ۇشجىلدىق بيۋدجەت قولداۋ تاپتى

كەشە ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وتكەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسىندا 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ماسەلەسى قارالدى. ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسىن تالقىلاۋعا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قاتىستى. ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسىن قاراۋعا كىرىسپەس بۇرىن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ۇلتتىق قورىنان 2012-2014 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, ونى ءبىراۋىزدان ماقۇلدادى. جالپى, ترانسفەرت ءما­سەلەسىندە ەلباسىنىڭ جار­لى­عىنا سايكەس ول جىل سايىن ءابسوليۋتتى ماندە 8 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە بەلگىلەنگەن. ياعني, كەپىلدەندىرىلگەن ترانس­فەرت­تىڭ جىل سايىنعى مولشەرى 1 200 ميلليارد تەڭگە دەڭگەيىندە قاراستىرىلعان. «2012-2014 جىلدارعا ارنال­عان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋ­را­لى» زاڭ جوباسى بويىنشا ەكونو­مي­كالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى قايرات كەلىمبەتوۆ, قارجى مي­نيسترى بولات جامىشەۆ جانە ۇلت­تىق بانك توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى بيسەنعالي تاجىياقوۆ بايانداما جاسادى. ارتىنان پالا­تا­نىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كو­مي­تە­تىنىڭ حاتشىسى سانسىزباي ەسىلوۆ قوسىمشا تۇسىنىك بەردى. جالپى, ۇشجىلدىق بيۋدجەت پارامەترلەرى ورتا مەرزىمدى كەزەڭگە ارنالعان نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق كور­سەت­كىشتەردىڭ بولجامىنا نەگىزدەلىپ ازىرلەنگەن. سونداي-اق ما­كرو­ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردە الەمدىك ەكونوميكانىڭ ۇردىستەرى جان-جاقتى ەكشەلگەن. ىقتيمال باعا اۋىتقۋلارى ەسكەرىلە وتى­رىپ, مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 2012 جىلى باررەلىنە 80 اقش دوللارى دەڭگەيىندە, 2013-2014 جىلدارى 70 اقش دوللارى دەڭ­گەيىندە دەگەن بولجام جاسالعان. وسىعان سايكەس ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 2012 جىلى 6,9 پايىزدى, 2013 جىلى – 6,5 جانە 2014 جىلى 7,1 پايىزدى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. 2012 – 2014 جىلدارى ينفلياتسيا 6 – 8 پايىز دالىزىندە ساقتالادى دەپ بولجانىپ وتىر. سونىمەن, 2012 جىلعى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتتىڭ بولجال­دى ءتۇسىمى 4 تريلليون 751 ميلليارد تەڭگە. 2013 جىلعى بۇل كور­سەتكىش 5 تريلليون 31 ميلليارد تەڭگە بولسا, ال 2014 جىلى 5 تريلليون 424 ميلليارد تەڭگە دەڭ­گەيىندە بولجانعان. 2012 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى 5 تريلليون 510 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايدى. 2013 جىلعى شىعىس 5 تريلليون 505 ميل­ليارد تەڭگە بولسا, 2014 جىلى ول 5 تريلليون 884 ميلليارد تەڭگە دەڭگەيىندە كورسەتىلگەن. وسى ورايدا بيۋدجەت تاپشىلىعى 2012 جىلى 759 ميلليارد تەڭگەنى, 2013 جىلى – 474, ال 2014 جىلى 460 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. دەپۋتاتتاردان بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىن جالپى سوماسى 311 ملرد.-تان استام تەڭگەگە ۇلعايتۋ تۋرالى 136 ۇسىنىس ءتۇستى. ناتيجەسىندە جۇمىس توبىندا بيۋدجەتتىڭ شى­عىس جاعىن ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتىك قامسىز­دان­دى­رۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سا­لا­لارىنا 2012 جىلى 25,4 ميلليارد تەڭگەگە, 2013 جىلى – 9,3, سون­داي-اق 2014 جىلى 3,4 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتۋعا ۋاعدا­لاسىل­دى. بەلگىلى بولعانداي, ۇشجىلدىق مەرزىمگە الەۋمەتتىك قامسىزدان­دىرۋ مەن الەۋمەتتىك كومەككە 4 تريلليون 38 ميلليارد تەڭگە كوزدەلسە, وسى مەرزىم ىشىندە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا 1 تريلليون 147 ميلليارد تەڭگە قاراستى­رى­لىپ­تى. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لاسىنا ءۇش جىل ىشىندە 1 تريلليون 310 ميلليارد تەڭگە سالىنعان. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مادەنيەت سالاسىنا ءۇش جىلدا 61 ميلليارد تەڭگە جوسپارلانسا, مەملەكەتتىك جانە وزگە دە تىلدەردى دامىتۋعا 13 ميلليارد تەڭگە بولىنبەكشى. ۇلت­تىق بانك توراعاسىنىڭ ورىن­با­سارى بيسەنعالي تاجىياقوۆتىڭ مالىمەتتەرىنەن بەلگىلى بولعان­داي, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى دول­لارعا شاققاندا تۇراقتى. سوڭعى 9 ايدىڭ ىشىندە دوللارعا شاق­قان­داعى اۋىتقۋ 0,3 پايىزعا عانا بول­عان. ال رەسەيدە 8 ايدا ۇلت­تىق ۆاليۋتا 7,2 پايىزعا السىرەسە, قىركۇيەك ايىندا عانا رۋبل 6,3 پايىزعا تومەن سىرعىعان. تۇراق­تى­لىقتىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىن تولىق­تى­رۋ­عا مۇمكىندىك بار, دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ءۇس­تىمىزدەگى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا تامان ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى 72,5 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتىپ, جىل باسىنان بەرى 22,4 پايىزعا ءوسىپتى. سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى 32,5 ميلليارد اقش دوللارى بولسا, ۇلتتىق قوردا 40 ميلليارد دوللاردان استام قارجى جيناقتالعان. ۇشجىلدىق بيۋدجەت جوباسىن ماقۇلداعاننان كەيىن ۇكىمەت باس­شىسى كارىم ءماسىموۆ قىسقاشا ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەت جوسپارىن قالىپ­تاس­تىرۋدا بىرلەسە اتقارعان جۇ­مىس­تارى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. وسى رەتتە پرەمەر 2008 جىلى ءبىر عانا امەريكالىق بانك­تىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنان الەم دۇرلىككەنىن, 2011 جىلدىڭ كۇزىن­دە دە الەمدىك ەكونوميكادا تۇراق­تى­لىق ورنادى دەپ ايتۋعا كەلمەيتىندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىر­ما­سىنا وراي الەمدىك ەكونوميكا ناشارلاعان جاعدايدا ۇكىمەت بالامالى ستسەناري ويلاستىرىپ قويدى, دەدى كارىم قاجىمقان ۇلى. ۇكىمەت باسشىسى سونداي-اق كەلەسى اپتادا تمد-عا مۇشە ەلدەر ۇكىمەتتەرى, ەۋرازەق جانە كەدەن وداعى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كەڭەسى وتەتىنىن, ءوزى سول كەزدە ءارىپ­تەستەرىنە قاۋىپ-قاتەرلەرگە قار­سى ۇجىمداسا ارەكەت ەتۋدى ۇسىنا­تىن­د­ىعىن اتاپ كورسەتتى. ك.ءماسىموۆ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ باس­تى ماسەلە بولسا, ۇستىمىزدەگى جىل­دىڭ 9 ايىندا ەلىمىز ەكونوميكاسى 7 پايىزدىق ءوسىمدى كورسەتكەنىن دە قاپەرگە سالدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋد­جەت پروتسەسىندە مەملەكەتتىك جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ ءجو­نىن­دەگى ۋاكىلەتتى ورگاندار كۇزى­رە­تىنىڭ اراجىگىن اجىراتۋ ماسە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ماقۇل­دان­دى. سونىمەن قاتار, «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ەسىرتكى قۇرالدارىنىڭ, پسي­حو­تروپتىق زاتتار مەن ولاردىڭ پرەكۋرسورلارىنىڭ زاڭسىز اينا­لى­مىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ور­تالىق ازيا وڭىرلىك اقپارات­تىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى ارا­سىن­داعى الماتى قالاسىندا ونىڭ بولۋ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمدى را­تيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىنداعى قا­رىز تۋرالى كەلىسىمدى (جاي وپەراتسيالار) (واوەى 1 كولىك ءدالىزى [جامبىل وبلىسىنداعى جول ۋچاسكەسى] [«باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ترانزيت ءدالىزى] ينۆەستيتسيالىق باعدارلا­ما – 4-جوبا) راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى دا ماقۇلدانىپ, سەناتقا جىبەرىلدى. اسقار تۇراپباي ۇلى.