تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلاندىرۋ

سەنات توراعاسى قايرات ءماميدىڭ اۆستريا رەسپۋبليكاسىنا ساپارى اياقتالدى الدىمەن ۋادە ەتىلگەننەن باستايىق. كەشەگى نومىردەگى «پار­لامەنتاريزم پاراساتى» اتتى ما­قالادا «دوڭگەلەك ۇستەل با­سىن­دا جالپى پارلامەنتاريزم ءتوڭى­رەگىندە قىزعىلىقتى پىكىرتالاس ءوربىدى. اۆستريا پارلامەنتىندە وتكەن ول كەزدەسۋ جايىندا گا­زەتتىڭ ەرتەڭگى نومىرىندە ءسال تو­لىعىراق جازاتىن بولارمىز دەگەن ەدىك. ول پىكىرتالاس «قا­زاق­ستان­نىڭ ساياسي دامۋى جانە پارلامەنتاريزم» تاقىرىبىندا اۆستريا فەدەرالدى جينا­لى­سى­نىڭ عيما­راتىندا وتكەن, ءبىز سەنات ءتور­اعاسى قايرات ءمامي ءسوزىن قىس­قا­شا بايان­داپ بەرۋمەن شەكتەلگەنبىز. اۆستريا پارلامەنتىندەگى پىكىرتالاس شىنىندا دا قىز­عى­لىق­تى ءوتتى. قايرات ءابدىرا­زاق­ ۇلى كىرىسپە رەتىندەگى شولۋ ءسوزىن ايتىپ شىعىسىمەن-اق فەدەرال­دى جي­نا­لىس دەپۋتاتى ستەفان جەناح بىردەن سەنات ۇعىمىنىڭ ءار ەلدەگى پايىمدالۋى ءار ءتۇرلى ەكەندىگى جايىنداعى توپشى­لاۋ­لارىن باستاپ جىبەردى. بۇل تەكتەس ينس­تي­تۋت­تىڭ گەرمانياداعى, شۆەيتساريا­دا­عى, اۆسترياداعى ءۇل­گىلەرى, ولار­دىڭ وزىندىك ارتىق­شى­لىقتارى  جاي­ىنداعى ال­عاش­قى سۇراقتىڭ استارىن اڭعارعان سەنات ءتور­اعا­سى سالعان بەتتەن قازاقستاننىڭ الگى اتالعان ەلدەردەن باستى ايىر­ماشىلىعى ۋني­تار­لى مەملەكەت ەكەندىگىن, سەنات دە­پۋت­ات­تارىنىڭ باسىم بولىگى ءوڭىر­لەردەن سايلا­نا­تىنىن, ولار­دىڭ الماسۋى كوپتەگەن ەلدەرمەن سالىستىرعاندا جيىرەكتىگىن كول­دە­نەڭ تارتا قويدى. بۇل تاقىرىپ سولاي تەز جابىلا قالدى. قايرات ابدىرازاق ۇلىنىڭ وسى سۇ­راققا جاۋاپ بەرە كەلە, «پار­لا­مەنتتىڭ بىرپارتيالىلىعى» دەگەن ايىپ الدىمىزدان شىقپاي تۇرىپ, سول ماسەلە مۇندايدا قوزعالماي قوي­ماي­تىنىن بىلگەندىكتەن دە, وسى تاقىرىپتىڭ الدىن وراپ كەتكەندىگى دە ۇتىمدى شىقتى. ءيا, جا­س­ى­راتىنى جوق, شەتكە بارا قالساڭ-اق وسى جاي بەتىڭە شىركەۋ بولا كەتەدى. توراعا كەلەسى جىلى وتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىرعان ءماجىلىس ساي­لاۋىندا ول پالاتانىڭ مىندەتتى تۇردە كەم قويعاندا ەكى پارتيالى بولۋى زاڭ جۇزىندە قاراستى­رىل­عان­دىعىن ايتا وتىرىپ, جالپى قازاقستان پارلامەنتىن تۇتاستاي ءبىرپارتيالى دەۋ ونشا ءدال ەمەستىگىن ەسكەرتتى. ءيا, ءماجىلىس ءبىر پارتيا مۇشەلەرىنەن ءتۇزىلدى. حا­لىق قالاۋى سولاي بولدى. باسقا پار­تيالاردىڭ سايلاۋالدى تۇعىر­نا­مالارى حالىق تا­را­پىنان قول­داۋ تابا قويعان جوق. العان داۋىس­تارى سول كەزدەگى بەلگىلەنگەن بەلدەۋدەن اسا ال­مادى. وعان بي­لىك­تىڭ قانداي كىناسى بار؟ ال سەنات ءبىر پارتيالى ەمەس. وندا باسقا پارتيانىڭ وكىلىمەن قاتار, جالپى پارتيادا جوق دەپۋتاتتار دا بار. مىسالى, ءتور­اعا­نىڭ ءوزى ەشقانداي پارتيا قاتا­رىندا جوق. سوندىقتان ءماجىلىس سايلاۋى ءوتىپ, ول پالاتا كوپپار­تيالى بولماي تۇرعانعا دەيىن دە ءبىزدىڭ قا­زاقستان پارلامەنتى ءبىر­پارتيالى دەگەن ايىپتى تو­لىق مويىن­دا­مايتىن ءجونىمىز بار. اڭگىمە ءارى كەتكەندە «قوس پالاتانىڭ ءبىرىنىڭ – ءماجىلىستىڭ بىرپارتيالىلىعى, بىراق ونىڭ ءوزى دە ۋاقىتشا ەكەندىگى, بۇل ماسە­لەنىڭ شەشىمى زاڭ جۇزىندە قا­راستىرىلعانى» تۋ­رالى عانا قوزعالۋعا ءتيىس. زاڭ عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى قايرات ءماميدىڭ ايتقانىنان وسىلاي وي تۇيۋگە بولاتىن سياقتى. توراعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قابىلدانعالى جاتقان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى تۋرالى سۇ­راققا دا قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت, سونىمەن بىرگە, باتىس پەن شىعىستىڭ, مۇسىلماندىق پەن حريستياندىقتىڭ تۇيىسكەن تۇ­سىن­دا تۇرعان ەل رەتىندەگى ءوزىن­دىك سيپاتىن ايتا وتىرىپ, باي­سالدى تۇسىنىك بەرە كەتتى. بۇل جاۋاپقا قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ: «سىزدەردە ءدىني ەكسترەميزمگە بەيىم بىرلەس­تىك­تەردىڭ تىركەلمەيتىنىن بىلەمىز, ءبىز قازاقستاندا دا ءدال سونداي جاعداي بولعانىن  قالايمىز» دەپ اۆستريالىق­تار­دىڭ وزىنە كوپشىك قويا وتى­رىپ تو­لىقتىرۋ جاساعانى دا جا­راسىپ تۇردى. سەناتور اناتولي باش­ما­كوۆ­تىڭ اۆستريا فەدەرالدى جەر­­لەرىنىڭ قانداي قاعيدات بوي­ىنشا قالىپتاستىرىلعانى ءجو­نىن­دەگى سۇ­راعىنا جاۋاپ قاي­تار­عان ستەفان جەناح بۇل ماسە­لە­نىڭ اۆستريا-ۆەنگريا مونارحيا­سى­نىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى شەشىلگەنىن, ول كەزدە, اسىرەسە, كەشەگى سو­عىستان كەيىن اۆستريا جان-جا­عىنان كەسىپ الىنىپ, ءتىل­گىلەن­گە­نىن ايتا كەلىپ,  ءبىر تىلدەگىلەردىڭ, ءبىر دىندەگىلەردىڭ ءدايىم ءبىر دىلدەگىلەر  بولا بەرمەيتىنىن ادەمى اڭ­عارتتى. «ول كەزدە زالتسبۋرگ اۆستريالىق قالا ەمەس ەدى, ال براۋ­ناۋ اۆستريالىق قالا بولاتىن. بىراق ءبىز زالتس­بۋرگتە تۋعان مو­تسارتتى اۆس­تريا­لىق ەتىپ الدىق تا, براۋناۋدا تۋعان گيتلەردى نەمىس ەتىپ جىبەردىك», دەپ ازىلدەدى س.جەناح. اۆستريادا تۋعان, وسىن­­دا ءبىلىم العان گيتلەردىڭ قان­دايلىق قان­قۇيلى قىلمىسكەر ەكەنىن ءبىز جەك­سەنبى كۇنى الەمگە ايگىلى ماۋتحاۋزەن كونتسلاگەرىنە بارعانى­مىزدا بۇرىنعىدان بەتەر بىلە تۇستىك. ونداعى با­راك­تاردى, گاز كامەرالارىن, كرەماتوريدى ازا بويىڭ قازا بولماي قاراي ال­مايسىڭ. يىسپەن تۇن­شىق­تىرىل­عان ادامداردى پەشكە سالىپ ءور­تەردىڭ الدىندا (جالپى مۇندا 122 مىڭ ادام ولتىرىلگەن)   اۋىز­دارىن تۇگەل قاراپ شىعىپ, التىن, كۇمىستەن سالىنعان تىستەردى قىسقاشپەن سۋىرىپ الادى ەكەن! گەنەرال كاربىشەۆتى اياز­دى  تۇندە توبەسىنەن سۋ قۇيىپ, تىرىدەي مۇزعا اينالدىرىپ جىبەرگەن جەردى دە كوردىك. ماۋتحاۋزەندەگى تۇتقىنداردىڭ ارا­سىن­دا قازاق­ستاندىقتاردىڭ دا ءبىراز بولعانى بەلگىلى. وسىنداعى ەلشىلىك وتكەن جىلى وتانداس­تارىمىزعا تاعزىم ەتەتىن مەموريال تاقتا ورناتىپ, دۇرىس جا­ساپتى. قايرات ءمامي باستاعان دەلەگاتسيا مۇشەلەرى تاقتاعا گۇل شوقتارىن قويدى. سەنات توراعاسىنىڭ ەكى كۇن­دىك ساپار باعدارلاماسىنىڭ كەشەگى باستى وقيعاسى ۆەنا ديپ­لوماتيالىق اكادەمياسىندا لەك­تسيا وقۋى بولدى. بۇل ءبىر ءبو­لەك­شە وقۋ ورنى. داڭقتى ءداس­تۇرلەرى بار اتاقتى اكادەميادا قازىر قا­زاقستان سىرتقى ىستەر مينيستر­لى­گىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە دارىستەر تىڭداپ, پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باس­قا­رۋ اكادە­ميا­سى ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ ماگيسترانتتارى ءتالىم الىپ ءجۇر­گەنىن ءبىلىپ, قۋانىپ قالدىق. سولاردىڭ ءبىرى تەمىر اسانوۆ دەگەن جىگىت بىزگە كەلىپ, امان­داسىپ جاتتى.  ءما­جى­لىس دەپۋ­تا­تى جاقىپ باۋى­رى­مىزدىڭ بالاسى ەكەن. قازاقستان پارلامەنتى سەنا­تى توراعاسىنىڭ ءدارىسىن تىڭ­داۋ­عا وسىنداعى ساياسي پارتيالار مەن ىسكەر توپتاردىڭ, سون­داي-اق ديپكورپۋستىڭ وكىلدەرى جينا­لىپ­تى. ديپلوماتيالىق اكا­دە­ميانىڭ رەكتورى گانس ۆينكلەر كەزدەسۋ كەزىندە وقۋ ورنى جايلى قىسقاشا ماعلۇمات بەرە كەلىپ, قازاقستان وسى اكادەميادا وقۋعا ءوز قىزمەتكەرلەرىن جىبەرەتىن ەل­دەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە ريزاشى­لى­عىن ءبىلدىردى. گ.ۆينكلەر استانادا بولعانىن, جاس مەملەكەتتىڭ جاڭا ەلورداسىنا قاي جاعىنان دا كوڭىلى  تولعا­نىن رازىلىقپەن ايتتى. «مەن سىزدەرمەن الەمدەگى ەڭ بەدەلدى الما-ماتەرلەردىڭ ءبىرى – ۆەنا اكادەمياسىندا جۇزدەسىپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن. 1754 جىلى شىعىس ەلدەرىندە – ءتۇر­كيادا, پەرسيادا, اراب مەملەكەتتەرىندە جۇمىس ىستەيتىن ديپلوماتتار دايىنداۋ ماقسا­تى­مەن قۇرىلعان اكادەميا قا­زىرگى تاڭدا ەۋروپالىق ءبىلىم كەڭىستىگىندە كوشباسشى ورىن­دار­دىڭ ءبىرىن يەلەنەدى», دەپ باستادى ءدارىستى قايرات ءاب­دىرازاق ۇلى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەل­توق­سا­نىندا قازاقستان تاۋەلسىز­دى­گى­نە 20 جىل تولادى, دەدى ءسوزىن ارى قاراي جالعاستىرعان سەنات ءتور­اعاسى. ەگەمەن دامۋ جىل­دا­رىندا قازاقستان الەمدىك قو­عام­داس­تىقتىڭ اجىراعىسىز ءبول­شەگىنە اينالدى. ادام قۇقى مەن بوستان­دىعىنا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ەلىمىز دەموكراتيالىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قۇندىلىق­تارىنا جاقىندىعىن كونستيتۋ­تسيالىق تۇرعىدان بەكىتتى. قايرات ءمامي كەلەسى كەزەكتە مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋى ونىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ ماز­مۇندى جانە قۇرىلىمدىق تا­بىس­تى دامۋىمەن ايقىن­دا­لا­تى­نى بەل­گىلى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاڭسارى شاعىندا قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق جۇيە­سىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ قاجەت­تى­گى وتكىر تۇردى. ءبىز دەمو­كرا­تيالى, نارىقتىق ەكونوميكاعا, گۋمانيزم مەن الەۋمەتتىك ءادى­لەت­تىلىك قاعي­دات­تارىنا نەگىزدەلگەن ساپالىق جاعىنان جاڭا مەملەكەت قۇرۋعا ءتيىس بولدىق. وسى ورايدا ق.ءمامي وتپەلى كەزەڭ قاجەتتى­لىك­تەرىنە جاۋاپ بەرەتىن ءتيىمدى باس­قارۋ جۇيەسىن قۇ­رۋ مىندەتى تۋىن­داعانىن اتاپ كور­­سەتتى. مۇنىڭ قاتارىندا ەكو­نو­مي­كاعا تۇبە­گەي­لى رەفورمالار ءجۇر­گىزىپ, ينفليا­تسيا­نى اۋىزدىق­تاۋ, الەۋمەتتىك احۋالدى تۇراق­تان­­دىرۋ, ونىڭ ءۇس­تى­نە, بۇل ءما­سەلەلەردىڭ بارلىعىن ءىس جۇزىندە ءبىر مەزگىلدە شەشۋ قا­جەت بول­عانىن ايتتى. ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ, شى­نايى ازاماتتىق قوعام قالىپتاس­تىرۋدىڭ جانە ەكونومي­كا­نى ءتۇ­بى­رىنەن رەفورمالاۋدىڭ اسا ما­ڭىز­دى نەگىزى 1995 جىلدىڭ 30 تامى­زىندا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىل­دانۋى بولدى. كونستيتۋتسيادا ەل پرەزيدەنتى باستاماشىلىعىنداعى ەۋروپا سيمبيوزى مەن ازيا ءداس­تۇر­لەرى ۇيلەسىم تاپقان ەۋر­ازيا­لىق تۇجى­رىمداما نەگىز رەتىندە كو­رىن­دى. بۇل شىعىس ءۇشىن قاجەتتى پرەزيدەنتتىك بيلىك پەن ەۋروپا ءداس­تۇر­لەرىنە ساي پارلامەنتتىڭ بولۋى ەدى. قازاقستان حالقىنىڭ ەۋرازيا­لىق مەنتاليتەتىنە سايكەس كەلەتىن مۇنداي ۇستانىم ۋاقىت سىنىنا ءتو­تەپ بەرىپ, ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ ءومىر­شەڭدىگىن دالەلدەدى. ق.ءمامي قازاقستاننىڭ بۇگىنگى تاڭدا ادام قۇقىقتارى سالا­سىن­داعى حالىقارالىق قاعيداتتار مەن ۇلتتىق ستاندارتتارعا قول جەت­كىزۋ ماقساتىندا جۇيەلى تۇردە جۇ­مىس­تار جۇرگىزىپ كەلە جاتقا­نىنا توق­تال­دى. 1948 جىلدىڭ 10 جەلتوق­سا­نىنداعى ادام قۇقىنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى ەرە­جەلەرىنە سايكەس ەلىمىزدىڭ ادام قۇقى مەن بوستاندىعىنىڭ ىرگەتاسىن ايقىن­داي­تىن نەگىزگى حالىقارالىق قۇ­جاتتاردى راتي­في­كاتسيالاعانىن كول­دەنەڭ تارت­تى. وسى ۇدەرىستەر ايا­سىن­دا كونس­تي­تۋتسياعا ءولىم جا­زا­سىن قول­دا­نۋدى شەكتەۋگە, تۇتقىن­داۋعا سانك­تسيانى سوتتارعا بەرۋگە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى, دەدى سەنات توراعاسى. ەلىمىزدە 2003 جىلدان بەرى ءولىم جازاسىنا موراتوري جاريالانعان بولاتىن. قازىر ءولىم جازاسىن تولىق الىپ تاستاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. نەگىزگى زاڭ پارلامەنتتى ەكى پالاتادان – سەنات پەن ءماجى­لىس­تەن تۇراتىن جوعارى وكىلەتتى ورگان رەتىندە ايقىندادى. بۇگىندە پار­لا­مەنت­تىڭ ەكى پالاتالى قۇرى­لىمى وزىنە جالپى­رەس­پۋبلي­كا­لىق جانە وڭىرلىك مۇددەلەردى بىرىكتىرۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سو­نى­مەن قاتار, كەڭ اۋقىمدى پارلامەنتتىك ۇنقا­تى­سۋ مەن قولدا­نىستاعى زاڭناما­لار­دى جەتىلدىرۋگە بارلىق جاعداي جاسالعان, دەي كەلىپ, ق.ءمامي جي­نال­عان­دار­دىڭ نازارىن ەلىمىزدە جال­پىعا ورتاق, تەڭدىك, بالاما­لى­لىق جانە داۋىس بەرۋ قۇپيالى­لى­عى قاعي­داتتارىنا سۇيەنەتىن سايلاۋ جۇيەسى قۇرىلعانىنا اۋداردى. 2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق دەڭ­گەيدە بىرقاتار سالماقتى ساياسي رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى, دەپ ساباقتادى ءسوزىن سەنات ءتور­اعا­سى. سونىڭ ناتيجەسىندە پار­لا­مەنتتىڭ وكىلەتتىلىگى كەڭەيىپ, ساياسي پار­تيا­لاردىڭ ءرولى جوعا­رى­لادى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باس­قا­رۋ­دىڭ ارقاۋلىق ولشەمدەرى ايقىن­دالىپ, ازامات­تار­دىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىقتا­رىن قورعاۋدىڭ كەپىلدىگى كۇشەي­تىل­دى. تۇتاستاي ال­عاندا, ەلدىڭ بارلىق ساياسي جۇيە­سى رەفورمالاۋعا ۇشى­رادى. ق.ءمامي قازىرگى كەزدە قازاق­ستاندا ۇلتتىق مۇددە مەن ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك ءۇردىسىن ەسەپكە الاتىن ساياسي قۇرىلىمنىڭ ءتيىمدى مودەلى جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. مۇن­داي جۇيە قوعام مەن مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ اسا ءتيىمدى ءتاسى­لىن قامتاماسىز ەتەدى, دەدى ول. ال ساياسي تۇراقتىلىق – قا­زاق­ستان تا­بىسىنىڭ كەپىلى. ازا­مات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قور­عاۋدى ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى زاڭدار نەگىزىندە شەشىمىن تاپقان. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, وڭ الەمدىك ءتاجىري­بە­لەر­دى ەسەپكە الا وتىرىپ, سوت جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن رەفورمالاۋ جالعاسۋدا. سەنات توراعاسى قازاقستان­نىڭ پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مودەلىنە كوشكەن العاشقى مەم­لە­كەتتەردىڭ ءبىرى بولعانىن دا ماق­تا­نىشپەن جەتكىزدى. 1997 جىلدىڭ قا­زانىندا قابىلدانعان «قا­زاق­ستان – 2030» دامۋ ستراتە­گيا­سى ۇزاق مەرزىمدى مىندەتتەرگە قول جەت­كىزۋدىڭ جولباسشىسى بولعانىن اتاپ ايتتى. وعان ەنگىزىلگەن با­سىم­دىقتاردى دايەكتى­لىك­پەن جۇزە­گە اسىرا وتى­رىپ, كەيىنگى جىلدارى قازاقستان اي­تار­لىقتاي تابىستار بيىگىنەن كورىن­دى, دەدى قايرات ءاب­دى­رازاق ۇلى. ءبىرىنشى كەزەكتە رەس­پۋبليكانىڭ جاڭا بيۋدجەتتىك, سا­لىق­تىق, قار­جىلىق, كەدەندىك جۇيە­سى قۇرىلسا, ول كەيىنگى جىلدارى تۇراقتى جەتىلدىرىلىپ وتىر­دى. جەكە ءوزىنىڭ قارجى جۇيە­سىنىڭ بولۋى ەل ەكو­نو­ميكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن ايعاق­تاي­دى. قازاق­ستاندا, سونى­مەن قا­تار, دامىعان بانك جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. سەنات توراعاسى ەلىمىزدە ۇلتتىق قور قۇرىلعانىن دا نا­زارعا سالا كەتتى. وعان مۇناي مەن گاز ساتۋدان تۇسەتىن تابىستار با­عىت­تالاتىنىن ايتتى. دەر كەزىندە قابىلدانعان زاڭدار دەستەسى بول­ما­عاندا, مۇنداي تا­بىس­تارعا قول جەتكىزە دە الماعان بولار ەدىك, دەدى ق.ءمامي. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز اتالعان سالالار بويىنشا تمد ەل­دەرىنىڭ ىشىندە اسا كۇشتى زاڭنا­ما­لىق بازالار­دىڭ بىرىنە يە. مەم­لەكەتتىڭ ين­ۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لى­عىن نى­عايتۋعا باعىتتالعان نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق بازالاردى دايەكتى­لىك­پەن جاقسارتۋدىڭ ارقا­سىن­دا قازىرگى كەزدە قازاقستاندا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جا­عىمدى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپ­تاسىپ وتىر. قايرات ابدىرازاق ۇلى حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالالارىنا قاتىستى زاڭ­دار دا تۇراقتى جەتىلدىرىلىپ وتى­را­تىنىن كولدەنەڭ تارتتى. ازا­مات­تاردى الەۋمەتتىك قولداۋدا زەي­نەتاقى جۇيەسى ەرەكشە ورىن الا­دى. 1998 جىلى قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى جيناقتاۋشى زەينەت­اقى قورىن ەنگىزدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى. مەكتەپتە تەگىن وقىتۋ مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدەندىرىلگەن. ءتۇرلى ماماندىقتار بوي­ىن­شا جو­عا­رى ءبىلىم الۋ گرانتى دا بار. مەم­لەكەت تۇرعىنداردىڭ دەنساۋ­لى­عى­نا دا ۇدايى نازار اۋدارىپ وتىرادى. مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن تەگىن شەكتەۋلى كولەمى بەلگىلەنگەن, دەدى سەنات توراعاسى. وپپوزيتسيالىق پارتيالار مەن قوزعالىستار, كاسىپوداقتار مەن وزگە دە كوپتەگەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇي­ىمدار قوعامداعى جانە مەملەكەت ومىرىندەگى كەز كەلگەن ماسە­لەلەر بويىنشا ءوزىنىڭ پىكىرلەرىن بىلدىرۋگە تولىقتاي قۇقىلى, دەدى ق.ءمامي. سوڭعى جىلدارى بۇ­قا­را­لىق اقپارات قۇرالدارى قىز­مەتى سا­لاسىندا تۇبەگەيلى وزگە­رىس­تەر ءجۇر­گىزىلدى. اتالعان سەكتوردى مەملەكەتتەن الۋ ۇدەرىسى جۇزەگە اسى­رىل­سا, بۇگىندە باق-تاردىڭ 85 پاي­ىزى ۇكىمەتتىك ەمەس بولىپ تا­بىلادى. 5 مىڭنان استام ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلگەن. ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىم­داردى مەملەكەتتىك قول­داۋ تۋرالى تۇجى­رىم­داما قابىل­دانعان. سەنات توراعاسى تاۋەلسىز­دى­گى­مىزدىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ مەملەكەت ءوزىنىڭ الدىنا الەم­نىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن دوس­تىق قارىم-قاتىناستى دامى­تۋ ءمىن­دە­تىن قويعانىن كولدەنەڭ تارت­تى. قازىر قازاقستان – ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇراقتى وڭىرلىك دەرجاۆا جانە ينتەگراتور ءمار­تەبەسىن ىسىمەن دالەلدەگەن مەملەكەت. بۇل ەلىمىزدىڭ الەمدىك قو­عامداستىقتىڭ سەنىمدى ارىپتەسى بولىپ تابىلا­تى­نىنىڭ ايعاعى, دەدى وسى ورايدا ق.ءمامي. قا­زاق­ستاننىڭ كونفەس­سيا­ارالىق جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتا­ما­سىز ەتۋ تاجىريبەسىن, ونىڭ ياد­رو­لىق قارۋدان باس تارتىپ, يادرو­سىز الەمدى قولداۋىن, تەرروريزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇ­رەستى ۇيىمداستىرۋىن حالىق­ارا­لىق قوعامداستىق لايىقتى با­عالاپ وتىر جانە قولداۋ كور­سەتۋدە. قازاقستاننىڭ تابىستى سىرت­­قى ساياسي قىزمەتىنە 2010 جىلعى ەقىۇ-عا توراعالىعى دالەل بولا الادى, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا سەنات توراعاسى. بيىل يسلام ىن­تى­ماقتاستىعى ۇيى­مىنا ءتور­اعا­لىق ەتىپ جاتىرمىز. بىل­تىرعى جەلتوقسان ايىندا استانادا سوڭ­عى 11 جىلدا ال­عاش رەت ەقىۇ سام­ميتى وتسە, وندا استانا دەك­لاراتسياسى قا­بىل­دانعانى بەلگىلى. تۇراق­تى­لىق پەن تولەرانت­تى­لىق, دىنشىلدىك, ۇلتشىلدىق جانە وزگە سي­پاتتاعى ەكس­ترە­ميستىك كو­رى­نىس­تەردەن ادالىعى ءبىزدىڭ ەلى­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىن­دا قول جەتكىزگەن ما­ڭىزدى جەتىستىگى بولىپ تابىلاتىنى كۇ­مانسىز. سەنات سپيكەرىنىڭ ءسوزى ىقى­لاسپەن تىڭدالدى. جالپى, قازىر قاي ەلدە دە قازاقستانعا قىزى­عۋشىلىق ۇلكەن. جاھاندىق قار­جى داعدارىسى جاعدايىندا دا جىلىنا 7-8 پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزە العان بىزدەي ەل الەمدە سيرەك بۇگىندە. دارىستەن كەيىن توراعاعا سۇ­راقتار قويىلدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى ەلىمىزدە جاقىندا قابىل­دانعان ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭعا باي­لانىستى بول­دى. سپيكەر قاي­تارعان ورنىق­تى جاۋاپتاعى ءبىر ءسوز تىركەسىنە وقىرماندار نازارىن اۋدارتقى­مىز كەلەدى. «مەملەكەت ءدىني ءبىر­لەستىكتەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاس­پايدى», دەپ قاداپ ايتتى قايرات ابدىرازاق ۇلى. بىزدە مەم­لەكەتتىڭ زايىرلىق سيپاتىن العا تارتىپ, مەملەكەت دىننەن بولەك دەپ تىم قاراپايىم, انىعىن ايتساق, قا­را­بايىر ءتۇسىندىرۋ كەزدەسىپ قا­لادى. شىن مانىندە مەملەكەتتىڭ شىركەۋدەن, ياعني ءدىن­نەن تولىق بولەكتىگىن  كەشەگى قۇ­داي­سىز قو­عام­نان, اتەيستىك مەم­لەكەتتىڭ پوس­تۋلاتى دەپ قاراعان ءجون. مەملەكەت ءدىن ىستەرىن قا­داعالاۋعا ءتيىس. ويتكەنى, ءدىن – مەملەكەت ازاماتتارى ءومىرىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. تاعى ءبىر سۇراق قازاقستانداعى  ورىس ءتىلىنىڭ ءمار­تەبەسىنە بايلانىستى قويىلدى. سۇراق قويۋشى ايەل: «ورىس ءتى­لى­نىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن الىپ تاستاۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىلىپ جاتىر ەكەن. وسىعان قالاي قا­راي­سىز؟»,  دەدى. سەنات توراعاسى قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ءتىل ءبىر ءتىل – قازاق ءتىلى ەكەندىگىن  باسىن اشا ايتىپ, ورىس ءتىلىنىڭ كوپۇلتتى ەلدەگى وزىندىك قىزمەتى جالعاسا بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. ماقالانىڭ سوڭىندا قايرات ءمامي ءدارىسىنىڭ باسىندا كەلتىرىلگەن دەرەككە تاعى ءبىر نازا­رىڭىزدى اۋدارعىمىز كەلەدى, قادىرمەندى وقىرمان. 1754 جىل... ديپاكادەميا... شىعىس ەلدەرىندەگى ميسسياعا ارنالعان ديپاكادەميا... وسىنداي جاع­داي­لار ال­دى­مىزدا مەملەكەت­تىلىكتىڭ قان­داي­لىق ۇلان اسۋ­لارى تۇرعانىن ەسكە سالادى.  سو­نىمەن بىرگە, ءبىز­دىڭ  تاريح ساعاتىنىڭ ءتىلى سىرت ەتە قال­عانداي قىسقا ۋا­قىتتىڭ ىشىندە وسىدان جيىرما-اق جىل بۇرىن الدىمىزدا التى قىر اسىپ بارا جاتقان جۇرت­تارعا جە­تە­عابىل جۇرگەنىمىزگە,  ال كەي كور­سەت­كىشتەر بويىنشا ءتىپتى تە­ڭە­سىپ تە قالعانىمىزعا تاڭدانا قا­راپ, مىنا جەردىڭ بەتىنە ۇل­تىڭ­نىڭ ۇلى بەلەستەرگە بەت ال­عان ۇلان اسۋىنىڭ تۇ­سىندا كەل­گە­نىڭە, ەلباسىمىز نۇر­سۇلتان نازارباەۆ باستاعان سول ۇلى كوش­كە ەرگەنىڭە ءشۇ­كىر­شىلىك ايتا­سىڭ. تاعدىرىڭا تاۋبە دەيسىڭ. قايرات ءماميدىڭ سەنات ءتور­اعالىعىنا كەلگەلى بەرگى العاش­قى شەت ەل ساپارى كوڭىلگە وسىن­داي ويلار دا ورالتتى. بۇل ساپار قازاق­ستان پارلامەنتا­ريزمى­نىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرلاندىرعان ەرەن ەڭبەگىن ەۋروپانىڭ بەي­رەسمي ساياسي استاناسى سانا­لاتىن قالادا تاعى دا  تانىتا ءتۇستى, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى باي­لا­نىس­تار­دى بەكەمدەۋگە ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىندەي قادامعا اي­نالدى. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆەنادان.