اكىم ەسەپ بەردى. ەل نە دەدى؟

باتىس قاقپانىڭ ماقساتى بيىك سوڭعى كەزدە ەسەپكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان اكىمدەر ەسەبىن قابىلداۋ جانە وعان باعا بەرۋ مادەنيەتى اجەپتاۋىر ارتا تۇسكەنى بايقالادى. وسىنداي وڭ ءۇردىس ورال قالاسىنىڭ اكىمى ساميعوللا ورازوۆتىڭ ەسەبى كەزىندە دە ايقىن كورىندى. بۇعان دەيىن تۇرعىندار تاراپىنان ءجيى كورىنىس بەرىپ قالاتىن ءارتۇرلى ەموتسيالىق كوڭىل-كۇي اۋانىن سارابدال دا سالماقتى وي, ناقتى ۇسىنىستار مەن تياناقتى تۇجىرىمدار الماستىرا باستاعانداي كورىنەدى. تەمىر قۇسايىن. ەڭ باستىسى – ەل “ماعان اس­پانداعى ايدى اپەر” دەگەنگە سايا­تىن مۇمكىندىكتەن تىس, ەشقانداي مەجە-جوسپار مەن باعدارلامانىڭ قالىبىنا سىيمايتىن اڭگىمەلەر­دەن تىيىلا باستاعانداي. وسىعان مىسالدى س.ورازوۆتىڭ ەسەبىنەن دە تابا الامىز. ول كوپتەگەن ءتۇيىندى تۇيتكىلدەر “جول كارتاسى” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شە­شى­مىن تاپقانىن باسا ايتتى. رەس­پۋبليكانىڭ قاي قالاسىندا بولسا دا ونىڭ قاق ورتالىعىنان گورى ما­ڭىنداعى كەنتتەر مەن اۋىل­دار­دا الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق پروب­لە­مالار كوبىرەك بوي كورسەتەتىنى جاسىرىن ەمەس. قالا اكىمى ءوز ەسە­بىندە وسى ماسەلەلەرگە بايلانىس­تى تەرەڭ الەۋمەتتىك تالداۋلار جا­سادى. ورىندالاتىن ءىس بار, سو­نى­مەن بىرگە, شەشىمى ءبىر-ەكى جىلدىڭ اۋقىمىنا سىيمايتىن قالا شارۋاشىلىعىنىڭ قالتارىستارى قانشاما. ول سونىڭ ءبارىنىڭ ارا جىگىن اشىپ كورسەتتى. سوندىقتان دا شىعار, ەسەپكە قاتىسۋشىلار ناقتى دالەلدەرگە قۇرىلعان اكىم ەسەبىن ءتۇسىنىس­تىك­پەن قابىلداعانى اڭعارىلدى. مىسالى, قالا اكىمدىگىنە قاراستى زاشاعان كەنتىندە ەمحانا مەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن سەزىلۋدە. سوعان قاراماستان, تۇر­عىن­دار مادەنيەت ءۇيى, ەمحانا تۇر­عىزىلسىن دەگەن ورىنسىز تالاپ قويمادى. تەك قالا تۇرعىنى بەك­زا­دا دارىشەۆا وسى اۋماقتا ور­نا­لاسقان “ۆەگا” كافەسىن مادەنيەت ۇيىنە لايىقتاپ قايتا جاراقتان­دى­رۋ مۇمكىندىگى جونىندە ماسەلە كوتەردى. ورال قالاسىنىڭ اكىمى س.ورازوۆتىڭ ەسەبىنە ءتان ەرەك­شە­لىك قانداي ماسەلەگە بولسا دا اشىق تا ايقىن كوزقاراس تۇرعى­سى­نان كەلە بىلگەندىگى. انانى ىستەدىك, مىنانى ىستەدىك دەپ كوپىر­مە قىزىل ءسوزدىڭ جەتەگىندە كەت­پە­گەنى. بۇعان كەرىسىنشە, ول ولقى ءىس­تەر­گە كوبىرەك توقتالدى. ورال قا­لا­سىندا 346 كوشە بار, ونىڭ 149-ىنا اسفالت توسەلگەن, 109-ىنا جارىق بەرىلگەن. بۇل تيىسىنشە قام­تىلۋ دەڭگەيى 43 جانە 32 پاي­ىز قۇرايتىنىن كورسەتەدى. بۇگىنگى كۇن بىزگە ونى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدى جۇكتەيدى, دەدى ول. قالاداعى بالاباقشا ماسەلە­لە­رىنە قاتىستى دا س.ورازوۆ ءجۇ­رەكتەرگە جەتكىزە ايتتى. سودان ۇققانىمىز – سوڭعى جىلدارى قا­لادا وتىزعا تارتا بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىقتار اشىلعانىنا قاراماستان كەزەكتە تۇرعان بالا­لار سانى ەكى ەسەگە دەيىن ءوسىپ كە­تىپ­تى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – حا­لىقتىڭ تابيعي ءوسىمى, ياعني ءسابي­لەردىڭ دۇنيەگە كەلۋ كورسەتكىشىنىڭ جوعارىلاعانى, دەپ ءتۇيىن جاسادى ساميعوللا حامزا ۇلى. ەگەر وسى ءبىر جاعىمدى الەۋ­مەت­تىك جايتكە وي جۇگىرتەر بولساق, بۇل راسىندا دا ءسۇيىنشى سۇراۋعا, بورىكتى اسپانعا اتۋعا لايىقتى كو­رىنىس. ەكىنشىدەن, ورال قالا­سى­نىڭ پەرزەنتحانالارىندا ءسابي­لەر­دىڭ ىڭگالاعان ۇندەرى ءجيى ەستىلىپ جاتاتىن بولسا, بۇل مۇندا دۇنيەگە بالا اكەلۋگە, ونى وسىرۋگە قا­جەتتى العىشارتتاردىڭ قالىپ­تا­سىپ قالعانىنان دا بەلگى بەر­مەك. البەتتە, كوبەيمەسەك كوسەگە­مىز كوگەرمەيتىنى كامىل ەمەس پە؟ ەندى وسى تالداۋدىڭ الدىڭعى جە­لىسىن جالعاستىرساق, ورال قالا­سى­نا اۋىل حالقىنىڭ كوپتەپ كوشىپ كەلىپ ورنالاسۋى دا ءتىزىم كەزەگىنىڭ وسۋىنە اكەلگەن. تاعى ءبىر سەبەپ – 2007 جىلعا دەيىن ساني­تار­لىق نورما بويىنشا ءار بالا 2,2 شارشى مەتردى يەمدەنىپ كەل­سە, قازىرگى كەزدە ول 5,5 شارشى مەترگە ۇلعايعان. ءومىر ءبىر ورىندا تۇرمايتىنىنىڭ, جاڭا زامان جاڭا وسكەلەڭ تالاپتاردى دۇنيەگە اكەلەتىنىنىڭ بۇل دا ءبىر دالەلى بولسا كەرەك. وسىعان قاراماستان ءبىز بيىل بالاباقشامەن قامتۋدى 82 پايىزعا جەتكىزىپ, كەلەسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بۇل ماسەلەنى تولىقتاي شەشەمىز, دەپ وي قورىتتى قالا باسشىسى. س.ورازوۆتىڭ بەرگەن ەسەبى تۋرالى قالا تۇرعىنى امانگەلدى دۇيسەنعاليەۆ گازەت تىلشىسىنە ءوز ويىن بىلايشا ساباقتادى. – سوڭعى ۋاقىتتا ورال قالا­س­ىنىڭ دامۋ سيپاتىندا الەۋ­مەت­تىك جانە يندۋستريالىق دامۋدىڭ بىرلىگى بايقالادى. ياعني, شاھار تۇرعىندارى جاڭا جۇمىس ورىن­دا­رى­نا كوپتەپ تارتىلۋ ارقىلى وت­باسى بيۋدجەتىن تولىقتىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر الىپ كەلەدى. بۇل – وتە ءسۇيىنىشتى ءجايت. اسىرەسە, تۇر­عىن­داردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قام­تۋدا قالا اكىمى تاراپىنان تىڭ جوبالار بەلگىلەنگەنى قانداي جاقسى. وتكەن جىلى قالا بيۋدجەتى ءتورت رەت قارالعانى, وندا قالا تۇر­عىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇر­مىستىق مۇقتاجدارىن وتەۋگە قو­سىم­شا قاراجات بولىنگەنى بۇگىنگى قارجى داعدارىسى جاعدايىندا مۇمكىن ەمەستەي ءىس. الايدا ول مۇمكىن بولدى. وسىنداي جاقسى­لىقتاردى كورە ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇدان ءارى ساميعوللا حام­زا­ ۇلى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ سان الۋان سۇراقتارىنا جاۋاپ قايتار­دى. ەسەپ بەرۋ كەزىندە ويلى پىكىر­لەر مەن قۇندى ۇسىنىستار ايتقان تۇرعىندارعا ريزاشى­لى­عىن جەتكىز­دى. بيىلعى جىلى ورال قالاسى قارجى داعدارىسىن كەش­پەي­تىنىنە سەنىمىم مول. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكانىڭ باتىس قاقپاسىن ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان قارا­جات “جول كارتاسى” باعدارلاماسى مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەنشىسىنە كىرەدى. ەندىگى جەردە بيىلعى جىلعا ارنالعان وبلىستىق جانە قالالىق بيۋد­جەت­تەر قارال­ماق. سول كەزدە قارجى­لان­دىرۋدىڭ جاڭا كوكجيەكتەرى مەن تۇندىكتەرى تۇرىلمەك, دەپ ءتۇيىن جاسادى ول. ءسوز سوڭىندا ورال قالاسى الەم قالالارى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى ەكەندىگىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ونىڭ پرەزيدەنتى – ماسكەۋ قالاسىنىڭ مەرى يۋري لۋجكوۆ. اتالعان اسسامبلەيا بيىل تمد ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك قالاسى نوميناتسياسى بويىنشا كونكۋرس وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. ورال قالاسى وسى مارتەبەلى كون­كۋرس­قا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەن. نەسى بار, جىعىلساڭ ناردان جى­عىل دەمەي مە حالقىمىز. بۇل ارادا جىعىلا قوياتىنداي دا ەش­تەڭە جوق. الدىنا وسىنداي بيىك ماقسات قويعاننان ورال قالا­سى­نىڭ اكىمى ەش ۇتىلماسى كامىل. قالا شارۋاشىلىعىنا قاتىس­تى بارلىق ماسەلەلەردى باقاي­شا­عىنا دەيىن تالقىلايتىن الەم قا­لالارى اسسامبلەياسىنىڭ كون­كۋرس­قا قويار باستى تالابى – اباتتان­دى­رۋ دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى, تازا­لىقتىڭ ساقتالۋى. ولاي بولسا, ورال قالاسى وسى بيىك دەڭگەيدەن تابىلا بىلەتىنىنە سەنىم ارتقىمىز كەلەدى. ويتكەنى, رەسپۋبليكانىڭ كونە دە جاڭا قالاسى جىلدان-جىلعا ءوسىپ-وركەندەپ ءارى كوركىنە كورىك قوسىپ كەلەدى. بۇل, ءبىرىن­شى­دەن, سوڭعى ەكى جىلدا قالا اكىمى ساميعوللا حامزا ۇلى قالىپتاس­تى­را العان ۇلگى مەن داعدىنىڭ ناتيجەسى. ەسەبى كەزىندە قالا تۇر­عىندارى ونىڭ جىل ىشىندە ات­قارعان قىزمەتىنە جاقسى باعا بەر­گەنى دە وسى پىكىرىمىزدىڭ ءبىر دالەلى ىسپەتتەس. ورال. جىلدار جەمىسى مولايا بەرمەك تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءاربىر جىلى تاريحي دەڭگەيدەگى سىندارلى وقي­عالارعا تولى بولدى. ءبىر جىلدىڭ سالماعىن ءبىر جىلدان تومەندەتە المايمىز. حالقىمىزدىڭ ىنتى­ماعى مەن ءبىر­لى­گى­نىڭ, جانقيار ەڭبەگى مەن جاسامپاز رۋحىنىڭ, ەل­باسى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ كورە­گەن ساياساتىنىڭ ءبىر قورىتىن­دى­سى رەتىندە تورىمىزگە وزعان 2010 جىلدى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ­مەن باستاپ وتىرمىز. باقبەرگەن امالبەك. بۇلاندى اۋدانىنىڭ اكىمى ەرمەك نۇعىمانوۆ بۇگىن امان­گەل­دى جانە نوۆوبراتسكوە اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارىمەن كەز­دەسۋ وتكىزبەك. شالعاي ەلدى مەكەن­دەرگە شىڭىلتىر اياز بەن شاڭىت­قان بوراننىڭ قۇرساۋىندا قال­قىپ بارامىز. مۇندايدا قالىڭ ويلار قۇرساي باستايتىنى بار. بىراق, اۋدان باسشىسىنىڭ ءجۇزىن­دە ايتا قالارلىقتاي تولقىنىس بايقالمايدى. باعىتىمىزداعى ەل-جەر تاريحىنان, قولعا الىنعان كاسىپ-ناسىپتەن تاراتىپ ءبىراز اڭگىمە ايتتى. وسىنىڭ وزىنەن-اق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاراستى تىرشىلىگىنە قانىققانداي ەدىك. الدىمەن امانگەلدىدەگى جاڭا مەشىتتىڭ اشىلۋ راسىمىنە قاتىس­تىق. ءۇيدى جاماعات ساتىپ السا, يماندىلىق ورداسىنىڭ كەرەك-جا­راعى مەن وتىن-سۋى, يمامدى ءپا­تەرمەن قامتاماسىز ەتۋ, شىراق­شىنىڭ جالاقىسى “پارتيزانسكوە -1” جشس-ءنىڭ موينىندا ەكەن. جىلدىڭ باستى جينالىسى ەكى اۋىلدا دا ءزاۋلىم مادەنيەت ءۇي­لە­رىن­دە وتكىزىلدى. قوڭىرسالقىنعا قاراماستان, 250 ادام قاتىسقان ءماجىلىسحانادا بوس ورىننىڭ بول­ماۋى جۇرەكتى جىلىتادى. اكىمنىڭ بايانداماسى ىقىلاسپەن تىڭ­دال­دى. – يندۋستريالىق-يننوۆاتسيا­لىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ورىن­دالۋى ءبىرىنشى كەزەكتە ساپا مەن سۇرانىسقا بايلانىستى, – دەدى ەرمەك بەكەن ۇلى. – اۋدا­نى­مىزداعى “بۇلاندى تاس كارەرى” جشس مەن “اقمولا قۇرىلىس ماتەريالدارى” اق ەلىمىزدەگى تۇڭ­عىش “استانا-بۋراباي” اۆتوبا­نىن سالۋعا سۇبەلى ۇلەس قوستى. بۇل جۇمىستار 2009 جىلى اياقتالعانى بەلگىلى. قيىرشىق تاستار مەن اسفالت-بەتون قوسپاسىنا سۇرا­نىس­تىڭ ازايۋىنا قاراماستان, بۇل كاسىپورىندار جۇمىس ورىندارىن قىسقارتىپ, ءوندىرىستى توقتاتقان جوق. مۇندا 2667 ميلليون تەڭگە­نىڭ تاۋارلى ءونىمى شىعارىلىپ, جالپى ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ 77 پايىزىن قۇرادى. “ماكين قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋى­تى” جىلدى 122,6 ميلليون تەڭگە ءونىم شىعارۋمەن قورىتىن­دى­لاعانىمەن, تۇتىنۋ رىنوگىن كەڭەيتۋ وزەكتى ماسەلە سانالۋدا. قازىر وبلىس اكىمى ا.راۋدىڭ ارا­لا­سۋىمەن “قازاتومونەركاسىپ” ۇلتتىق كومپانياسىن تاۋ-كەن قون­دىرعىلارىمەن جابدىقتاۋ ءجو­نىن­دەگى ارىپتەستىك مامىلە جاسالۋدا. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 1 485,2 ميل­ليون تەڭگەگە جەتىپتى. تۇرعىن ءۇي باع­دارلاماسىمەن 64 پاتەر پاي­دا­لانۋعا بەرىلسە, الەۋمەتتىك سيپات­تاعى كوپتەگەن جاڭا نىساندار بوي كوتەرگەن. اۋدان ورتالىعىندا ەسىگىن اشقان 17 پاتەرلىك ۇيگە ءتورت جاس مۇعالىم, التى دارىگەر, ەكى بيۋدجەتتىك سالا قىزمەتكەرى قو­نىستاندى. “ديپلوممەن – اۋىل­عا!” باستاماسى بويىنشا توق­تا­مىس اۋىلىندا دارىگەر-تەراپەۆت بولات ورازوۆقا, كاپيتونوۆ اۋىلىندا تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى تەمىر وسپانوۆقا وسىنداعى شا­رۋا­شىلىق قۇرىلىمدارى تۇرعىن ءۇي ساتىپ اپەرگەن. سونداي-اق, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ 24 جاس ما­ما­نىنا 2 177280 تەڭگە, 6 ءدارى­گەر­گە 544 320 تەڭگە اقشالاي كومەك كورسەتىلدى. ماكين قالاسىنداعى 320 ورىندىق بالالار باقشا­سى­نىڭ قاتارعا قوسىلۋى, بيىل بوي كوتەرەتىن 34 نىساندى قارجى­لان­دى­رۋ كوزدەرىنىڭ ايقىندالۋى ەل تىرشىلىگىن جانداندىرا تۇسپەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ: “نۇر وتان” حدپ ءحىى سەزىندەگى “الەم­دە­گى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا سۇرا­نىس پەن باعانىڭ ءوسۋىن ەسكەرە وتى­رىپ, اگرارلىق سەكتوردى جاڭا تەح­نولوگيالارمەن جاراقتاندىرۋ جانە اۋقىمدى كولەمدە جاڭعىرتۋ كەرەك... بۇل جىل مەملەكەتتىڭ ين­دۋس­تريالىق دامۋىنداعى جاڭا بەسجىلدىقتىڭ باسى بولۋعا ءتيىس”, دەگەن سوزدەرى اكىم ەسەبىنىڭ وزەگىنە اينالدى. سالا ەڭبەككەرلەرى 12 ميلليارد 730 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارىپتى. مەملەكەت مال شارۋاشىلى­عىن دامىتۋعا ايرىقشا قولداۋ كور­سەتۋدە. بيىل 19 093 ءىرى قارا, 3 281 جىلقى, 11 290 قوي مەن ەشكى, 13 469 شوشقا قىستاتىلۋدا. قۇستىڭ سانى 76 520-نى قۇرايدى. بىلتىر اۋداندا 6 498 توننا ەت, 31,5 توننا ءسۇت, 5,3 ميلليون دانا جۇ­مىرتقا مەن 20,7 توننا ءجۇن داي­ىندالدى. قايتا وڭدەۋ سالا­سىن­داعى 20 تسەح 123 ادامدى تۇ­راق­تى جۇمىس ورنىمەن قامتاما­سىز ەتىپ وتىر. استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بەلسەنە قاتىساتىن بۇلان­دى­لىقتار ەلوردا بازارلارىنا 463 توننا ءسۇت, 516 توننا ەت ونىمدەرىن شىعارىپ, 220 ميلليون تەڭگە تابىس تاپتى. وسى رەتتە شاعىن بيزنەس سالاسىنداعى سەرپىلىس اتاپ ءوتىلدى. اۋدان اكىمى ە.نۇعىمانوۆ الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ اتقارۋ­شى بيلىك ورگاندارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى ەكەندىگىنە توقتالدى. ەسەپ­تى كەزەڭدە 637 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلسا, ونىڭ 80 پايىزى جاستار ەكەن. اقىلى جۇمىس ورىن­دارىنا جوسپاردان ارتىق, ياعني 103 ادام جىبەرىلىپ, جالپى 6,9 ميلليون تەڭگە جاراتىلعان. ەلباسىنىڭ “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دا­مۋعا” اتتى جول­داۋىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 13 ينۆەستيتسيالىق جوبا شەڭبەرىندە قوسىمشا 217 جۇمىس ورنى اشىل­دى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى تىرشىلىك تىنىسىن كەڭىتكەن جوبا بولدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ بارى­سىندا 129 ادام كاسىپتىك قايتا دايار­لىقتان وتسە, 177 كىسى الەۋ­مەت­تىك جۇمىس ورىن­دارىنا جىبە­رىل­دى. ارنايى تالداۋ جاسالىپ, قازىرگى مەكتەپ­تەردىڭ باعىتىن وزگەرتۋ ارقىلى 14 كاسىپتىك مەك­تەپ اشۋ قادامدارى دا قولداۋعا لايىقتى. “جول كارتاسى” اياسىندا اۋداندىق ەمحاناعا, اۋىل­دىق ءۇش مەكتەپكە, ەل تىرشىلىگىن قام­تاما­سىز ەتەتىن ينفراقۇرى­لىم­دارعا, مادەنيەت جانە سپورت وشاق­تارىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, ارنايى جابدىقتار ساتىپ الىنىپ­تى. قارتتار مەن مۇگەدەكتەردى, كوپ بالالى وتباسىلارىن قولداۋدىڭ كەڭ شەڭبەرلى شارالارى جۇزەگە اسىرىلعان. ەكى كەزدەسۋدە 12 ادام سويلەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ۇساق-تۇيەك­تى كۇيتتەمەي, جاقسى ءومىر, جار­قىن بولاشاقتىڭ قامىن ويلاي­تىن­دىعى بايقالادى. امانگەلدى­لىك نەعمەتوللا الپىسوۆتى, قا­نات شايكەنوۆتى, مارت ناعاشى­باي­دى, ليۋدميلا كوۆالچۋكتى جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسى, دەنساۋ­لىق ساقتاۋداعى ۇلتتىق بىرىڭعاي جۇيە, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وقىتى­لۋى تولعاندىرسا, نوۆوبراتسكىدەگى ەلەنا سيمونەنكونى, رايسا راي­تەنباحتى, الەكسەي روتوشنيۋك­تى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى مەن جەر­لەستەرى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نيكيتا كاراتسۋپانىڭ بيىل اتاپ وتىلەتىن 100 جىلدىعىنا بايلا­نىس­تى شارالار, “ماكين-اتبا­سار” اۆتوجولىن جوندەۋ, مەكتەپ وقۋشىلارىن تاسىمالداۋ, سپۋت­نيك­­تى تەلەديدار حابارلارىن قا­بىلداۋ ماسەلەلەرى تولعاندىرادى ەكەن. اۋدان اكىمى مەن ونىڭ كومانداسى سۇراقتارعا ءتيىستى جاۋاپ قايتارىپ, اتالعان ماسەلەلەر ارنايى باقىلاۋعا الىناتىندىعىنا سەندىردى. اقمولا وبلىسى, بۇلاندى اۋدانى. ۇدەدەن شىعۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋى يگى داستۇرگە اينالىپ ۇلگەردى. سونداي ەسەپتىك كەزدەسۋدىڭ ءبىرى استانا قالاسىنداعى №54 مەكتەپ-ليتسەي عيماراتىندا ءوتتى. اكت زالىنا لىق تولعان تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرگەن ەلورداداعى الماتى اۋدانىنىڭ اكىمى ساپار احمەتوۆ وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىلارىنا جانە ۇستىمىزدەگى جىلعى مىندەتتەرگە كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. اسقار تۇراپباي ۇلى. قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ اكت زالىنا جينالعاندار الدىندا ءسوز سويلەگەن اكىم وتكەن جىلى الما­تى اۋدانىندا 5 ەسەپتىك كەزدەسۋگە جالپى سانى 1400 تۇرعىننىڭ قاتىسقاندىعىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە 98 سۇراق پەن ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەن. ولارعا ءمان بەرىلىپ, بىرقاتار شارۋالار ورىندالىپتى. اتاپ ايتقاندا, ورتاشا جوندەۋ شەڭبەرىندە 22,6 شاقىرىم جولعا اسفالت توسەلسە, سونىڭ 7 شا­قى­رى­مى “جول كارتاسى” بويىنشا جۇزەگە اسقان. مىسالى, پرومى­ش­لەن­نىي جانە جەلەزنودوروج­نىي تۇرعىن الاپتارىنىڭ 10 كو­شە­سى جوندەلىپ, تاعى 8 كوشە مەن 3 جول ايرىعى پايدالانۋعا بە­رىل­گەن. جاڭا 2 باعىتقا قوعامدىق كو­لىك قاتىناپ, 5-ءۋىنىڭ ءجۇرۋ سىز­باسى ۇزارتىلىپ, جالپى اۆتوبۋس باعىتتارىنىڭ سانى 58 بىرلىككە جەتكەن. وسى رەتتە مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بالاباقشالار عيماراتىن قايتارۋ باعدارلاماسى بويىنشا 6 نىسان قايتارىلىپ, جوندەۋدەن وتكەن سوڭ ولار تەك قازاق تىلىندە ءتالىم بەرەتىن باقشاعا اينالارى كوڭىل قۋانتادى. ورىن تاپشىلىعى 1300-گە ازايعان. اۋداندا نەگىزگى كاپيتالعا تار­تىل­عان ينۆەستيتسيا كولەمى 131 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇراسا, قۇرى­لىس پەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تا­رىنا 104 ميلليارد 221 ميل­ليون تەڭگە جۇمسالعان. وسىنداعى كاسىپورىن­دار 44 443,6 ميلليون تەڭگەگە ءونىم (تاۋارلار مەن قىز­مەتتەر) وندىرگەنى ءمالىم بولدى. تۇتىنۋشىلىق جانە وندىرىستىك تاۋارلارى 534 995,4 ميلليون تەڭگەگە ساتىلعان. لوكوموتيۆ قۇ­راس­تىرۋ زاۋىتىندا ء“Evolutىon” ۇلگىسىندە العاشقى تەپلوۆوز شى­عارىلسا, مۇنداعى جۇمىس ورنىن 700 ادامعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. بۇدان باسقا, اۋداندا پوليكريستالدى كرەمني شىعارۋ زاۋىتى مەن يندۋستريالىق پاركتە فارماتسەۆتيكالىق فابريكا سالۋ كوزدەلسە, جيھاز فابريكاسى مەن تەمىر-بەتون قۇرىلعىلارىن شى­عارۋ زاۋىتىن اشۋ قولعا الىنادى دەپ كۇتىلۋدە. استانادا 1 ميلليون 260 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لا­نۋ­عا بەرىلسە, سونىڭ ىشىندە الما­تى اۋدانىنا 647 079 شارشى مەترى تيەسىلى, بۇل بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ 51 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. ۇلەسكەرلەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋ ماقساتىندا 2008 جىلى “بايقوڭىر”, “نەزاۆيسيموست”, “ەگاليتە”, ء“ال-فارابي” جانە “ال­تىن عاسىر” تك-دە قۇرى­لىس­تار قايتا باستالۋىنا قارجى ءبو­لىن­گەنى بەلگىلى. قازىر ەكى تۇرعىن ءۇي كەشەنى اياقتالىپ, قالعانىنىڭ قۇرىلىس­تارى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالماق. اۋداندا 30-دان استام الەۋمەتتىك نىساندار ىسكە قوسى­لىپ, اۋدان قالا بيۋدجەتىنە 31 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى تۇسىرگەن. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 7 بالاباقشاعا 135 ميل­ليون تەڭگە جوندەۋ جۇمىستارىنا جۇمسالسا, س.سەيفۋللين كوشەسىن­دە­گى بالالار ۇيىنە, №2 كاسىپتىك ليتسەيگە جانە 9 مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. سونىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك داڭعىلىنداعى پەريناتالدىق ورتالىعىنىڭ وپە­را­تسيالىق بلوكتارىندا قازىرگى زا­مانعى جارىقتاندىرۋ ورناتىلىپ, قايتا جاراقتاندىرىلىپ وتىر. وسى ورايدا اۋدان اكىمى تۇرعىن­دار تاراپىنان توتەنشە جاعداي­مەن شاقىرتۋدىڭ جانە اۋىر قىلمىس جاساۋ وقيعالارىنىڭ ازاي­عاندى­عىن ورتاعا سالدى. ەڭ باستىسى – وتكەن جىلى 34 بالا­لار الاڭى پايدالانۋعا بەرىلىپ, جيىرماعا تارتا كوشە اتتارى ءوز­گەرتىلۋىنە بايلانىستى تاقتاشا­لار ءىلۋ جانە وزگە دە جۇمىستار اتقارىلىپتى. تۇرعىندار تاراپىنان سۇراقتار دا از بولعان جوق. سونىڭ ىشىندە تۇرعىن ءۇي اۋلالارىنىڭ جەكە كولىكتەردىڭ ءيىن تىرەسكەن تۇراعىنا اينالىپ, بالالاردىڭ ويناۋ الا­ڭى­نىڭ تارىلىپ بارا جاتقان­دىعى ماسەلە رەتىندە كوتەرىلدى. كوپ­تەگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ جەر­تو­لەلەرىندە كارىز جۇيەسىنىڭ ەسكىرۋى­نەن قوڭىرسىعان يىستەردىڭ شىعا باستاعانى, اسىرەسە, قالانىڭ ور­تا­لىعىنداعى ءۇش قاباتتى (“حرۋ­ششوۆ­كا” اتالىپ كەتكەن) تۇرعىن ۇيلەردىڭ اپاتتى جاعدايى مەن اۋلادا اجەتحانا قازاتىن شۇقىر ورنىنىڭ جوقتىعى وتكىر قويىل­دى. اكىم بۇل تۇرعىن ۇيلەردى ءجون­دەۋدىڭ ورنى جوق ەكەنىن, سون­دىقتان تەك بۇزىلۋعا جاتاتىنىن قاداپ ايتتى. داعدارىس الدىندا بۇل جەرلەر ينۆەستورلارعا تيەسىلى بولعانىمەن, ارتىنشا بۇزۋ جۇمىستارى بەلگىلى سەبەپتەرمەن توقتاپ قالعان. ءبىر قاريا ءوزى تۇرىپ جاتقان ءۇيدىڭ 1974 جىلى بەرىلگەندىگىن, الايدا كارىز جۇيەسى ءشىرىپ, دارەت جەرتولەگە توگىلىپ جاتقاندىعىن اشىنا وتىرىپ جەتكىزدى. ال ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن 4 ميلليون تەڭگە قاجەت ەكەن. – وڭشەڭ زەينەتكەرلەر تۇرا­مىز, ونداي اقشانى قايدان تا­با­مىز, – دەپ شاعىنعان زەينەتكەر ەگەر ماسەلەنى شەشپەسە تۇرعىن ءۇي­دىڭ قۇلاۋى مۇمكىن ەكەندىگىن كولدە­نەڭ تارتتى. وسى سۇراققا جاۋاپ رە­تىندە اكىم جەكە مەن­شىك­تەگى تۇرعىن ءۇي زاڭمەن رەتتەلەرىن ايتا كەلىپ, وعان بيۋدجەت اقشاسىن شىعىنداۋعا بولمايتىندىعىن جەتكىزدى. ايتسە دە مۇنداي ماسە­لەلەر كسك نەگىزىندە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. جەر تەلىمىن سۇراۋشىلار دا تابىلدى. وعان س.احمەتوۆ قازىر بار­لىق كوممۋنيكاتسياسى تارتىل­عان جەرلەردىڭ جوقتىعىن ايتىپ, ءوتى­نىش بەرۋشىلەردىڭ قاتارى 74 مىڭ ادامعا جەتكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. تاعى ءبىر ءمالىم بولعانى, قا­زىر قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت قۇرى­لى­سى سالىنىپ جاتىر ەكەن. جا­قىندا اتالعان زاۋىت ىسكە قوسىلارى بەلگىلى بولدى. جيىنعا ارنايى قاتىسىپ وتىرعان سەناتور قايرات وماروۆ تۇرعىنداردىڭ جىلۋ ولشەۋ ەسەپتەگىشىن تۇرعىن ۇيلەرگە كىم ورناتۋى كەرەك دەگەن ساۋالدارىنا ونى ءمونوپوليستىڭ ءوزى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك دەگەندى ايتتى. دەپۋتات وسىلايشا جىلۋ ەسەپتە­گىش­تەرىن ورناتۋ ارقىلى ارتىق تولەمدەردەن قۇتىلۋعا بولارىن العا تارتتى. ال قىزمەت كورسەتۋ تاريفتەرىنىڭ ءوسۋى كومىر جانە وزگە دە وتىنداردىڭ قىمباتتاۋىمەن بايلانىستى ەكەندىگى تۇرعىندارعا جان-جاقتى ءتۇسىندىرىلدى. وسىلايشا №54 مەكتەپ عيما­را­تى­نىڭ اكت زالىندا وتكەن ەسەپ­تىك كەزدەسۋ 2 ساعاتقا سوزىلدى. اكىم زالدان قويىلعان بارلىق اۋىز­شا سۇراقتارعا جان-جاقتى جاۋاپ بەردى. ال جازباشا تۇسكەن ساۋالدارعا جاۋاپتار اپپاراتتا قارالماق. ەڭ باستىسى – اۋدان اكىمى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ ورىن­دالۋى قاتاڭ قاداعالانارىنا سەندىردى.