شەكاراشىلاردىڭ شيرەك عاسىرلىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا ءبىز ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى, گەنەرال-مايور دارحان دىلمانوۆقا جولىعىپ, بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك.
– دارحان ايتقالي ۇلى, ءسىزدى جانە بارلىق قازاقستاندىق شەكاراشىلاردى 25 جىلدىق مەرەيتويلارىڭىزبەن قۇتتىقتايمىز. ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىزعا شەكارا قىزمەتىنىڭ قالىپتاسۋ جولدارى تۋرالى قىسقاشا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– شەكارا قىزمەتىنىڭ قۇرىلۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ باسقا دا اتريبۋتتارىن قالىپتاستىرۋ سياقتى كۇردەلى جاعدايدا ءوتتى. كسرو-دان قالعان شىعىس شەكارالىق وكرۋگىن قازاقستاندىق شەكاراشىلارعا بەرۋ بەلگىلى سەبەپتەرمەن كوپتەگەن كەدەرگىلەرگە ۇرىندى, سوعان قاراماي پرەزيدەنتتىڭ قولداۋىمەن, قازاقستاندىق اسكەري قولباسشىلاردىڭ ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا شەكارا قىزمەتى قالىپتاستى. ونىڭ العاشقى باسشىسى قازىر قۇرمەتتى دەمالىستا جۇرگەن گەنەرال-لەيتەنانت بولات زاكيەۆ. 1995 جىلى شەكارا اسكەرلەرى شەكارانى كۇزەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت, ال 1997 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قاتارىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىنىڭ كۇشتەرى بولىپ وزگەرتىلدى. شەكارا كۇزەتىنىڭ كۇشتەرى ميگراتسيالىق اعىننىڭ كۇشەيۋىمەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا ەسىرتكى ترافيگىنە, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەستەرگە مامانداندى. قازىر ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تولىق پەريمەترىندە كۇزەتكە الىنعان. كۇزەتىلەتىن شەكارانىڭ ۇزىندىعى العاشقى 1783 شاقىرىمنان قازىر 8,5 ەسە ارتىپ, 15132 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلدى. وتكىزۋ بەكەتتەرى مەن جولاۋشىلار اعىنى ونداعان ەسەگە كوبەيدى. شەكارا قىزمەتىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتىپ, قىزمەتى ۇلعايعانى ەسكەرىلىپ, 1999 جىلى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ جارلىعىمەن ونى قارۋلى كۇشتەر قاتارىنان شىعارىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قىزمەتى ەتىپ وزگەرتتى.
– سوڭعى جىلدارى قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى؟ مەملەكەتتىك شەكارانى بۇزۋشىلار بار ما؟ قانشا كونتراباندالىق تاۋارلار تاركىلەندى؟
– ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا مەملەكەتتىك شەكارا ءتارتىبىن بۇزعان 12000-عا جۋىق ادام ۇستالدى. بۇل بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 4,6 پايىزعا تومەن. جالپى, ۇستالعاندار ازايعانىمەن وتكىزۋ بەكەتتەرىنەن تىس جەرلەردە شەكارا بۇزۋشىلار سانى ارتىپ وتىر. شەكارالىق رەجىمدى بۇزۋشىلار سانى اتالمىش كەزەڭدە 2100 ادام بولدى, بۇل بىلتىرعىدان 42 پايىزعا ارتىق. ال مەملەكەتتىك شەكارا رەجىمىن بۇزۋشىلار سانى 19 پايىزعا ارتىپ, 400 ادامدى قۇرادى. وتكىزۋ بەكەتتەرىندەگى شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋشىلار سانى دا ازايماي وتىر, ول بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 13 پايىزعا ارتتى. قازىر شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋشىلاردى انىقتايتىن ينجەنەرلىك قۇرىلعىلاردىڭ پايداسى زور. سونداي قۇرىلعىلار ورناتىلعاننان كەيىن قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىن بۇزۋشىلار سانى 23,6 پايىزعا ازايدى. ء بىزدى قازاقستاننىڭ تەرريتوريالىق سۋلارىنداعى, اتاپ ايتقاندا, كاسپي تەڭىزىندەگى شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋشىلاردىڭ سانى ارتا تۇسكەنى الاڭداتۋدا. ونداعى ۇستالعان بۇزۋشىلاردىڭ سانى بىلتىرعىدان 50 پايىزعا ارتتى. سونىمەن قاتار بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى ەسىرتكى زاتتارىن انىقتاۋدا ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىمىزدى اتاپ ايتقىم كەلەدى. ناقتى ايتساق, بيىل ەسىرتكى تاسىمالىنىڭ 123 فاكتىسى انىقتالىپ, 63 كەلى كوكنار, 22 كەلى ماريحۋانا جانە 1,4 كەلى اپيىن شيكىزاتى تاركىلەندى. اكىمشىلىك جازاعا تارتىلعان ادامدار سانى – 11600, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنە 14 ميلليون تەڭگەدەن استام ايىپپۇل تولەندى.
– شەكارا كۇزەتىنىڭ قىراعىلىعىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار ىستەلۋدە؟
– شەكارا اسكەرلەرىنىڭ دايىندىعى بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەلىلىگىنىڭ ەڭ باستى شارتى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس ستراتەگيالىق باعىتتارىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, وسى باعىت اسكەرلەرىنىڭ دايىندىعىن شىڭداي ءتۇسۋ تۇرعىسىندا كەشەندى شارالار جۇرگىزۋدەمىز. سوڭعى كەزدەگى شەكارا ءتارتىبىن بۇزۋ وقيعالارى زاڭسىز ميگراتسيامەن تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر. ءبىز ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىنا ءۇشىنشى ەلدىڭ ازاماتتارى تاراپىنان زاڭسىز ميگراتسيانى بولدىرماس ءۇشىن جىل سايىن جاسالاتىن «نەلەگال» جەدەل پروفيلاكتيكالىق بىرلەسكەن شارالارىنا قاتىسامىز. سونداي-اق, تمد اۋماعىنا اۋعانستان جەرىنەن تەررورلىق توپتار, قارۋ-جاراق, ەسىرتكى زاتتارىنىڭ ءوتۋى مەن زاڭسىز ميگراتسياعا جول بەرمەۋ ءۇشىن بىرلەسكەن شەكارالىق ارناۋلى وپەراتسيالارعا قاتىسىپ وتىرامىز. ماسەلەن, ناق وسى كۇندەرى شەكاراشىلارىمىز «كوكنار-2017» پروفيلاكتيكالىق شارالارىنا قاتىسۋدا.
شەكارا قۇرىلىمدارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ ارتۋىنا قاتتى كوڭىل بولىنەدى. وسى ماقساتپەن ۇستىمىزدەگى جىلى ولاردىڭ اسكەري دايىندىعىن ارتتىرۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. سونىڭ ىشىندە بيىل شەكاراشىلارىمىز كوماندالىق-شتابتىق 4 اسكەري ويىنعا, سونداي-اق, شتابتىق جانە قورعانىس مينيسترلىگى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بولىمدەرىمەن بىرلەسكەن جاتتىعۋلارعا قاتىستى. مۇنداي شارالار تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى, شەكاراشىلاردىڭ كاسىبي دايىندىعىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋدى الدىمىزعا باستى مىندەت ەتىپ قويعانبىز. بارلىق قۇرىلىمدارىمىز بويىنشا ايتقاندا بيىل 4600 شەكاراشى قاتىستىرىلعان 240 دايىندىق شارالارى وتكىزىلدى. 320 شەكاراشى ءبىلىم مەن كاسىبي شەبەرلىكتى جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى.
جاسىراتىنى جوق, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك شەكارانىڭ بارلىق پەريمەترى بويىنشا وپەراتيۆتىك جاعداي كۇردەلەنە تۇسۋدە. سوعان وراي شەكارا كۇزەتىنىڭ اسكەري قىزمەتتىك دايىندىعى دا ۇنەمى ارتتىرىلۋ ۇستىندە. جاڭا قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىمەن وسى باعىتتاعى قۇقىقتىق قۇجاتتار دا جەتىلدىرىلىپ, شەكارا قىزمەتىنىڭ جەتىلدىرىلە تۇسۋىنە زاڭنامالىق نەگىز قالاندى. سونىڭ ارقاسىندا قوسىمشا شتاتتىق بىرلىكتەر ەنگىزىلىپ, كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى پروبلەمالارى شەشىلدى. اتاپ ايتقاندا, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكارانىڭ وتكىزۋ بەكەتتەرى قايتا قۇرىلدى. وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس باعىتىنداعى زاستاۆالارداعى جاۋىنگەرلەر سانى تالاپ ەتىلەتىن دەڭگەيگە جەتكىزىلدى. سونداي-اق, اسكەري رەزەرۆتەر دەپ اتالاتىن قوسىمشا بولىمشەلەر قۇرىلدى. وتكىزۋ بەكەتتەرى دە قوسىمشا كۇشتەرمەن تولىقتى. اسكەري ءتارتىپتى كۇشەيتۋ شارالارى دا ۇنەمى نازاردا بولىپ, سونىڭ ارقاسىندا جاۋىنگەرلەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن ءتۇرلى جاراقات الۋلار ازايدى. اسكەردى قارۋ-جاراقپەن, تەحنيكالارمەن جانە ءىزشىل يتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ارتتىرىلىپ, ماتەريالدىق قامتاماسىز ەتۋدىڭ باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرى شەشىلدى. سونداي-اق, تەحنيكالىق باقىلاۋ بەكەتتەرىنە ستاتسيونارلىق راديولوكاتسيالىق ستانسالار قايتادان ورناتىلدى. ولار بۇرىنعى ەسكى ەمەس, ءبارى دە جاڭارتىلعان تەحنيكالار. كوپتەگەن زاستاۆالارعا ارنايى رلس قۇرىلعىسى, دابىل كەشەندەرى مەن باقىلاۋ قۇرالدارى بار كەشەندەر ورناتىلدى.
– شەتەلدىك شەكارا قىزمەتتەرىمەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قالاي شەشىلۋدە؟
– شەكارا قىزمەتى الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, سوسىن ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرىنە سايكەس تمد, شىۇ, ۇقشۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەدى عوي. مىنە, بيىل مەملەكەت باسشىلارىنىڭ شەشىمىمەن قۇرىلعان تمد ەلدەرى شەكارا قىزمەتى باسشىلارى كەڭەسىنە 25 جىل تولدى. وسى جىلدار ىشىندە ىنتىماقتاستىق شارتتارى مۇلتىكسىز ورىندالىپ, شەكارالاردى بىرلەسە قورعاۋ شارالارى جوسپار بويىنشا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. شەكارا اسكەرلەرى كومانداشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوزارا تاجىريبە الماسىپ, ورتاق تاۋەكەلدەردى باعالاۋ مەن ولارعا قارسى ارەكەتتەردى جوسپارلاۋ ىستەرىن جۇرگىزۋگە ءتيىمدى الاڭ بولىپ وتىر. ء وزارا مۇددەلەرىمىزدى توعىستىراتىن تەتىكتەردى ازىرلەۋ ءىسى دە وسى ۇيىمنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
جوعارىدا اتالعان حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندەگى ىنتىماقتاستىق شەكارا قىزمەتتەرىنىڭ سىرتقى قاتەرلەرگە قارسى كۇشتەرىن بىرىكتىرۋگە, سونداي-اق, شەكارالاردى كۇزەتۋ بويىنشا حالىقارالىق كەلىسىمدەردى قابىلداۋعا, ءوزارا جەدەل اقپاراتتارمەن الماسۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونداي-اق, اسكەري-تەحنيكالىق ساياسات پەن شەكاراعا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى رەتتەۋ ءۇشىن ۇيىمنىڭ ءاربىر مۇشە مەملەكەتتەرىندە ارىپتەستەردىڭ شەكارا ۆەدومستۆولارىنىڭ وكىلدىكتەرىن اشۋعا جاعداي تۋعىزىلعان. وسى ۇيىمدارعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭسىز ميگراتسياعا, ەسىرتكى ترافيگىنە, تاۋار كونترابانداسىنا جانە ت.ب. قارسى شەكارالىق بىرلەسكەن وپەراتسيالاردى كوپتەن بەرى جۇرگىزىپ كەلەدى.
– شەكارا كۇزەتى قىزمەتى ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قانشالىقتى ۇلەس قوسۋدا؟
– ەكسپو-2017 ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعا جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق اسا ءماندى جوبامىز عوي. ونىڭ تاماشا وتۋىنە شەكارا قىزمەتى دە ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسۋدا, اتاپ ايتقاندا, استانالىق اۋەجايدا مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ جۇمىسىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپ وتىر. قازاقستانعا كورمەگە كەلگەن شەتەلدىك ازاماتتارعا شەكارالىق باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋشىلەردىڭ بارىنشا تياناقتى جانە مۇقيات بولۋ شارالارى جاسالعان. سونىڭ ىشىندە «استانا اۋەجايىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن كومفورت» اتتى كەشەندى جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «استانا» شەكارالىق باقىلاۋ قىزمەتكەرلەرى مەن لاۋازىمدى تۇلعالار اراسىندا ۇلكەن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قىزمەتكەرلەردىڭ حالىقارالىق قاتىناس تىلدەرىندە جاۋاپتاسا الۋىنا دايىندىق جانە پسيحولوگيالىق ترەنينگتەر استانا قالاسى اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ جاسالدى. شەكارالاردا بولۋى مۇمكىن ترانسۇلتتىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەس بويىنشا اسكەريلەر ارنايى سەمينارلاردان ءوتتى. شەكارالىق باقىلاۋ قۇرامىنا ەنگەن قىزمەتكەرلەرمەن جيىندار وتكىزىلىپ, وندا كاسىبي بىلىكتىلىگى بارىنشا جەتىلدىرىلگەن, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرلەرى بولا بىلگەن قىزمەتكەرلەر تاڭدالدى.
– بۇگىنگى تاڭداعى شەكاراشىلاردىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى قانداي؟ شەكارا زاستاۆالارىندا قىزمەتكەرلەرگە جاعداي جاسالعان با؟
– شەكارانىڭ ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋىنە ۆەدومستۆو باسشىلارى عانا ەمەس, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى ۇلكەن قامقورلىق جاساپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ورتا مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانىپ, ول شەكارا كۇزەتى قىزمەتىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن قامتىدى. قازىر ىسكە اسىرىلىپ جاتقان وسى باعدارلاما شەكارا كۇزەتۋ قىزمەتىن بارىنشا جەتىلدىرىلگەن وسى كۇنگى جۇيەمەن جانە قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋدى, اۆيا جانە تەڭىز تەحنيكالارىمەن جاراقتاندىرۋدى, شەكارا زاستاۆالارى مەن وتريادتارىنىڭ, سونداي-اق, شەكارالىق مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى قاراستىرعان. وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا 2013-2015 جىلدارى عانا 15 شەكارالىق زاستاۆا جاڭادان اشىلدى, سونداي-اق, تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭالاۋ جۇمىستارى, كازارمالار مەن كۇزەت ورىندارىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ جانە ولاردى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قورداي شەكارالىق وتريادىنىڭ اسكەري قالاشىعى ىسكە قوسىلاتىن بولادى. سوڭعى 2-3 جىلدا شەكارا قىزمەتىنىڭ تەڭىز جانە اۆياتسيا پاركىنە وسى زامانعى 4 كەمە, 6 تىكۇشاق جانە 1 ۇشاق قوسىلدى. قىزمەتكەرلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋى دا ارتىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر مىسالىنا ەلباسىنىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرۋ تۋرالى شەشىمىن ايتۋعا بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا «وڭتۇستىك», «شىعىس», «باتىس» جانە «جاعالىق باقىلاۋ» ايماقتىق باسقارمالارىنىڭ اۋماقتارى ينجەنەرلىك جاراقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. بارلىعى دا دۋالدارمەن قورشالىپ, ستاتسيونارلىق ستانسالارعا ارنالعان باقىلاۋشى تەمىر مۇنارالارمەن جانە ماچتالارمەن قامسىزداندىرىلدى. «وڭتۇستىك» ايماقتىق باسقارماسىنىڭ ۋچاسكەسىندە گەواقپاراتتىق جۇيە جاسالىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى. ول جىلجىمالى نىساندار تۋرالى اقپاراتتار الىپ, ونىڭ قادامدارىن باقىلاۋ ءۇشىن ەلەكتروندى كارتالارعا تۇسىرە الادى. استانا حالىقارالىق اۋەجايىنىڭ جاڭا تەرمينالىنداعى وتكىزۋ ورنىنا ادامداردى تانيتىن جۇيە ورناتىلدى. ول ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە كەلگەن شەتەلدىك قوناقتاردى وتكىزۋ ورنىنان بوگەتسىز جىبەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
– مەرەيتويدى اتاپ وتۋگە بايلانىستى قانداي شارالار قولعا الىنباق؟
– شەكاراشىلار كۇنى مەرەكەسىندە «شەكارا قىزمەتىنىڭ 25 جىلدىعىنا – جوعارى دەڭگەيدەگى اسكەري دايىندىق پەن كاسىبي شەبەرلىك» ايدارىمەن اسكەري جارىستار وتەدى. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا مامىر ايىندا شەكارا قىزمەتىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ەستافەتا باستالعان. ونىڭ سيمۆولى قاراساي شەكارالىق وتريادىنا تابىس ەتىلدى, ودان ءارى ول الماتى, وسكەمەن, پاۆلودار, پەتروپاۆل, قوستاناي, اقتوبە, ورال, اتىراۋ, اقتاۋ, قىزىلوردا, سارىاعاش, شىمكەنت, لەڭگىر, تاراز قالالارىن باسىپ ءوتىپ, شەكاراشىلار كۇنى – 18 تامىزدا استانا قالاسىندا, اياقتالادى. ءۇش ايدا ول 15 مىڭ شاقىرىم جول جۇرەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل قازاقستان شەكاراسىنىڭ جالپى ۇزىندىعىنا تەڭ قاشىقتىق. ەستافەتا شەكاراشى جاۋىنگەرلەردىڭ مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ مەن قورعاۋ داستۇرلەرىن, جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ, اعا ۇرپاقتى سىيلاۋ, تمد ەلدەرىمەن دوستىقتى ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن جۇرگىزىلىپ وتىر. جالپى, مەرەكەلىك شارالار ءارتۇرلى, بىراق ءبىز بۇل كەزدە دە شەكارا كۇزەتىندەگى قىراعىلىقتى كەمىتپەيمىز, سول كۇندەردە كەزەكشى بولاتىن شەكاراشىلار ءوز مىندەتتەرىن مۇلتىكسىز اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
