ازاماتتىق قوعام ءبىر مەزەتتە وزدىگىنەن قالىپتاساتىن قوعام ەمەس. باتىس ەلدەرىنىڭ تاريحىنا ۇڭىلەر بولساق, ازاماتتىق قوعام ەكى جولمەن قالىپتاسقان: مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن جانە قاتىسۋىنسىز. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن زاڭدار جاريالانىپ, دەموكراتيالىق جۇيە داميدى. مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىنسىز قوعامدىق-ساياسي قوزعالىستار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ازاماتتىق قوعام قالىپتاستىرۋ ىسىنە جۇمىلا كىرىسەدى. ازاماتتىق قوعامدا جەكە تۇلعالار ءوزىن-ءوزى تانىتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ, «ادام – قوعام – مەملەكەت» ۇشتىگىنىڭ پروپورتسيونالدى تۇردە دامۋ ءۇردىسىن جىلدامداتا تۇسەدى.
مۇنداي ءۇردىس ەلدىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي دامۋى مەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ, مادەنيەتى مەن سانا-سەزىم دەڭگەيىنىڭ ارتۋىمەن بىرگە ورنايتىن قۇبىلىس. «ادام – قوعام – مەملەكەت» ۇشتىگىنىڭ دامۋى ازاماتتاردىڭ ءوز ءجۇرىس-تۇرىسىن جەكە مۇددەلەرىنە نەگىزدەپ, ءاربىر ارەكەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ساناسىن كەمەلدەندىرە تۇسەدى. ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنىڭ العىشارتتارىنا جەكە تۇلعالاردىڭ مەنشىك يەسىنە اينالۋى, ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتىلىعىنىڭ ورناۋى, جەكە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جاتادى.
ال ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى بارىسىندا ەكونوميكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ەمەس كاسىپورىندار مەن بىرلەستىكتەر, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر مەن ۇجىمدىق شارۋاشىلىقتار ەرىكتى تۇردە بىرىگۋ مەن باسەكەلەستىك جولىنا اياق باسىپ, ەركىن نارىقتىق قاتىناستارعا كىرەدى, سونداي-اق, الەۋمەتتىك سالادا وتباسىلار, قوعامدىق ۇيىمدار مەن قوزعالىستار, مەملەكەتتىك ەمەس باق-تار مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى قوعام مۇددەسىن وركەنيەتتى جولمەن اشىق تۇردە بىلدىرە باستايدى. سونىمەن قاتار, ساياسي سالادا پارتيالار مەن قوعامدىق-ساياسي ۇيىمدار دەموكراتيالىق قاعيداتتار مەن ۇلت ءداستۇرى ءۇشىن كۇرەسكە كىرىسەدى, ال رۋحاني سالادا شىعارماشىلىق توپ وكىلدەرى مەن باسقا دا ازاماتتىق بىرلەستىكتەر مەملەكەتتەن جانە وزگە دە ساياسي قۇرىلىمداردان تاۋەلسىز تۇردە وي ەركىندىگىن, ار-وجدان مەن ءسوز بوستاندىعىن پايدالانا باستايدى.
ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىراتىن دا, ساقتاپ, قورعايتىن دا ۇلت بولىپ تابىلادى. ۇلت قانا ۇلتتىق ءداستۇردىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتۋ ەركىنە يە كۇش. سوندىقتان «ۇلت» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىنگەنىمىز ءجون.
عىلىمي ادەبيەتتەرگە سۇيەنەر بولساق, زاماناۋي «ۇلت» ءسوزىن ءتۇرلى ماعىنادا قولداناتىن عالىمداردىڭ ەكى توبى كەزدەسەدى. عالىمداردىڭ ءبىرىنشى توبى ءبىر مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ جيىنتىعىن «ۇلت» دەپ اتايدى. مۇنداي كوزقاراسقا نەگىزدەلگەن ساياسي باعىت «مەملەكەتتىك نەمەسە ازاماتتىق ۇلتجاندىلىق» دەپ اتالادى. عالىمداردىڭ ەكىنشى توبى بولسا, «ۇلت» ۇعىمىن شىعۋ-تەگى, مەكەنجايى, ءدىنى, شەكاراسى مەن قۇندىلىقتارى ورتاق ادامداردىڭ ساياسي جانە مادەني قاۋىمداستىعى رەتىندە قاراستىرادى. تاريحتا مۇنداي ساياسي يدەولوگيا «ەتنيكالىق نەمەسە ەتنوستىق ۇلتشىلدىق» دەپ اتالادى.
قازاق حالقىنىڭ ەتنوستىق ۇلتشىلدىعى 1991 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇردى. قازاقستان حالقىنىڭ ازاماتتىق ۇلتشىلدىعى كوپۆەكتورلى ساياسات اياسىندا كوپەتنوستىق جانە كوپكونفەسسيالى ورتالىق ازيا ايماعىن كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك الاڭىنا اينالدىردى.
بۇگىندە الەم كوز تىككەن قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدا وزىندىك ورنى بار مەملەكەت. قازاقستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق ۇلتشىلدىعى بوداندىق پەن سەپاراتيزمنىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە, ونىڭ ىشىندە ۇلت قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرۋدى كوزدەيتىن دەسترۋكتيۆتى اعىمدارعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدا تۇرعان ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن 2015 جىلى مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا نەگىزدەلگەن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جاريالادى. ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزگى ماقساتى قوعام مەن مەملەكەتتى تۇبەگەيلى قايتا وزگەرتۋگە نەگىز قالاپ, جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرە وتىرىپ, جاڭا تاريحي جاعدايلاردا ۇلتتىڭ دامىعان مەملەكەتتەردىڭ وتىزدىعىنا كىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ دەپ بەلگىلەندى.
ۇلت جوسپارى وتاندىق جانە شەتەلدىك ساراپشىلاردان تۇراتىن, بەس جۇمىس توبىنان جاساقتالعان ۇلتتىق كوميسسيا تاراپىنان كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندالىپ كەلەدى. وندا كورسەتىلگەن ناقتى قادامداردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قازاقستاندىقتاردىڭ بىرتەكتىلىگىن نىعايتىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ بۇتىندىگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاعداي تۋعىزاتىنىنا سەنىم بىلدىرىلۋدە.
بۇگىنگى تاڭدا ۇلت جوسپارى اياسىندا قازاقستاندىقتار «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ», «زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ», «يندۋستريالاندىرۋ جəنە ەكونوميكالىق ءوسىم», «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ», «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەت قالىپتاستىرۋ» جولىندا تاباندى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. قازىرگى بۋىن وكىلدەرىنىڭ قولىنا ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋمەن قاتار, ايتارلىقتاي دامىعان قازاقستاندى قالىپتاستىرىپ, جاڭارعان ەلىمىزدى جاڭا بۋىن وكىلدەرىنە تابىستاۋ مۇمكىندىگى ءتيىپ وتىر. اتالعان ۇردىسكە قوعامنىڭ بارلىق مۇشەلەرى «ادام – قوعام – مەملەكەت» ءپىشىمى شەڭبەرىندە جۇمىلدىرىلعان جاعدايدا ۇلت جوسپارى ءوز ماقساتىنا جەتىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ بۇتىندىگىن قالىپتاستىرۋ جولى كەڭەيە تۇسپەك.
