەر 7-8 ايلىق اسىل تۇقىمدى مال اكەلىنسە, سوعان وراي ونىڭ قۇنى دا تومەندەيدى. بۇگىندە كاسىپكەرلەر سويىلىم پۋنكتتەرىنىڭ قۇرىلىسىنا نەسيەنى زاۋىقسىز الىپ جاتسا, اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋ ءۇشىن نەسيە الۋعا ۇمتىلعان ۇمىتكەرلەردىڭ سانى بارعان سايىن مولايىپ كەلەدى. نەگە؟ سەبەبى ادامدار وسى بيزنەستىڭ بولاشاعى مەن پايدالىلىعىن بايقاپ وتىر.
– مۇنداي اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قويىلاتىن ۆەتەريناريالىق تالاپتار ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟
– پرەزيدەنت جارلىعىنا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جۇيەسىندە ۆەتەريناريا كوميتەتى قۇرىلادى. ول ەندى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اگروونەركاسىپتىك كەشەندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا كوميتەتىنەن جەكە ءبولىنىپ شىعىپ, دەربەس قۇرىلىم رەتىندە ءومىر سۇرەتىن بولادى.
ونىڭ ۇستىنە جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ۆەتەريناريالىق قىزمەتى دە كۇشەيتىلۋدە. ۆەتەريناريا بويىنشا مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قۇرىلۋدا. ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى جاقسارادى.
قازىرگى تاڭدا برۋتسەللەز ءتارىزدى اۋرۋلارمەن كۇرەسۋ امالدارىن قايتا قاراستىرىپ, ەلىمىزدە بۇرىن قولدانىلعان ۆاكتسيناتسيا جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋعا بەت بۇرىپ وتىرمىز. ايتپەسە, اسىل تۇقىمدى مالدى قىرىپ الۋىمىز مۇمكىن. قازىرگى وسى ءتۇيىندى تۇيتكىل عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەستە كەڭىنەن تالقىلانۋ ۇستىندە.
– ءسىزدى وپپونەنتتەرىڭىز نە ءۇشىن سىنايدى؟
– وپپونەنتتەر عانا ەمەس, سىزدەر دە سىناپ جاتىرسىزدار عوي... باسىلىم باسشىسىنا وسى تاقىرىپ بويىنشا ءتىلشى ءجىبەرسەڭىز ءمان-جايدى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەرەر ەدىم, ءبىراز ءجايتتىڭ بەتى اشىلار ەدى دەپ ءوتىنىش ايتقانىم سوندىقتان.
جالپى جاڭا باستامالاردىڭ قاشاندا بولسىن قارسىلىققا تولى كۇردەلى جولدان وتەتىنى بارىمىزگە ءمالىم. ەسىمىزگە ءتۇسىرەيىكشى, زاماناۋي قىمبات كومبايندار مەن ەگىن ەگۋ كەشەندەرىنە دەگەن كوزقاراس ءاۋ باستا قانداي بولىپ ەدى؟ بارلىعى ءبىر اۋىزدان: «بۇل مۇمكىن ەمەس, ولار ەرتەڭ سىنىپ قالسا كىم جوندەيدى؟» دەگەن ەدى عوي. سونداي-اق نولدىك تەحنولوگيانى قولدانۋ كەزىندە دە قانشاما ءسوز بولدى. جەردى جىرتپاي وڭدەۋ دەگەندى تۇسىنە المادى. قازىر ەندى وسى تاسىلگە ءبارىنىڭ ەتى ۇيرەنىپ قالدى. شەت ەلدەن ءسۇتتى مال اكەلگەن كەزدە دە قانشاما كەرتارتپاشىلىق تۋىنداپ ەدى, قازىر ەندى ول دا قالىپتى تۇردە قابىلدانادى. ءبىزدىڭ ەت باعىتىنداعى بۇل جاڭا جوبامىز دا وسىلايشا ومىردەن ءوز ورنىن تاباتىن بولار. جالپى ءبىز سىندارلى سىن مەن دايەكتى دالەلدەردى قابىلداپ, پاراساتتى پىكىر الماسۋعا دايىنبىز.
– قازىرگى كەزدە «شەت ەلدەن اكەلىنىپ جاتقان مالدى ولارعا لايىق مال ازىعىمەن قامتاماسىز ەتە المايمىز-اۋ, ول بىزگە قىمباتقا تۇسەرى انىق» دەگەندەي قاۋىپتەنۋ سوزدەردى دە ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز.
– بۇل ماسەلەنىڭ ءمانىن شىرعالاڭعا سالىپ, ونى قورقىنىشتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن ايتىلىپ جۇرگەن داقپىرت. بيىل اكەلىنگەن 10 مىڭ سيىر قانشا جەم جەيدى؟ قازاقستان اۋماعىندا بۇل ماردىمسىز سان. سونىڭ ءبىر دالەلى «كازبيف» جشس جۇمىستارى. سەرىكتەستىك ءوزىنىڭ ماڭايداعى القاپتارىندا ارتاراپتاندىرعان شارۋاشىلىقتار قۇردى. ولار ءداندى داقىلداردان ازىقتىق داقىلدارعا كوشتى. ءسويتىپ «مال ازىعىن قايدان الامىز» دەگەن سۇراق ءوز جاۋابىن تاپتى.
ءسوز باسىندا ەلباسىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ مىندەتىن العا قويعانىن ايتتىم عوي. بۇل مىندەت ءسوزسىز ورىندالادى. ويتكەنى قازاقستانداي كەڭ جايلىمدىقتى ەلدە اگروونەركاسىپ كەشەنىن تەك وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا نەگىزدەپ دامىتۋ ءبىر اياقپەن جۇرگەنمەن تەڭ. قازىرگى مال شارۋاشىلىعىن, سونىڭ ىشىندە ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءىسى وسىنداي ستراتەگيالىق ماقسات نەگىزىندە قولعا الىنۋدا.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ىستەرىڭىز تابىستى بولسىن.
سۇحباتتاسقان سۇڭعات ءالىپباي.
