ءوز ۇلتىن سۇيگەن, ەلىن-جەرىن ايالايتىن جان وسىلاي ەتسە كەرەك! ولاي دەيتىنىمىز, ەلباسى ەڭ الدىمەن ءححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانانىڭ قىرلارى تۇرعىسىنداعى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمدارىن ۇسىنا وتىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ ەكەنىن ايتادى. سونىمەن بىرگە, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن قيىننان قيىستىرىپ, جارىستىرا الاتىن قۇدىرەتى مەن ماڭىزدىلىعىنا توقتالادى. بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى ەكەنىن شەگەلەپ تۇرىپ تۇجىرىمدايدى. بۇل دەگەنىڭىز ۇلان-بايتاق جەردىڭ يەسى – ءار قازاقتىڭ جان-دۇنيەسىندەگى «ماڭگىلىك ەل» ۇعىم-تۇسىنىگىنىڭ دە ىرگەتاسى, تۇعىرى بولسا كەرەك!
مەملەكەت باسشىسى ەڭبەگىنىڭ ەڭ باستى يدەياسى − ماڭگىلىك قازاق ەلىنىڭ رۋحاني تۇعىرىن نەگىزدەپ, التىن ارقاۋىن شيراتا ءتۇسۋ. مىنە, بۇل جونىندە ماقالانىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە باسەكەگە قابىلەت, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق دامۋى جانە سانانىڭ اشىقتىعى تاقىرىپشالارىمەن بەرىلگەن پرەزيدەنت جازبالارى تەرەڭ تولعامدارىمەن قالىڭ وقىرماندى ءتانتى ەتەدى. ەڭبەكتىڭ ەكىنشى بولىمىندە قازاق ەلىنىڭ الدىندا تۇرعان تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر ناقتى سارالانادى.
پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى ءبىلىمىنىڭ سالتانات قۇرۋى جونىندەگى تۇجىرىمدارى ۇستازدىق جولدا جۇرگەن ءبىزدىڭ ەرىك-جىگەرىمىزدى قايراپ, قۇلشىندىرا ءتۇستى. «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى, باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك, − دەيدى ەلباسى.
– جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى». قاي زاماندا دا وقۋ-ءبىلىمنىڭ مارتەبەسى بيىك بولعان. مۇنى قازاق ۇلىلارى زەردەلەي بىلگەن. ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىبىراي التىنسارين «كەل, بالالار, وقىلىق ...» دەپ ۇلى دالانى قوڭىراۋلاتتى. قازاقتىڭ ۇلى ويشىل اقىنى اباي حالقىن ءبىلىمدى بولۋعا ۇندەپ كەتتى. وسىناۋ ۇلىلاردىڭ ارمان-اماناتى ورىندالدى دەسەك تە بولادى.
پرەزيدەنت ماقالاسىندا سانانىڭ اشىقتىعى تۇرعىسىندا ءسوز قوزعاي وتىرىپ, جەر جۇزىندەگى ميللياردتان استام ادام ءوزىنىڭ تۋعان تىلىمەن قاتار, كاسىبي بايلانىس قۇرالى رەتىندە جاپا-تارماعاي وقىپ جاتقان اعىلشىن ءتىلىن ءبىزدىڭ دە جاپپاي جانە جەدەل ۇيرەنۋىمىز كەرەكتىگى ەش دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىنىنە باسا نازار اۋدارادى.
قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر اياسىنداعى باستى جوبالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ەلباسى ماقالاسىندا لاتىنشاعا كوشۋدىڭ لوگيكاسىن العا تارتا وتىرىپ, بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق, ءححى عاسىرداعى عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى بولىپ وتىرعانىنا كوڭىل اۋدارادى.
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ەڭبەگىندە قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىنا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. بۇل جاس ۇرپاققا جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋگە باتىل بەتبۇرىس جاساپ, ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق باسەكەگە نەعۇرلىم بەيىمدەلگەن مامانداردى دايارلاۋ دەگەن ءسوز.
مەملەكەت باسشىسى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسى مەن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن جاساۋدى تاپسىردى.
ەلباسى «تۋعان جەر» باعدارلاماسى جالپىۇلتتىق ءپاتريوتيزمنىڭ ناعىز وزەگىنە اينالاتىنىنا كامىل سەنە وتىرىپ, قازاق ەلىن مەكەندەيتىن ءاربىر جاننىڭ بويىنداعى تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزىمگە ۇلاساتىنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ءاربىر قازاقستاندىق ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى بولۋعا مىندەتتى. پاتريوتيزم ءوز تاريحى مەن تامىرىن بىلۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك.
ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ اسا باي رۋحاني تاريحى بار. ءاربىر حالىقتىڭ بارشاعا ورتاق قاسيەتتى جەرلەرى بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ەلباسى «يدەيانىڭ تۇپكى توركىنى ۇلىتاۋ تورىندەگى جادىگەرلەر كەشەنىن, قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىن, تارازدىڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىن, بەكەت اتا كەسەنەسىن, التايداعى كونە قورىمدار مەن جەتىسۋدىڭ كيەلى مەكەندەرىن جانە باسقا دا جەرلەردى ءوزارا ساباقتاستىرا وتىرىپ, ۇلت جادىندا ءبىرتۇتاس كەشەن رەتىندە ورنىقتىرۋدى مەڭزەيدى», دەپ ەجەلگى تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى تىلگە تيەك ەتە كەلە, مۇنىڭ ءبارى تۇتاسا كەلگەندە حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ مىزعىماس نەگىزىن قۇرايتىنىن ايتادى. پرەزيدەنت «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا ىشكى جانە سىرتقى مادەني ءتۋريزمدى وركەندەتۋ ماقساتىمەن وسى قاستەرلى مۇرالارعا سۇيەنە وتىرىپ, مادەني ماڭىزدىلىعى تۇرعىسىنان كەلگەندە تۇركىستان مەن التايدىڭ ۇلتتىق نەمەسە قۇرلىقتىق قانا ەمەس, جاھاندىق اۋقىمداعى قۇندىلىقتار ەكەنىنە ايرىقشا ءمان بەرۋدى تاپسىردى.
ادامزات بالاسى تاريحىنداعى تۇركى الەمى دەگەن قاستەرلى ۇعىمنىڭ تۇپقازىعى, رۋحاني شاڭىراعى ۇلى بابامىز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وتانى – قاسيەتتى تۇركىستاندا بابالار رۋحى جاڭعىرىپ جاتىر. قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان ەجەلگى تۇركىستان – تەگى ءبىر, ءدىلى ءبىر, ءدىنى ءبىر كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ اتاجۇرتىندا باسىن قوسىپ, رۋحىن اسقاقتاتاتىن رۋحانيات ورتالىعى, رۋح استاناسى. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنەر بولساق, قازاق حالقىنىڭ تۇركىستاندا جەرلەنگەن حاندارى مەن بيلەرىنىڭ, داڭقتى باتىرلارىنىڭ جالپى سانى 130-دان اسىپ وتىر. ولاردىڭ 21-ءى حاندار, قيلى كەزەڭدەردە تاققا وتىرعان ۇلت اسىلدارى. ءوزىنىڭ «دانالىق كىتابىمەن» الەمگە تانىلعان اۋليە بابا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەسىمىن تۇركىستاننان نەمەسە تۇركىستاندى ياساۋيدەن اجىراتىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىردان استام مەرزىمى ىشىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوتەرگەن يدەياسى كيەلى تۇركىستاننىڭ ۇلى قاسيەتىنىڭ جاندانا تۇسۋىنە, بۇگىنگىدەي ىزگىلىكتى ىستەردىڭ بەلەڭ الۋىنا باستى نەگىز بولدى. قاسيەتتى مەكەننىڭ جاسارىپ-جاڭعىرۋىندا, ءوسىپ-وركەندەۋىندە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگى قارساڭىندا دۇنيەگە كەلگەن حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى ەرەكشە ءرول اتقارىپ وتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءبىلىم ورداسى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولىنا, كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالىپ كەلەدى.
سان ۇلتتى ستۋدەنتتەر اراسىنداعى دوستىق ءبىلىم ورداسىنىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەندە ماڭگىلىك نىعايا تۇسەدى. بۇكىل تۇركى حالىقتارى ىنتىماعىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن دا سولار. ولار ءوزارا قارىم-قاتىناستا ءجۇرىپ, تۋىستاس حالىقتاردىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن جانە ءتىلىن تەرەڭ ۇعىنادى. ءبىلىم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرى وزگە ستۋدەنتتەردەن ءبىلىم ساپاسىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار پاتريوتتىق رۋحىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدىڭ ناعىز پاتريوتتارىن دايارلاۋدا. ءوز داۋىرىندەگى ءبىلىم مەن ادامگەرشىلىكتىڭ جارىق جۇلدىزى, بايسالدىلىق پەن سالاۋاتتىلىقتىڭ, ادامداردىڭ ار-ۇياتىنىڭ سيمۆولى بولعان قوجا احمەت ياساۋي بابامىز اتىنداعى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رۋحاني استانامىز – قاسيەتتى تۇركىستاندا شاڭىراق كوتەرۋى جاستار جۇرەگىنە ءاردايىم قاسيەت نۇرىن قۇيادى. ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن شاڭىراق كوتەرگەن ءبىلىم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرىن ماڭگىلىك ەل يدەياسى نۇرلاندىرىپ, پاتريوتتىق سەزىمدەرىن الاۋلاتا تۇسۋدە.
مەملەكەت باسشىسى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ قورىتىندىسىندا ەكى ءداۋىر تۇيىسكەن ءولىارا شاقتا قازاقستانعا تۇبەگەيلى جاڭعىرۋ جانە جاڭا يدەيالار ارقىلى بولاشاعىن باياندى ەتە ءتۇسۋدىڭ تەڭدەسسىز تاريحي مۇمكىندىگى بەرىلىپ وتىرعانىنا حالىقتىڭ نازارىن اۋدارا وتىرىپ, «مەن بارشا قازاقستاندىقتار, اسىرەسە, جاس ۇرپاق جاڭعىرۋ جونىندەگى وسىناۋ ۇسىنىستاردىڭ ماڭىزىن تەرەڭ تۇسىنەدى دەپ سەنەمىن» دەيدى. قاسيەتتى تۇركىستان حالقى مەن ءبىلىم ورداسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا باعىتتالعان تەبىرەنىستى وي-تولعامدارى مەن تۇجىرىمدارىنا دەن قويعان. ەلباسىنىڭ ماڭگىلىك ەلدىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان باعدارلامالىق ەڭبەگى ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭا قىرلارىمەن جارقىراي ءتۇسىپ, جاسامپاز بەلەستەرگە باستايدى.
سەيدۋللا سادىقوۆ,
قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق
قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
پروفەسسورى, فيلولوگيا
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
