بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادامدى ورىنداۋدىڭ ءىس جۇزىندەگى كەزەڭى وتكەن جىلدىڭ قاڭتارىنان باستالعان بولاتىن. وسىعان دەيىن مەملەكەتتى, ەكونوميكا مەن قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن قاعيداتتى جاڭا قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىراتىن 59 زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل 2015 جىلدىڭ 30 قاراشاسىندا جاريالانعان ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ايتىلعان مىندەتتەردى مەجەلەۋدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارى. بەس ينستيتۋتتىق رەفورما, شىنى كەرەك, ەل ەكونوميكاسىنا جاھاندىق ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ ىقپالى زور كۇردەلى كەزەڭدە قولعا الىندى. مۇنداعى اۋقىمدى جۇمىس – يندۋستريالاندىرۋ مەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭعىرتۋلار كەشەنىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ء«بىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ۇستانىمىمىز ەكونوميكا قىزمەتىندەگى ترانزاكتسيالىق شىعىنداردى ۇدايى قىسقارتۋ بولۋى ءتيىس. ولاردىڭ كولەمى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە بايلانىستى. سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلىك جۇرگىزۋدى جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار زور ماڭىزعا يە بولادى», دەدى ەلباسى ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى مەجەلەۋ ماقساتتارىنا وراي. بۇل ارادا اڭگىمە الدىمەن سالىقتىق جانە كەدەندىك جۇيەلەردى كىرىكتىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, تابىس پەن م ۇلىكتى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيالاۋعا كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ قاراستىرىلاتىنى ايتىلدى. ۇشىنشىدەن, سالىقتىق اكىمشىلىك جۇرگىزۋدى وڭايلاتۋ ماقساتىندا قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ ورنىنا ساتۋعا سالىق ەنگىزۋدىڭ ورىندىلىعى ماسەلەسى قاراستىرىلدى. ايتالىق, سالىق تولەمدەرى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەرىنىڭ شامامەن 64 پايىزىن قۇرايدى. دەمەك, سالىق جانە كەدەن ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ – ساپالى ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى. ۇلت جوسپارى اياسىندا بۇگىندە اتالعان باعىت بويىنشا قولدانىستاعى سالىق رەجىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, سالىق جانە كەدەن كودەكستەرىنىڭ جاڭا جوبالارى ازىرلەندى.
سالىق تۇرعىسىنان مەملەكەت تاراپىنان بيزنەستى اكىمشىلىكتەندىرۋدى جەڭىلدەتۋ, نەسيەلەۋدى ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا ينۆەستيتسيالار سالۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار, سالىق كونسۋلتانتتارى ينستيتۋتىن, ديستانتسيالىق اۋديت جانە سالىق نەسيەلەرىن ەنگىزۋ جوسپارلانعان. ۇلت جوسپارى نەگىزىندە جاڭا كەدەن كودەكسىندە دەكلاراتسيالاۋدى تسيفرلاندىرۋعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلادى جانە ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالار بويىنشا ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى ەنگىزىلەدى. ء«بىر تەرەزە» جوباسىن 2019 جىلدىڭ باسىنان باستاپ ەنگىزۋ جوسپارلانعان. ۇلت جوسپارىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى اياسىندا جۇرگىزىلگەن شارالار, سونىمەن قاتار, م ۇلىكتى زاڭداستىرۋدىڭ جۇمىستارىنا دا وڭ اسەرىن تيگىزگەن.
ۇلت جوسپارىنىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنا كىرەتىن شارالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ وڭدەۋشى سەكتورىنا كەم دەگەندە 10 ترانسۇلتتىق كورپوراتسيانى تارتۋدى قاراستىرادى. سونداي-اق, جوسپاردا ەكونوميكانىڭ بىرقاتار پەرسپەكتيۆالى سەكتورلارىن دامىتۋ بويىنشا شارالار قاراستىرىلعان. ءبىرىنشى كەزەكتە ول ەلەكتر ەنەرگياسى سەكتورىنا جانە ەنەرگيالىق تيىمدىلىكتىڭ وسۋىنە قاتىستى.
جوسپاردا 2020 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ ەنەرگيا سىيىمدىلىعىن 25 پايىزعا جانە عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي 50 پايىزعا تومەندەتۋگە قول جەتكىزۋ كەرەكتىگى جونىندە ناقتى تاپسىرمالار كوزدەلگەن. ول ءۇشىن ەنەرگيا سەرۆيستىك كەلىسىمشارتتار تەتىگى ارقىلى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسىنا ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ قاجەتتىگى ايتىلادى. جەكە ەنەرگيا سەرۆيستىك كومپانيالاردىڭ دامۋىن بەلسەندىلەندىرۋدىڭ, ولاردى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سالاسىنا قىزمەتتەر كەشەنىن ۇسىنۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور. وسىعان وراي بۇگىندە زاڭناماعا بىرقاتار جاڭاشىلدىقتار قاراستىرىلعان تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, سالاعا ينۆەستيتسيالار تارتۋدى ىنتالاندىراتىن جاڭا تاريفتىك ساياسات ىسكە قوسىلادى. سونداي-اق, وڭىرلىك جەلىلىك كومپانيالاردى ىرىلەندىرۋگە مۇمكىندىكتەر اشىلادى. بۇل ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, وڭىرلەردە ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ شىعىندارىن قىسقارتۋعا جانە سوڭعى تۇتىنۋشىلار ءۇشىن ونىڭ باعاسىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا دا بىرقاتار شەشۋشى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلمەك. بيزنەستىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگى ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىنا دەيىن, يننوۆاتسيالىق ونىمدەر ۇلەسىن 2,5 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋ مەجەلەنگەن.
كولىك تاسىمالدارى جۇيەسى مەن ءترانزيتتى دامىتۋ ماقساتىندا, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا قارالعانداي, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 7 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جولدارى قايتا جاڭعىرتىلاتىن بولادى. ولاردا اقىلى جۇيە ەنگىزۋ جوسپارلانعان. 2022 جىلعا قاراي جول جۇرۋدەن تۇسكەن الىمدار شامامەن 41 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى, ال ول رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوجولداردىڭ بۇكىل جۇيەسىن ۇستاۋعا جاعداي جاساماق.
قازاقستاندى حالىقارالىق كولىكتىك-كوممۋنيكاتسيالىق اعىندارعا ينتەگراتسيالاۋ ماقساتىندا مۋلتيمودالدى «ەۋرازيالىق ترانسقۇرلىقتىق ءدالىزىن» قۇرۋ بويىنشا جوبا باستالدى. ول جۇكتەردىڭ ازيادان ەۋروپاعا كەدەرگىسىز ءترانزيتىن قامتاماسىز ەتەدى, جۇك جەتكىزۋ قۇنىن 2 ەسەدەن استامعا تومەندەتەدى. قازاقستاندىق مارشرۋتتارعا قوسىمشا جۇك اعىندارىن تارتۋ كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىمەن ترانزيتتىك تاسىمالدى 2020 جىلى قازىرگى 18 ملن توننادان 33 ملن تونناعا دەيىن جانە 2030 جىلى 50 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتادى. كونتەينەرلىك تاسىمالداردى مەملەكەتتىك رەتتەۋدەن بوساتۋ تاياۋداعى 5 جىلدا ولاردىڭ كولەمىن 500 مىڭ توننادان استامعا ۇلعايتۋعا جاعداي جاسايدى.
وتكەن جىلى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى 1 پايىزدى قۇرادى. ال بيىلعى جىلدىڭ العاشقى التى ايىنىڭ قورىتىنىدىسى بويىنشا, ءوسىم 4,2 پايىزدى كورسەتتى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ءوسىم ونەركاسىپتە 7,8 پايىز, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ وندىرىسىندە 3,1 پايىز بولدى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 5,9 پايىزعا ارتىپ, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ كولەمى 11 پايىزعا ۇلعايعان. وندىرىستىك سەكتورمەن قاتار, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى مەن بولشەك ساۋدادا دا ءوسىم بار. ارينە, بۇل كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدە ۇلت جوسپارىنىڭ ۇلەسى, كوپتەگەن سالاداعى جاڭعىرۋ جەتىستىكتەرىنىڭ اسەرى زور.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
