− ءسابيت نۇرلىباي ۇلى, ەكولوگيا قاي ەلدىڭ دە ومىرىندە ايرىقشا ورىن الاتىن ماسەلە ەكەنى بەلگىلى. اسىرەسە, ەل ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسياسى كەڭىنەن تارتىلىپ, بىرلەسكەن كاسىپورىندار كوبەيىپ وتىرعان سوڭعى كەزەڭدەردە بۇل سالانىڭ سالماعى اۋىرلاي تۇسكەنى انىق. اڭگىمەمىزدى رەسپۋبليكامىزداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاي-كۇيىنەن باستاساق...
− «جاسىل ەكونوميكا» بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلگەن. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى دامۋدىڭ «جاسىل» جولىنا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانىڭ تۇراقتى مودەلىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن باعدار جاساپ, الدىنا ءور ماقساتتار قويدى.
بيىل قازاقستان «بولاشاق ەنەرگياسى» تاقىرىبىندا ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسىندا ەڭ وزىق الەمدىك تەحنولوگيالاردى, بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدىڭ جاڭا زەرتتەمەلەرى مەن تەحنولوگيالارىن تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدە.
ەكولوگيانىڭ ەل ومىرىندە ايرىقشا ورنى بار سالا ەكەنىن بۇرىن دا ءبىلۋشى ەدىم, ال باسى-قاسىنا كەلگەننەن كەيىن ونىڭ مول جاۋاپكەرشىلىگى مەن ايرىقشا اۋىرتپاشىلىعىن ءتىپتى ايقىن سەزىنگەندەيمىن. تىنىس الىپ وتىرعان مىناۋ اۋاڭىزدان باستاپ, كۇندەلىكتى پايدالانىپ وتىرعان اس-سۋىڭىزعا دەيىن وسى ەكولوگياعا بايلانىستى ەكەنى كىم-كىمگە دە بەلگىلى. سايىپ كەلگەندە, ول ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. ال حالىقتىڭ دەنساۋلىعى − مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ التىن قازىناسى, باعا جەتپەس بايلىعى.
ال ەندى سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ بەرۋگە كوشسەك, بۇل ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر قىزعىلىقتى جايت بار. ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى ونەركاسىپ دەسەك, وسى سالا قارىشتاپ وسكەن سايىن, ەكولوگيالىق احۋالعا اۋىرتپالىق سوعۇرلىم اۋىرلاي تۇسپەك. بۇل جەردە ەندى قالدىقسىز ءونىم وندىرۋگە بەيىمدەلگەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ, كۇندەلىكتى اۋزىمىزدان تۇسپەيتىن جاڭا يننوۆاتسيالاردىڭ پايداسى زور بولماق.
بۇگىنگى كەزەڭدە كوپتەپ اشىلىپ جاتقان شەتەلدىك جانە وتاندىق كاسىپورىندار جونىندە ءوزىڭىز دە اۋزىڭىزعا الىپ قالدىڭىز. ارينە, ولاردىڭ بارىنە بىردەي شوشىنا قاراۋعا بولماس.
سوڭعى ۋاقىتتاردا North Caspian Operating Company دەپ اتالاتىن قاشاعان جوباسىنىڭ, «تەڭىزشەۆرويل» جشس بولاشاق وركەندەۋ جوباسى اياسىنداعى ءۇشىنشى بۋىنداعى زاۋىتتىڭ, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا «مۇنايدى تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ كەشەنىنىڭ» جانە بىرىكتىرىلگەن گاز-حيميا كەشەنىنىڭ ىسكە قوسىلۋى ەكولوگيالىق احۋالدى اۋىرلاتا تۇسكەنى جاسىرىن ەمەس. ولاردان ەلىمىزگە تۇسەتىن پايدا ءوز الدىنا, تۇرعىندار ءۇشىن قىرۋار جۇمىس ورنىنىڭ اشىلۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ الايدا, ەلىمىزدىڭ ەكولوگياسىن كىرپىك قاقپاي قاداعالاپ, ونداي ورىندارعا جوعارى تالاپ قويىپ وتىرۋ − ءبىزدىڭ حالىق الدىنداعى مىندەتىمىز عانا ەمەس, ابىرويلى پارىزىمىز دا.
− ايماقتارداعى ەكولوگيالىق احۋالدى زەردەلەۋ جۇمىستارى قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
− ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ايماقتارداعى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جولىندا وبلىستاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە لاستاۋشى زاتتار ەميسسياسىنىڭ, ياعني شىعارىندىلاردىڭ مولشەرلى كولەمى بەلگىلەنگەن ءتيىستى قۇجاتتاردى دايىنداۋعا باستاماشىلىق تانىتتى. بۇل باعىتتاعى عىلىمي ازىرلەمە قازىردىڭ وزىندە بارلىق ايماقتاردا دايىندالىپ جاتىر. الايدا, بۇل كەلەلى ىسكە اقمولا, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءتيىستى قارجى بولمەي وتىرعانى مۇلدەم تۇسىنىكسىز. ءبىز ءوندىرىس وشاقتارى كوپتەپ اشىلىپ جاتقان بۇگىنگى كۇنى ءاربىر اكىمدىك ءوز وڭىرىندەگى ەكولوگيانىڭ تىنىسىن عىلىمي نەگىزدە ءجىتى قاداعالاپ وتىرۋى ءتيىس دەگەن ويدامىز. مۇنىڭ ارتىندا تۇرعىنداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۇرعانىن استە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
− ءسىز ەميسسيالاردىڭ, ياعني تابيعاتقا زياندى زاتتاردىڭ تارالۋىن تومەندەتۋ جايىن قوزعاپ وتىرسىز. وسى ماسەلەنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي جانە وسى باعىتتاعى جۇمىستارىڭىزدى اشىڭقىراپ ايتىپ بەرسەڭىز. قالاي دەگەنمەن دە, بۇل باستى مىندەتتەرىڭىز عوي؟
− ورىندى سۇراق. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ ۆەدومستۆودا وسىعان قاتىستى بارلىق ءتۇيىندى ماسەلەلەر جان-جاقتى قاراستىرىلعان ستراتەگيالىق جوسپار جاسالىنعان. ول بويىنشا بارلىق ەميسسيا كوزدەرى ءۇشىن جىل سايىن لاستاۋشى زاتتاردى 100 مىڭ تونناعا تومەندەتىپ وتىرۋ كوزدەلىنگەن.
بۇل ماقساتقا كوميتەتتىڭ ورتالىق اپپاراتى عانا ەمەس, ونىڭ بارلىق اۋماقتىق دەپارتامەنتتەرى جۇمىلدىرىلىپ وتىر. بۇل جۇمىستا وبلىستىق اكىمدىكتەردىڭ زور ءرول اتقاراتىنىن جوعارىدا ايتتىم. وسى جولدا ءبىز ولارمەن مەموراندۋم دا بەكىتىپ الدىق.
وسىنداي ارەكەتتەرىمىزدىڭ ناتيجەلەرى دە جامان ەمەس. ماسەلەن, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا لاستانۋ ءليميتى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا − 25 پايىز, قىزىلوردا وبلىسىندا − 23 پايىز, باتىس قازاقستان مەن جامبىل وبلىستارىندا − 17 پايىز, قوستاناي وبلىسىندا − 7 پايىز, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 5 پايىز تومەندەسە, استانادا ول 19 پايىزعا, الماتىدا 8 پايىزعا ازايعانى بايقالدى, باسقا ايماقتاردا دا وسى ماسەلەنى قولعا الىپ جاتىرمىز.
بۇل جۇمىسقا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلاردى دا تارتىپ وتىرمىز. بۇل ارادا جالپى جۇرتشىلىقتى دا جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
− ءجون ەكەن. ولاردى ەكولوگيا پروبلەمالارىن شەشۋگە كەڭىنەن تارتۋدىڭ قانداي جولدارىن قاراستىرىپ وتىرسىزدار؟
− ءيا, بۇل ىسكە بۇكىل جۇرتشىلىقتى جۇمىلدىرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور. سوندىقتان دا ءبىز جاقىندا جارتى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتكىزىلگەن جيىندا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەردىك.
وسى ماقساتتا ورتالىق اپپاراتتان باستاپ, بارلىق اۋماقتىق دەپارتامەنتتەردە ساراپشىلار كەڭەسى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردىڭ وكىلدەرى, تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن باق وكىلدەرى كىرەتىن بولادى. ەندى ءىرى تابيعات پايدالانۋشىلار جوبالارىنا ساراپتامالار وسى قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قاتىسۋىمەن جاسالماق. سونداي-اق, بۇل ىسكە قوعامدىق تىڭداۋ مىندەتتى تۇردە ەنگىزىلىپ, ول جوبالاردى تالقىلاۋدا تۇرعىندار مەن جۇرتشىلىقتىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلەتىن بولادى.
وسى ماقساتتا اۋماقتىق بولىمشەلەر باسشىلارىنا بۇل كەڭەستەر قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن, تۇرعىندارمەن كەرى بايلانىس مەحانيزمدەرىن رەتتەيتىن, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ مەن ەكولوگيالىق باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ناقتى تاپسىرمالار بەرىلدى.
وسى ارادا سىزدەردىڭ بەدەلدى باسىلىمدارىڭىزدى پايدالانىپ, بۇل جۇمىستاردا ازاماتتاردى بەلسەنە اتسالىسۋعا شاقىرعىم كەلەدى. قورشاعان ورتا جاعدايىنىڭ ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىزعا دا قاتىسى بار. قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدىق باقىلاۋعا زاڭدى تۇرعىدا ازاماتتاردىڭ ەركىن قاتىسۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان.
ءوزىڭىزدى مازالاعان قانداي دا ءبىر ماسەلە جونىندە كوميتەتتىڭ سايتى ارقىلى, حات جازىپ نەمەسە سەنىم تەلەفونىمەن قوڭىراۋ شالىپ, تىكەلەي حابارلاسۋعا بولادى.
− سوڭعى ۋاقىتتا ەكولوگيالىق زاڭناماداعى اكىمشىلىك توسقاۋىلداردىڭ رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتار الۋدا ءتۇرلى قيىندىقتار تۋدىرىپ, سوزبۇيداعا سالۋعا جول بەرىلەتىنى ءجيى ايتىلادى. سونداي-اق, اكىمشىلىك ايىپپۇلداردىڭ دا كولەمى كوپشىلىكتىڭ قابىرعاسىنا باتاتىن سياقتى. ءوزىڭىز دە زاڭ ورنىنان كەلدىڭىز عوي, بۇعان نە ايتاسىز؟
− حالىقتىڭ كوكەيىندەگى تاعى ءبىر ساۋالدى ورىندى كوتەرىپ وتىرعانىڭىزعا راحمەت. بۇل − بۇگىنگى كۇنى مىقتاپ قولعا الىنىپ وتىرعان ماسەلەمىزدىڭ ءبىرى. راسىندا دا قازىرگى IT-تەحنولوگيا زامانىندا بۇرىنعىشا قاعازباستىلىققا جول بەرۋدىڭ ءجونى جوق دەر ەدىم. وسىلاردى ەسكەرە كەلىپ, تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا قولايلى بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن الگى كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قىسقارتۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ ورىندالۋ مەرزىمىن دە 4 ەسە ازايتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز.
ءسويتىپ, ەميسسياعا بەرىلەتىن رۇقساتتاما مەن ەكولوگيالىق ساراپتاما جوبالارىن ءبىر قىزمەتكە بىرىكتىرەتىن بولامىز. بۇل ءوز كەزەگىندە «Doing Business», ياعني بيزنەستى جۇرگىزۋدى بارىنشا جەڭىلدەتۋگە باعىتتالعان پرينتسيپ رەيتينگىنىڭ كورسەتكىشتەر ينديكاتورىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى.
مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتار الۋعا قاتىستى دا تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ەندى ولار دا 45 جۇمىس كۇنى ىشىندە ەسكەرتۋلەردى ورىنداعان سوڭ وڭ قورىتىندى الاتىن بولادى. قازىر بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءتيىستى زاڭنامالىق وزگەرىستەردى ەنگىزۋدى قاۋىرت قولعا الىپ جاتىرمىز.
بۇل ولقىلىقتاردى تۇبىرىمەن جويۋ ءۇشىن رۇقسات بەرۋ راسىمدەرىن تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرۋ مىندەتى تۇر. ول ادامداردىڭ تىكەلەي بايلانىسىن جويىپ, تابيعاتتى پايدالانۋشىلار مەن شەنەۋنىكتەر ارالارىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتىپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ جولىن كەسەدى.
ال اكىمشىلىك ايىپپۇل جايىنا كەلسەك, بۇل ورايدا پروفيلاكتيكالىق شارالارعا قاراي كوشۋ جايىن ويلاستىرىپ وتىرمىز. ال تەكسەرۋلەر نەگىزىنەن كومپانيالاردىڭ تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-ارەكەتتەرىن قولداۋعا باعىتتالاتىن بولادى.
ەگەر تابيعاتتى پايدالانۋشىلار زاڭ بۇزۋشىلىقتارىن جويمايتىن بولسا, وندا اۋماقتىق ەكولوگيا دەپارتامەنتتەرى اكىمشىلىك شارا قولدانۋعا ءماجبۇر بولاتىنى تۇسىنىكتى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە تابيعاتتى پايدالانۋشىلار مەن اۋماقتىق دەپارتامەنتتەر اراسىندا ءوزارا تۇسىنۋشىلىك احۋالىنىڭ بولۋى ۇلكەن ءرول اتقارماق. ءبىز بۇل جۇمىستى ودان ءارى ورىستەتەتىن بولامىز.
− بۇگىندە كاسىپكەرلەر مەن كاسىپورىنداردىڭ ءتۇرلى تەكسەرۋلەردەن ابدەن مەزى بولعان جايى بار. سوڭعى كەزدە وسى ءجون-جوسىقسىز تەكسەرۋلەرگە تىيىم سالىنىپ, ونى بارىنشا ازايتۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ جوعارى ەكولوگيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ باسشىسى رەتىندە بۇعان ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىز قانداي؟
− مەنىڭشە, بۇل ورايدا تابيعاتتى پايدالانۋشىلارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ءبىرىنشى ورىندا بولۋى كەرەك. ال مۇنداي وڭ احۋال ورناعان جاعدايدا, تەكسەرۋ دەگەن وزىنەن ءوزى كەيىنگە ىسىرىلىپ قالماق.
ەندى ازداپ تسيفرعا جۇگىنەلىك. وتكەن جىلى كوميتەت تاراپىنان 3177 تەكسەرۋ جاسالسا, بيىلعى جىلدىڭ جارتى جىلىندا 900 تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. ال الداعى جارتى جىلدا نەبارى 253 ءىشىنارا تەكسەرۋ كۇتىلىپ وتىر. وسى مىسالدان بيزنەسكە اكىمشىلىك كەدەرگى كەلتىرۋدى ازايتۋ جولىندا جۇيەلى جۇمىس جاساپ وتىرعانىمىز ايقىن كورىنىپ تۇر.
البەتتە, قورشاعان ورتاعا نەمەسە تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تونگەن جاعدايدا, دەرەۋ سول جەردەن تابىلۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز.
ناقتىلاپ ايتساق, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاعاننان گورى, ونىڭ الدىن الۋدىڭ ماڭىزى الدەقايدا زور. ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ زارداپتارىنىڭ ورنىن تولتىرۋ وڭاي ەمەس, ءتىپتى كەيدە ول مۇمكىن دە ەمەس. سوندىقتان دا, ونى بولدىرماۋ – ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز.
ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك بىزدە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ۇعىمى قۇرىلىمىنا ەنگىزىلگەن. وسىدان بارىپ قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرىنە بىزدە ەرەكشە كوزقاراس بولۋى قاجەت. ەندەشە, قازىرگى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەحانيزمىنە تەرەڭ تالداۋ جاساپ, جەتىلدىرىپ وتىرۋ – بۇگىنگى زامان تالابى.
اڭگىمەلەسكەن
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
