اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟

تولعاقتى ماسەلەلەر قاشاندا باقىلاۋدا مەملەكەتتىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن ءار ءوڭىر بەلگىلى ءبىر تالاپ ۇدە­سىنەن شىعا ءبىلۋى ءتيىس. بۇل ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەرىنىڭ, ياعني جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ ءبى­لىكتىلىگى مەن ولاردىڭ اتقارىپ وتىر­عان جۇمىستارىنىڭ جۇيەلىلى­گى­مەن ولشەنەتىنى ءسوزسىز. سوڭعى ۋا­قىتتا جىل سايىنعى داستۇرگە اي­نال­عان اكىمدەردىڭ حالىق الدىن­داعى ەسەپ بەرۋى – وسى ماقساتتى كوزدەيدى. استانا قالاسىنداعى ەسىل اۋدا­نىنىڭ اكىمى قايرات جاڭابەر­گە­نوۆ­تىڭ اتالعان اۋداننىڭ 2009 جىل­عى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋىنا قاتىستى ەسەپتىك كەزدەسۋىندە حالىق كوكەيىندەگى ماڭىزدى ماسە­لە­لەر جان-جاقتى ايتىلىپ, بولا­شاققا باعىت-باعدار جاسالدى. بۇل كەزدەسۋگە استانا قالالىق ءماسليحا­تى­نىڭ حاتشىسى ۆلاديمير رەد­كو­كا­شين, استانا قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي حوروشۋن, سون­داي-اق ورتالىق اتقارۋشى ورگان­دار­عا قاراستى قالالىق باسقارمالار جەتەكشىلەرى قاتىستى. بۇل كۇنگى اكىمنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىنە حالىق تا كوپ جينالدى. ەسىل اۋدانى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ جارلىعىمەن 2008 جىلدىڭ 5 تامىزىندا قۇرىلعان-تىن. دەسەك تە, قۇرىلعانىنا از عانا ۋاقىت بول­عان بۇل اۋداننىڭ الدىندا تۇرعان ماقسات-مىندەتتەر وراسان. مۇنى اۋدان اكىمى قايرات جاڭابەر­گەنوۆ­تىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتى كەز­دە­سۋىندە ايقىن اڭعاردىق. ياعني, بۇگىندە جاس اۋدانعا ارتىلار جاۋاپ­كەرشىلىك جۇگى اۋىر-اق. ارنايى ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنەر بولساق, قازىرگى تاڭدا ەسىل اۋدانىن­داعى حالىقتىڭ جالپى سانى 180 مىڭعا جۋىقتايدى ەكەن. ال سول ءبىر­نەشە مىڭداعان حالىقتىڭ الەۋمەت­تىك جاعدايى مەن تۇرمىس-ءتىرشى­لى­گىنىڭ قاي دەڭگەيدە بولاتىنى ەندىگى كەزەكتە اۋدان اكىمىنىڭ قارىم-قابىلەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. “ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەپ بەرۋى 6 جىل بويى جاقسى داستۇرگە اينالىپ كەلەدى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە ات­قا­رۋشى بيلىك پەن حالىق ارا­سىن­داعى ءۇن­قاتىسۋعا قۇرىلعان شارا. سول سە­بەپ­تى, مۇنداي كەزدەسۋلەردە ءبىز ءوزى­مىز­دىڭ اتقارعان جۇمىس­تارى­مىزعا ءسىز­دەر ارقىلى سىن كوزبەن قاراپ, بو­لاشاققا جوسپار جاساۋعا ءمۇم­كىن­دىك الامىز, – دەدى قايرات مىر­زا­حان­ ۇلى ءوز سوزىندە. – وتكەن جىل الەم­دى تەگىستەي جايلاعان داع­دارىس تولقىنىنىڭ كۇش الۋىمەن ەرەك­شە­لەن­گەنى بەلگىلى. بانك جۇيە­سىن­دەگى قار­جى كولەمىنىڭ ازايۋىنا بايلا­نىس­تى قۇرىلىس يندۋسترياسى جانە كەيبىر ءىرى ونەركاسىپ ورىن­دا­رى توق­تاپ قالدى. ال بۇل ءوز كەزە­گىندە جۇ­مىس قارقىنىن دا ەداۋىر تومەندەتتى. وسىنىڭ سالدارىنان جۇمىس ورىن­دارى مەن جالاقى ءمول­شەرى قىسقا­رىپ, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتتىلىگى ازايدى, شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارىنىڭ ءونىم­دە­رى مەن قىز­مەتتەرىنە دەگەن سۇرا­نىس كۇرت ازاي­دى”. وسىلاي دەي كەلە ق.جا­ڭا­بەر­گەنوۆ بۇل ءوز كەزەگىندە قالا قازى­نا­سىنىڭ كىرىس بولىگىن ءتو­مەندەتپەۋ ءۇشىن كەيبىر بيۋدجەتتىك باع­دارلا­ما­لاردى قىسقارتىپ, كەيىن­گى جىلدارعا اۋىستىرۋعا اكەلىپ سوققان­دىعىن, الايدا مەملەكەتتىڭ دەر كە­زىن­دە قولعا العان شارالارى داع­دا­رىس­تىڭ بەتىن قايتارۋعا سەپ بولعان­دىعىن اتاپ كورسەتتى. ء“ما­سەلەن, ەلباسى­نىڭ ستراتەگيالىق ساياساتى ار­قا­سىن­دا بىرقاتار ما­ڭىز­دى باعدار­لا­مالار قولعا الىندى. سولاردىڭ قاتارىنا “جول كارتاسى” باعدار­لاما­سىن جات­قىزۋعا بولادى. بۇل جۇمىسسىز­دىق­پەن كۇرەس ماسە­لەسىندە ۇلكەن ءرول ات­قاردى”, دەدى اۋدان اكى­مى. ونىڭ اي­تۋىنشا, “جول كارتاسى” باعدارلا­ما­سى بويىنشا اۋداندى قارجىلان­دى­رۋ 496 ملن. 510 مىڭ تەڭگەنى قۇ­راعان ەكەن. بۇل رەتتە ءار ءتۇرلى قو­عام­دىق جۇمىسقا 324 ادام تار­تىل­عان. اۋدان اۋماعىن اباتتان­دىرۋدا ايتارلىقتاي شا­رۋا­لار اتقارىلعان. بۇدان كەيىن اۋدان اكىمى ءوز ءسو­زىندە قۇرىلىس سالاسىندا اتقارىل­عان جۇ­مىس­تارعا دا توقتالىپ ءوتتى. ماسەلەن, 2009 جىلى ەسىل اۋدانى بوي­ىنشا بار­لىعى 44 جاڭا نىسان بوي كوتەرىپتى. ولاردىڭ اراسىندا “وليمپ پالاس”, “اقجايىق”, №3 قالا قۇرىلىسى كە­شەنى سەكىلدى ءبىر­قاتار تۇرعىن ءۇي كە­شەندەرى بار. “ەلوردانىڭ 11 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بىرنەشە بىرە­گەي نى­ساندار اشىلدى. ولار 30 مىڭ ورىن­دىق جابىق ستاديون, رەس­پۋب­ليكالىق جەدەل-جاردەم مەديتسينا­لىق عى­لىمي ورتالىعى, “قازاقستان تەمىر جولى” ۇلتتىق كومپانيا­سى­نىڭ اكىم­شىلىك عيماراتى. ال تاۋەل­سىزدىك كۇنىنە وراي 3500 ورىنعا ار­نالعان “قازاق­ستان” امبەباپ كينو­كونتسەرت زالى, “ازيا پارك” ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ور­تالىعى, ايەل­دەر كونسۋل­تاتسياسى بار پەرزەنت­حانا اشىلدى”, دەدى اكىم ءوز سوزىندە. وسىلاي دەي كەلە قايرات مىر­زا­حان ۇلى ەسىل – استانانىڭ ور­تا­لىق, ەليتالىق جانە نەگىزگى اكىم­شىلىك اۋدانى بولعان­دىق­تان, وزدەرىنە قويىلار تالاپ تا جوعارى ەكەندىگىن باسا ايتتى. ق.جاڭابەرگەنوۆ اۋدان تۇر­عىندارىنا ونوماستيكالىق باعىتتا ات­قارىلىپ جاتقان جۇمىستار ءجو­نىن­دە دە بايانداپ بەردى. ماسەلەن, جاس اۋداننىڭ نومىرلەنگەن كوشە­لەرى بۇعان دەيىن اتاۋسىز بولىپ كەلگەندىكتەن, 2009 جىلى اۋدان بويىنشا 83 كوشەگە اتاۋ بەرىلىپتى. ال وسى جىل ىشىندە اۋدانعا قاراستى ۇيلەردىڭ جاقتاۋلارىنا 689 دانا انشلاگ ورناتىلعان. بۇل ءوز كەزە­گىندە ءورت ءسوندىرۋ, جەدەل مەديتسي­نا­لىق كومەك سەكىلدى قىزمەت تۇرلەرى­نىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتكەن. ءوزىنىڭ ەسەپتىك بايانداماسىندا اۋدان اكىمى الەۋمەتتىك سالا بوي­ىن­شا باسى قايىرىلعان ءىس-شارالار ءجو­نىندە دە اقپار بەرىپ ءوتتى. ءما­سە­لەن, اۋداندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ينتەللەكتۋالدى مەكتەبىن قوسا ەسەپ­تەگەندە 5 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەك­تەپ ورنالاسقان. بولاشاقتا ولار­دىڭ قاتارىن ۇلعايتۋ باستى نازاردا تۇر. بۇعان قوسا ەسىل اۋدا­نىندا كوپ­ بالالى انالار, از قام­تىلعان وتباسىلار, مۇگەدەكتەر, زەي­نەتكەرلەر سياقتى حالىقتىڭ الەۋ­مەتتىك توپتارىمەن جۇمىس ىستەۋگە باسا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى ەكەن. بۇل كۇنگى كەزدەسۋ كەزىندە اكىم اۋدان الدىندا ءالى دە شەشىمىن تاپ­پا­عان ماسەلەلەر تۇرعاندىعىنا دا توقتالا كەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋداندا با­لا­باقشا مەن مەكتەپتەر, مەملەكەت­تىك سپورت كەشەندەرى مەن ەمحانالار جەتىسپەيتىن كورىنەدى. وسىعان ءساي­كەس, 2010 جىلى 4 جاڭا بالاباقشا قۇرىلىسى اياقتالماق. بۇعان قوسا, 1200 ورىندىق 2 مەكتەپ پايدا­لانۋعا بەرىلەتىن كورىنەدى. ەسىل اۋدانى اكىمىمەن كەزدەسۋ كەزىندە تۇرعىندار دا كوكەيلەرىندە ءجۇر­گەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىمەن ءبو­لىسۋگە مۇمكىندىك الىپ, وزدەرىن تول­عاندىرعان ساۋالدارىن دا قويىپ جاتتى. ءبىر بايقاعانىمىز, اۋدان حالقىن كوبىنەسە الەۋمەتتىك جاعداي مازالايدى ەكەن. ماسەلەن, كەزدەسۋ­دە مۇگەدەك بالالاردىڭ تىنىس-ءتىر­شى­لىگى, قالادان شەتكەرىرەك ورنالاس­قان ەسكى ۇيلەردىڭ ەشبىر تالاپقا ساي كەلمەيتىنى, مەكتەپكە دەيىنگى مە­كە­مەلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, تۇرعىندار “7 بوشكە” دەپ اتاپ كەتكەن تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ تالاپ ۇدەسىنەن شىق­پاۋى, “تريۋمف استانى” سەكىلدى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىندەگى قىزمەت كورسەتۋ تاريفتەرىنىڭ تىم جوعارى ەكەندىگى جانە كەيبىر كوپ قاباتتى ەليتالىق ۇيلەرگە جىلۋدىڭ دۇرىس بەرىلمەۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كولدە­نەڭ تارتىلدى. اۋدان اكىمى ءوز كەزە­گىندە بۇل ماسەلەلەردى ءوز باقى­لاۋىن­دا ۇستايتىندىعىن جانە ولار­دىڭ شەشىلۋىن ۇنەمى قاداعالاپ وتى­راتىندىعىن جەتكىزدى. “ارينە, كوپتىڭ كوڭىلىن تابۋ وڭاي ەمەس. استانا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان جىلدان جىلعا قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ماسەلەلەر دە كۇن سايىن تۋىنداپ جاتادى. وتكەن جىلى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر شەشىمىن تاپتى. بيىل دا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جە­تە­مىز دەگەن ۇمىتتەمىز”, دەدى ق.جا­ڭا­بەرگەنوۆ ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا. ءلايلا ەدىلقىزى. ەركىندىكتەردىڭ سەنىمى بەرىك تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى ەركىن اۋىلى مەن شاھاردىڭ اراسىن اعىندى قاراتال وزەنى ءبولىپ تۇر. وسى­عان قاراماستان, “شىعىس” اۋدا­نىمەن قاتارلاس جاتقان اۋىل­دىڭ وركەندەۋىن قالا ەكونومي­كا­سى­نىڭ قارىشتى دامۋىمەن باي­لا­نىس­تىرعان ءجون. ەلباسىنىڭ جار­لى­عى­نا سايكەس بارلىق دەڭگەيدەگى اكىم­دەردىڭ ەل الدىنداعى ەسەبىنە باي­لانىستى ەركىن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى نۇرلان سىدىباەۆ ايماقتاعى وتكەن جىلعى اتقارىلعان ىستەر ءجو­نىندە ەسەپ بەردى. ءتورت ەلدى مە­كەن­نىڭ حالقى قاتىسقان جيىندى تالدىق­ورعان قالاسىنىڭ اكىمى ءسا­كەن جىل­قايداروۆ باسقارىپ, تۇر­عىنداردىڭ سۇراعى مەن تالابىنىڭ ەسكەرىلۋىنە وراي اشىقتىققا كوڭىل ءبولدى. بۇگىنگى كۇنى اتالعان وكرۋگكە قا­راستى ەلدى مەكەندەردى 14 مىڭعا جۋىق حالىق مەكەندەيدى. قارجى داع­دارى­سىنا قاراماستان, ەل ەكو­نوميكاسىنىڭ قالىپتى دامۋىنا بايلانىستى دەمو­گرافيالىق وسۋدە ىلگەرىلەۋشىلىك ورىن العان. ونىڭ ناقتى دالەلى وتكەن جىلى اتالعان ايماقتا 255 نارەستە ءومىر ەسىگىن اشسا, وسى جاقسىلىقتاردىڭ بارلى­عى­نا دا اكىمدىك تاراپىنان قولداۋ شارالارى جۇرگىزىلىپتى. بۇگىندە حالىقتىڭ ومىرگە دەگەن بەلسەندىلىگى ارتىپ, قوعام دامۋىنا دەگەن ۇلەس-ىنتاسى ەسەلەنە تۇسكەن. اۋىل اكىمدىگىنە وتكەن جىلى مىڭ­نان استام ادام جەكە سۇراقتارى بوي­ىنشا قابىلدانىپ, ەلباسى جول­داۋىن حالىققا جەتكىزۋ, الەۋ­مەتتىك, اۋىلدى كوركەيتۋ, اباتتان­دى­رۋ, تاعى باسقا جۇمىستار بوي­ىن­شا ۇيىمداس­تى­رىل­عان جيىنداردىڭ كۇن ءتارتى­بى­نە قويىل­عان ماسەلەلەرى وڭ شەشىلگەن. تالدىقورعان اسەم استاناعا, ەركىن اۋىلى تالدىقورعانعا قاراپ بوي تۇزەپ, شاھار ىرگەسىندەگى اۋقىم­دى اۋىلدىڭ جاڭارىپ-جاسارۋىنا نازار اۋدارىلعان. بۇگىندە اۋىل كەڭەيىپ, جەر تەلىمىن الىپ, ءۇي سال­عان­داردىڭ قاتارى ەداۋىر. ولاردىڭ اراسىندا اتامەكەنىنە ورالعاندار دا بار. كوكتەمدە كوشەلەردى كورىك­تەندىرۋ ماقساتىندا ءارتۇرلى 1200 ءتۇپ اعاش كو­شەت­تەرى وتىرعىزىلسا, قىس بويى جي­نال­عان كۇل-قوقىس شىعارىلىپ, قۇر­مانعازى, اقاجان­ ۇلى كوشەلەرىنە اسفالت توسەلگەن. تۇرعىنداردىڭ ءوتىنى­شىمەن بىرنەشە كوشە تەگىستەلىپ, قيىرشىق تاس ءتو­گى­لىپ, كەنجەباەۆ, قا­زاقستان, قا­را­تال, مومىش ۇلى, گاگا­رين, تاعى باس­قا كوشەلەر اعىمداعى جوندەۋ­دەن ءوتىپ, بۇل جۇمىستارعا تۇر­عىن­دار دا اتسالىسقانى اتاپ ايتىلدى. بۇگىنگى اۋىل حالقى تىرشىلىك­تەرىنىڭ تىرەگى رەتىندە ءوز كاسىپتەرىن اشىپ, جىل بويى تەر توگىپ كەلەدى. اۋىلدىق وك­رۋگ­تە 178 شارۋا قوجا­لىعى تىركەلسە, وتكەن جىلى 344 گەك­تارعا ءداندى داقىل سەۋىپ, ءار گەك­تاردان مول ءونىم جينا­لىپ, ەڭ­بەك­­تەرىنىڭ جەمىسىن كورگەن. سو­نىمەن قاتار, حالىق ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, ءونىم­دىلىگىن ارتتىرۋدا. كوبىنە­سە ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن ءوز قول­دارى­مەن جاساعان ەركىندىكتەر قالا بيۋدجەتىنە دە قو­ماقتى قارجى اۋدا­رىپ, ناقتىلى ءىس­تەرى­مەن تانىلعان. ارينە, ولاردىڭ وسىنداي ىرگەلى باس­تامالارى ارقىلى ەلدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق, مادە­ني دامۋى دا وڭ شەشىمىن تابا باستاعان. وتكەن جىلى قولعا الىنعان “جول كارتاسى” باعدارلاماسىمەن كوك­تال ەلدى مەكەنىندەگى ورتا مەك­تەپتىڭ اسحا­نا­سى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قۋات كوزىنە ارنالعان ترانس­فورما­تورلار ورناتىلعان. بۇگىنگى جاس ۇر­پاقتىڭ ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە الۋىنا دا كوڭىل ءبولىنىپ, ءبىلىم سا­پاسىنا دەگەن وڭ كوز­قاراس قالىپ­تاسقان. ناتيجەسىن­دە اششىبۇلاق, المالى, №3 بولىمشە ساياجايلارىنان قاتىنايتىن وقۋ­شى­لاردى مەكتەپكە تەگىن تاسىمال­داۋ ماسەلەسى شەشىلگەنىن ايتۋعا بولادى. تالدىقورعان قالاسى مەن اۋىلدىڭ ارالىعىندا تۇرعىندار­دىڭ سۇراۋى بويىنشا ۇلكەن اۆ­تو­بۋس­تار ءبولىنىپ, جول قاتىناسى شەشىلگەن. اۋىل اكىمى ەلدى مەكەندەردەگى الەۋمەتتىك جاعىنان جەتكىلىكسىز قام­تىلعان 50-دەن استام وتباسى اتاۋلى كومەك, 137 ادام مەملەكەتتىك ءجار­دەماقى, 359 ادام ارنايى مەم­لەكەتتىك جاردەماقى الاتىنىن ور­تا­عا سالىپ, ولاردىڭ كۇنكورىس دەڭ­گەيىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى جۇ­مىس­تاردىڭ شەشىمىن تاپقانىن جەتكىزدى. اۋىل – حالقىمىزدىڭ التىن قا­زى­عى, سالت-ءداسۇرىمىزدىڭ مايەگى ور­نىققان مەكەن. دەمەك, مۇنداعى جاس­تاردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشى­نىسىن ارتتىرۋ, تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسى دە ءار­دايىم قالا اكىمىنىڭ قامقورلى­عى­مەن جاراسىم تاپقانىن كورۋگە بو­لا­دى. ەلدى مەكەندەردەگى مەكەمەلەرگە جاستاردى جۇمىسقا تارتۋ, ورنىقتىرۋ ماسەلەسى ءارداي­ىم نازاردا. وتكەن جىلى “ديپ­لوممەن – اۋىلعا” باستا­ماسىمەن ورتا مەكتەپكە 4 جاس مامان كەلىپ, ءشا­كىرتتەردى ءبىلىم نارىمەن سۋسىن­داتۋدا. تۇرعىنداردىڭ بوس ۋا­قى­تىن كوڭىلدى وتكىزۋ, قوعامدىق ءومىر­گە دەگەن بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماسە­لەلەرى دە زەردەلەنىپ كەلەدى. مىنە, وسىنداي اۋقىمدى ىستەر ورتاعا سالىن­عان جيىندا تۇرعىندار ەرەك­شە بەل­سەندىلىك كورسەتىپ, ءالى دە ات­قارىلاتىن باياندى جۇمىستاردى اتاپ ايتتى. اۋىل اكىمىنىڭ ەسەبىنەن كەيىن قالا اكىمى قويىلعان سۇراقتارعا جاۋ­اپ بەردى. بارىس جىلى بايانى كەل­تىرىلەتىن اۋقىمدى باعدارلاما­لار­دى ءتاپ­تىشتەي ايتىپ, تۇرعىن ءۇي, جەر ءما­سەلەسىنە بايلانىستى ويىن ورتاعا سالدى. اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن تو­لىق­تاي قامتىعان جيىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەن قولداۋ ماقساتىندا قولعا الىن­عان جۇمىستار دا قامتىلدى. وسىلايشا ەركىندىك­تەردىڭ ەرىك-جىگەرى ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم­دەرىنىڭ بەرىكتىگىمەن ايقىن­دالدى. اۋىل اكىمىنىڭ جۇمىسىنا تۇرعىن­دار قاناعاتتانارلىق باعا بەردى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.