كوك تۇرىكتەرى

(جالعاسى) تاقىرىپتى كەڭەيتە تۇسەتىن مىسالدار جەتكىلىكتى. ماقسات – ولاردى مونشاققا ءتىزىپ تۇگەندەۋ ەمەس, الەمدىك وركەنيەتكە تۇرىكتەر اكەلگەن ونەردىڭ ءبىر سالاسى ەكەنىنە ءمان بەرۋ ءارى عاجابى سول – مۇندا رەاليزم مەن ابستراكتسيا بىردەي قابىس­قان­دىعى. سالىستىرا زەرتتەپ, وي كوزىمەن تەرەڭ زەردەلەسەك – ەۋروپا ءجيۆوپيسى مەن گرافيكاسىنداعى ابستراكتسيونيزم ۇردىسىنە تۇرتكى بولعان وسى جارتاس سۋرەتتەرى دەپ قيسىنداۋدىڭ ابەستىگى جوق. تۇرىك جارتاس سۋرەتتەرىنىڭ ەۋروپادا كەڭ تارالۋى مەن ابستراكتسيا ونەرىنىڭ باستالۋى ءبىر كەزەڭگە جاتادى. ال ەڭ باستىسى, تۇرىك جارتاس ونەرىنىڭ باستى قاعيدالارى مەن ولشەمدەرىنىڭ ەۋروپا ابستراكتسيا­لىق بەينەلەۋ ونەرى مەن گرافيكاسىندا تۇگەل قاي­تا­لانۋى. قيسىق سىزىقتار گيپەربولاسى ارقىلى ادام مۇشەلەرىن قالىپتى جاعدايدان وزگەرتە سۋرەتتەۋ, اياق-قولداردىڭ دەنەگە ساي كەلمەۋى, ادام-حايۋان, حايۋان-ادامدار, جىنىستىق ۆاححاناليا – كوشپەلىلەر ءومىرىنىڭ ايناسى ەمەس, كوشپەلىلەردىڭ ءومىر گارمونياسىنىڭ بۇزىلعانىنا قارسىلىق اي­عاعى. كوشپەلىلەردىڭ «باسى اياعىنا, اياعى باسىنا كەل­گەن ءومىر» فيلوسوفياسى – تىرشىلىك ديسگور­مو­نياسى كەيىنگى ابستراكتسيالىق ونەردىڭ بويىنا قان جۇگىرتكەن ءنار بولدى. ءسويتىپ, جاڭالىق قۇمار ەۋروپا جاڭا ونەر باستادى. تىڭنان تۇرەن سالعانداي بوپ كورىنۋ ءۇشىن ول جاڭالىقتىڭ قاينار باستاۋىن جاريالاۋعا ق ۇلىق تانىتپادى. الايدا, ۇلى شىندىقتاردى بىلگىزبەي ءسىڭىرىپ كەتۋ ەشكىمنىڭ قو­لى­نان كەلمەگەن. ابستراكتسيونيزم مەن يمپري­تسيو­نيزمنىڭ اتاسى پ.پيكاسسونىڭ «گەرنيكاسىندا» جارتاس ستيليستيكاسى مەن ءادىس-تاسىلدەرى كورەر كوزگە مەنمۇندالاپ تۇر. دەمەك, تۇرىكتىڭ جارتاس گرافيكاسى ولگەن جوق, ول جاڭا ونەرگە مۇرىندىق بولىپ, جاڭا ساپادا دامۋ ۇستىندە. تۇرىكتەردىڭ مونۋمەنتالدى ونەرىنىڭ باستى­لارى­نىڭ ءبىرى – مۇسىندەۋ. ول قيىر شىعىستان ەۋ­روپاعا دەيىن تاراپ, وسى ەندىكتەگى ەلدەردىڭ مۋ­زەي-مۇراعاتتارىنىڭ كوركى بوپ تۇر. ارنايى كۇر­دەلى زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىن تاقىرىپ كول­دە­نەڭ كوك اتتىعا يگەرتە قويمايدى. كەزىندە «كامەننايا بابا» دەپ قىزىق ءۇشىن وبا, قورعانداردان جيىپ-تەرىلىپ الىنعان مۇسىندەر باي, عاجاپ ءارى قۇندى كوللەك­تسيا­عا اينالدى. كەزىندە ول قابىر يەسىنىڭ جازىم ەتكەن ادامىنىڭ ءمۇسىنى دەپ تەرىس پايىمدالۋ سال­دارى­نان تاريحقا قاجەتسىز نارسە قاتارىنا جاتقى­زى­لىپ, ب ۇلىنشىلىككە ۇشىرادى. كەيىن عانا ولار­دىڭ كەزىندە اتى ايماققا دابىرا بولعان اتاقتى ەرلەرىمىز بەن كەيۋانا انالارىمىزدىڭ پورترەتتىك كوشىرمەسى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. وسى مۇسىنتاستارعا قاراپ بابالارىمىزدىڭ كەسكىن كەلبەتى قانداي بولعانىن قاتەلەسپەي تانىپ-بىلەمىز. سوڭىنا مۇنشاما باي مونۋمەنتالدى مۇرا قالدىرعان حالىق سيرەك. ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءمۇسىنتاستاردىڭ الۋان تۇرلەرى كەزدەسەدى. ولاردىڭ ايماقتىق ەرەكشەلىكتەرى دە جوق ەمەس. الايدا, بارىنە ورتاق, وزگەر­مەي­تىن ءبىر قاعيداسى بار: مۇسىندەردىڭ قولىنا توستاعان ۇستاپ وتىرعاندارى. وسىندا اشىلماعان ءبىر ۇلى سىر جاتىر. بۇل ورايدا تالاي بولجامدار ايتىلدى, بىراق كوڭىلدەن شىققانىنان, شىقپاعانى كوپ. تۇرىك قاعاندىقتارىنىڭ جەتىلگەن, وركەنيەتتى ەل بولعاندىعىنىڭ جارقىن ايعاعى – بىتىكتاس جازۋ­لارى. XIII عاسىرعا دەيىن قاعانداردىڭ حالقى­نا ارناۋ سوزدەرى جازىلعان ۇستىندار بارىق (حرام) ىشىندە ساقتالىپ, شىراقشىلاردىڭ قامقورلىعىندا بول­عانى انىق. ودان كەيىن كۇتىمسىز قالىپ, بۇزىلا باستاعان. موڭعول لامالارىنىڭ قولىمەن قيرا­تىل­­عاندارى دا از ەمەس. سونىمەن بۇل جازۋلار 1000 جىلداي ءوزىنىڭ ىزدەۋشىسىن كۇتىپ جاتتى. وسى­دان 300 جىل بۇرىن تاسقاشاۋ جازۋلارى تۋرالى العاشقى مالىمەت الەم عالىمدارىنىڭ قۇلاعىنا ىلىگىپ, شامامەن 100 جىل بۇرىن جازۋ سىرى اشىل­دى. بىلگە قاعان جازۋىندا ولگەن ۇلىنا كەشەن ور­نات­قانىن اتاعانىنا قاراعاندا, ۇستىندار, كەشەندەر اشينا اۋلەتىنىڭ و دۇنيەلىك بولعان كوپشى­لىگى­نە تۇرعى­زىل­عان سىڭايلى. كوزدەن تاسالانىپ, قۇم استىندا كومىلىپ جاتقاندارى ءالى دە از بولماسا كەرەك. اتالمىش جازۋلاردىڭ ەڭ ماڭىزدىلارى كۇل­تە­گىن, بىلگە قاعان, تونۇقۇق ۇستىندارى ەكەنى تالاس­سىز. ولار كوركەمدىك تۇرعىسىنان جەتىلگەن, وي-ءورىسى بيىك, دەرەكتىلىك جونىنەن وتە باي. وسى ءۇش ۇستىندا تۇرىك قاعاندىعىنىڭ تاريحى حاتتالعان. ونى العاشقى وقۋلىعىمىز دەسەك تە بولادى. ونىڭ سىرتىندا تۇركى قاۋىمىنىڭ تانىمى, باستان كەشكەن تاعدىرى, كوسەمدىك ويى, تاقپاقتاپ سويلەيتىن شەشەن دە شۇرايلى ءتىلى بارلىق بوياۋ-ناقىشىمەن جارقىراپ كورىنەدى. وسىناۋ «تاس كىتاپتاردى» جاز­عان تونۇقۇق پەن يولىع-تەگىندى العاشقى قالام­گەر­لەرىمىز, العاش­قى تاريحشىلارىمىز دەسەك تە بولادى. وسى ءۇش جازۋدى سالىستىرا زەرتتەۋشىلەر – ولار­دىڭ ساياسي كۇرەس, تاق تالاسى, ىشكى قايشى­لىق­تاردان تۋعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, كۇماندى قيسىن­دار­عا, تاريحي شىندىقتى بۇرمالاۋعا جول بەرگەندەرى بايقالادى. تونۇقۇق كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعانعا قارسى بولعان, ءوزىنىڭ حالىققا ارناۋ ءسوزىن سول تۇر­عى­دا, كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعان ەسكەرتكىشىنە تالاس­تى پىكىر تۇرعىسىندا جازعان دەسەدى. بىزدىڭشە, تونۇقۇققا تاعىلعان بۇل ايىپ نەگىزسىز. كۇلتەگىن 731 جىلى ءولىپ, 732 جىلى ەسكەرتكىش قويىلدى, ال بىلگە قاعان 734 جىلى قايتتى. ەسكەرتكىش 735 جى­لى كوتەرىلدى. ال تونۇقۇقتىڭ ولگەن جىلى تۋرا­لى مالىمەت جوق. ونىڭ جازۋىنداعى دەرەك 720 جىل­مەن ۇزىلەدى. ن.بازىلحان ونى 731-732 جىلدارى 85-86 جاسىندا قايتىس بولدى دەپ شامالايدى (قازاق­ستان تاريحى تۋرالى تۇركى دەرەكتەمەلەرى. الماتى, 2005. توم II). تاريحي ۋاقيعالار اياسىندا باجاي­لا­عاندا ونىڭ ءومىرى 726-727 جىلدارمەن شەكتەلگەن سياقتى. دەمەك, ول كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعاننان بۇرىن ءولدى, ول ءوز جازۋىندا ءالى قاشالماق تۇرسىن حاتقا تۇسپەگەن كۇلتەگىن, بىلگە قاعان جازۋلارىمەن پىكىر تالاستىردى دەگەنگە سەنۋگە بولمايدى. تونۇقۇقتى قاعاندىقتىڭ بيلەۋشىلەرىنە قارسى توپ قاتارىندا بايانداۋ, اتاقتى ابىزدى تۇرىك قاعاندىعىنىڭ تۇبىنە جەتكەن توعىز-وعىز قاۋى­مى­مەن تەكتىك جاعىنان بايلانىستىرىپ, قاتەگە قاتە جامايدى. ءيا, تونۇقۇق اشادە تايپاسىنىڭ – انا­لىق قاناتتىڭ وكىلى ەكەنى راس, بىراق توعىز-وعىزدىڭ انالىق قاناتقا قاتىسى ەشتەڭەمەن دالەلدەنبەگەن بولجام عانا. تۇرىك قاعاندىعىنىڭ ۇيىتقى توبى اشينا مەن اشادەنىڭ ءبىر-بىرىنە قارسى كەلگەنى تۋرالى جوعارىداعىداي قورىتىندى جاساعانداي باسى اشىق دەرەك كەزدەسپەيدى. ولار ب ۇلىك سالعان توعىز-وعىزدارمەن اقتىق اياققا دەيىن بىرىگىپ كۇرەستى. مۇنىڭ ءبارى ەكىنشى شىعىس تۇرىك قاعاندى­عى­نىڭ ىشكى قۇرىلىمىن دۇرىس تۇسىنبەۋشىلىكتەن بولىپ جۇرگەن قاتەلىك. ولار «ءۇش تۋلى», ياكي ءۇش قاناتتى ەل بولدى: قاعاندىق توپ وردالىق, شىعىس – تولەس, باتىس قانات – تاردۋش دەپ جىكتەلدى. الدىمەن ەسكەرتكىشتەردەگى ناسيحات سوزدەردىڭ كىمدەرگە ارنالعانىن انىق ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. «كۇل­تەگىن» جازۋى: «ءسوزىمدى تۇگەل ەستىڭدەر. ۇلايى ءىنى-تۋىستارىم, ۇرپاعىم, اۋلەتىم, ەبتەگى, يەلىگىمدەگى حالقىم! وڭىمداعى شاد, اپىت بەكتەر, سولىمداعى تارحات بەكتەر, وتىز-تاتار, توعىز-وعىز بەكتەر, حال­قى, بۇل ءسوزىمدى جاقسى ەسىت, مۇقيات تىڭدا!». مىنە, ءسوزدىڭ باعىشتالعان اۋديتورياسى اپ-انىق. ول – قاعاننىڭ وزىنە تىكەلەي باعىناتىن ورتالىق جۇرتى – وردا حالقى, سونسوڭ وڭ قانات پەن سول قانات تايپالارى. بىلگە قاعان بولسا ءسوزىن «التى ءسىر مەن توعىز-وعىزعا» ءوزىنىڭ قاعان تاعىنا وتىرعانىن جاريالاۋدان باستاپتى. ارا-تۇرا ءارپى وشكەن وسى سويلەمدى قالپىنا كەلتىرۋ شيەلى ماسەلە بوپ تۇر. س.ە.مالوۆ اۋدارماي اتتاپ ءوتىپتى, ن.بازىلحان ءماتىندى كومەسكى كۇيىندە قالدىرىپ, تۇسىنىك بەرمەگەن. قايتا ق.سارتقوجا ۇلىندا ىلگەرى باسۋشىلىق بار: «وندا يگى....التى ەسىر (تاق), توعىز-وعىز يەسى, ەدىز جەرىنىڭ داڭقتى بەكتەرى, حالقى...» دەپ تۇزەت­كەن. ول «بايىرعى تۇرىك جازۋى» كىتابىندا ت.تە­كين­نىڭ اۋدارماسى ىقپالىندا كەتىپ «ەدىز» اتاۋىن ەنگىزگەنى اسىعىستىق بولعانىن تۇسىنگەندەي, بۇل جولداردى: «وندا يگى التى (الاش) التى ەسىردىڭ (تاق), توعىز-وعىز كيىز تۇرلىقتى بەكتەر, حالقى» دەپ قايتا قالىپتاپتى. تۇرىك عالىمى ت.تەكين «كيىز» دەگەندى – «ەدىز» دەپ جىبەرىپتى (ق.سارتقوجا ۇلى. بايىرعى تۇرىك جازۋىنىڭ گەنەزيسى. استانا, 2007). ال ەندى ق.سارتقوجا ۇلىنىڭ بىلگە قاعان, تونۇقۇق ماتىنىندەگى تۇپنۇسقادا, ياكي ۇستىن قاشاۋىندا بۇلتاقسىز انىق-قانىق «ءسىر» دەپ جازىلعان اتاۋدى «ەسىر» دەپ وقىپ, «تاق حالقى» دەپ تۇسىنىك بەرۋى ءالى اياعى جەرگە تيمەگەن پايىمداۋ. ويتكەنى, بىلگەنى دە, تونۇقۇقتى دا الاڭداتقان ورتالىققا باعىنعان وردا تايپالارى, ياعني قاعاندىق تايپالار, بيلىك تاي­پا­لارى, ۇيىتقى تايپالار ەمەس, ولاردىڭ قاتارى­نان اۋا جايىلعان سەلكەۋلىك بايقالمايدى, وقتىن-وقتىن ب ۇلىك شىعارىپ, كوڭىلدى الاڭ عىپ تۇرعان وڭ قانات, سول قانات تايپالارى ەدى. مىنە, ۇندەۋ ءسوز نەگىزىنەن سولارعا ارنالعان. تونۇقۇق ماتىنىندە «ءسىر» اتاۋى ءتورت رەت كەزدەسەدى. «تۇرىك ءسىر حالقى جەرىندە بود (تاق كيەسى) قالمادى», «تۇرىك ءسىر حال­قى­نىڭ جەرىندە (...) يەسى بيلىك جۇرگىزبەسىن», «ەلتەرىس قاعان يەلىك ەتپەسە, جوق بولسا, مەن ءوزىم بىلگە تونۇقۇق يەلىك ەتپەسەم, مەن ەگەر جوق بولسام, قا­پا­عان قاعان, تۇرىك ءسىر جەرىندە بود (تاق كيەسى) تا, حالىق تا, ادام دا, ەل يەسى دە بولماس ەدى. ەلتەرىس قاعان, بىلگە تونۇقۇق يەلىك ەتكەندىكتەن, قاپاعان قاعان, تۇرىك ءسىر حالقى, جۇرتى كەلدى. بۇل تۇرىك بىلگە قاعان تۇرىك ءسىر حالقىن, وعىز حالقىن جارىلقاپ وتىرار». ەكىنشى شىعىس تۇرىك قاعاندىعى وزدەرىنەن بۇ­رىنعى ءسىر (سەيانتو) پاتشالىعىنىڭ جەرىندە ءدۇ­نيە­گە كەلدى. ءبىرىنشى, ەكىنشى سويلەم سونى مەڭزەپ تۇر. ءۇشىنشى سويلەمدە ۇيعىرلار تالقانداعان ءسىر پاتشالىعىنىڭ جۇرتى قاپاعان تۇسىندا كەلىپ قوسىلعانى ايتىلعان. ءماتىن سوڭىندا بىلگە قاعان­نىڭ سىرلەر مەن وعىزداردى سىرتقا تەپپەي, قام­قور­لىقپەن ەل قىپ ۇستايتىنىنا سەنىم بىلدىرەدى. مىنە, ماتىندەردى وسىلاي وقىعاندا, ءبارى دە تا­لاس­سىز ورىن-ورنىنا كەلەدى. ەندىگى ءبىر كۇردەلى ءما­سە­لە تۇركى جازۋىنىڭ تەگى, ونىڭ شىعۋى مەن قالىپ­تاسۋىنا بايلانىستى داۋلى وي-پىكىرلەر. ورحوننان ءبىرىنشى تۇرىك قاعاندىعى كەزەڭىنە (545-630 جج.) قاتىستى ءۇش كەشەن تابىلدى: بۇعىتى, قاراعول, يدەر كەشەندەرى. بۇلاردىڭ ءبىر سوعدى تىلىندە (بۇعىتى), ەكىنشىسى قىتاي تىلىندە (قاراعول), ءۇشىنشىسى براحمي (يدەر) تىلىندە قاشالعان. ءبىرىنشى تۇرىك قاعاندىعى تۇسىندا تۇرىك ءالىپبيىنىڭ قول­دا­نىلماۋى – تۇرىك جازۋى VIII عاسىردا پايدا بولدى دەگەنگە ماڭداي تىرەۋگە ءماجبۇر ەتىپ وتىر. تۇرىك جازۋىنىڭ توركىنىن ارىگە اپارۋعا سەپتەسە مە دەگەن, شىعۋ كەزەڭى ب.د.د VI-IV عاسىرلارعا مەڭزەيتىن ەسىك جازۋى ازىرشە سىر اشپاي كەلەدى. و.سۇلەيمەنوۆ, ا.امانجولوۆ اۋدارمالارىنان ۆ.ليۆشيتس تىگەرگە تۇياق قالدىرمادى («سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا», 1978. №4). الايدا, تۋعان توپىراعىمىزدان تابىلعان كونەنىڭ كوزى توڭىرەگىندەگى ىزدەنىس توقتالماق ەمەس. ا.امانجولوۆ: «اعا ساڭا وچۋق; بەز چوك بوقۋن ءىچر (؟) ە ازۋق» دەپ الىپتەپ, «اعا ساعان (بۇل) وشاق! بوتەن (جات ەل ادامى) تىزەڭدى بۇك! حالىقتا ازىق-ت ۇلىك (مول بولعاي)!» دەپ اۋدارسا, ت.دوسانوۆ: «كەز ال (تىرىلەتىن كەزىڭ كەلسىن)... ءتىرىلمىش (تىرىلمەكشى) الاش. تەگى جاقىننىڭ ەتىلسىن (بولسىن) دەگەن از عانا وتىنىشىمەن اشينا» سىندى نۇسقا ۇسىندى (ت.دوسانوۆ. تاينا رۋنيكي. الماتى, 2009). ەسكى اۋدارمادا دا زارلاپ يۋ امالى بايقالادى. ەسىك جازۋى­نىڭ ءارىپ تاڭبالارى تۇرىك بىتىگىنە ۇقسا­عان­مەن, كىبىرتىكتەپ, تۇتىعىپ, ەركىن سويلەپ كەتە الماي تۇر. مۇنىڭ سىرىن ا.اكىشەۆ, م. ابۋسەيىتوۆالار ءدال باسقان سياقتى. ەسىك قورعانىنىڭ جازۋىن ولار كونەۇندىلىك كحاروشتحي ءالىپبي نەگىزىندە جاسالعان ساق جازۋىمەن جازىلعان دەپ تاۋىپ وتىر (كالەندار 2000 گ. سوستاۆيتەلي ا.اكيشەۆ, م.ابۋسەيتوۆا. ينستيتۋت ۆوستوكوۆەدەنيا). ورحون بىتىك جازۋى­نا ارگى تاريحتان دالەل ىزدەۋ تالپىنىسىمىزدىڭ تۇيىققا تىرەلگەنىنە قاپا بولۋدىڭ قاجەتى شامالى. «ءبىر جاماندىقتىڭ – ءبىر جاقسىلىعى بار» دەمەكشى, ەسەسىنە, ب.د.د. VI-IV عاسىرلاردا ىلە بويىندا كحاروشتحي ەسىمدى حالىق جاساعانىن, ولار وڭتۇستىك ولكەلەرگە ۇزاعانمەن, جۇقانالارى جەتىسۋ ساقتارى اراسىندا قالىپ, تۇرىك زامانىنا ىلىككەنىن اڭ­داي­مىز. تالاس جازىعىنداعى ايىرتام – ويدان تا­بىل­­عان جازۋدى س.مالوۆ تا, چ.جۇماعۇلوۆ, ا.امان­جولوۆ, ت.دوسانوۆ تا اۋداردى. جەكە-دارا ءسوز تۇلعا­لارىن اۋدارۋدا ايىرماشىلىق بولعانمەن, ءماتىن­نىڭ جالپى مازمۇنىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق جوق. تاريحي قۇبىلىستاردى باعالاۋدا اسىعىستىققا سالىنباي, بارىنشا كەڭىرەك قاراعانىمىز ءجون. تۇرىكتەردىڭ بايىرعى وتانى دەپ سانالاتىن التاي, سايان, وڭتۇستىك ءسىبىردىڭ ەجەلگى جۇرتىنىڭ ءوڭتۇس­تىك ولكەلەردەن اۋىپ كەلگەنىنە دالەلدى پىكىرلەر ايتىلعانىنا كوپ بولدى. كوشى-قون مەزگىلىن 10-50 مىڭىنشى جىلدىقتىڭ ارالىعى دەپ بول­جاي­دى. سوڭعى مەجەگە دەن قويۋشىلار كوپ. امەريكا ۇندىستەرىنىڭ ب.د.د 35 مىڭ جىلدىقتاردا التايدان كەتكەنىنىڭ الەمدىك عىلىمدا مويىندالۋى, تۇرىك ءتىلدى حالىقتىڭ بۇل ولكەگە اياق باسۋىن ودان ارگى كەزگە – 50 مىڭجىلدىقتارعا اپارىپ تاستايدى. XIII-XII مىڭجىلدىقتاردا التاي-ورال ءتىلىن تۇ­تىنۋ­شىلار ايلاپات مول وڭىرلەردى – قازىرگى رەسەيدىڭ باتىسىنان شىعىسىنا دەيىنگى ۇلان-عايىر ولكەنى, قازاقستان, ورتا ازيا, اۋعان, باتىس ءۇندىستان, ەلام, الدىڭعى ازيانى تۇگەل قامتىپ جاتتى. ورتا ازيا, اۋعان وڭىرىندە ب.د.د. XII عاسىرعا دەيىن يران ەلەمەنتى بولعان ەمەس. وسىناۋ تاريحي كەڭىستىك اياسىنان قاراعاندا, تۇرىك جازۋىن ەجەلگى ارامەي جازۋىمەن بايلانىستىرا سويلەگەن پىكىرلەرگە دە ات-توندى الا قاشپاي, اقىل كوزىمەن قاراعان ءجون. تاريح بىزدەن گورى اقىلدىراق. تۇرىك بىتىك جازۋى ارىپتەرىنىڭ ارامەي جازۋىنا ۇقساستىعى ۆ.تومسەننەن باستالىپ, س.دوننەرمەن جالعاسىپ, پ.مەليورانسكي, ا.امانجولوۆ, و.پري­تساك, ا.ششەرباك پىكىرلەرىمەن تياناقتالىپ, ءبىر بەل اسقانداي ەدى. ق.سارتقوجا ۇلى سالىستىرا تالداپ, انىقتىق ەنگىزدى: سىندى ال­تى ءارىپ تاڭبالانۋى جا­عىنان دا, دىبىستالۋ جاعىنان دا ۇقساس ەكەن. ال سىندى 5 ءارىپ بىتىك جازۋعا كەسكىندەس بولعانىمەن, دىبىستالۋى بولەك. «بۇل 11 كەسكىندى ارامەي ءالىپ­بيىنەن الدى دەپ كۇشپەن ۇقساتتىق دەلىك. ويتسە, بايىرعى تۇركىنىڭ 39 ءارپىنىڭ قالعان 28 كەسكىنىن قايدا قويامىز؟» – دەپ تۇرىك ءالىپبيى ارامەي باس­تاۋىنان سۋسىندادى دەگەنگە قارسى شىعادى (ق.سارتقوجا ۇلى. بايىرعى تۇرىك جازۋىنىڭ گەنەزيسى. استانا, 2007).وسى تۇستا ارامەيلەر تۋرالى تۇسىنىك بەرە كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. ولار ب.د.د XIV عا­سىردا سيرياعا كەپ تۇراقتاپ, سەميتتەرگە ءسىڭىس­كەن جۇرت. بۇل قاۋىم تۋرالى ءبىرىنشى عاسىر اۆتورى گاي پليني سەكۋند تومەنگىدەي دەرەك قالدىردى: «ول وزەننىڭ (اقسارت-سىرداريانىڭ – ءا.س.) ارعى جا­عىن­دا سكيف حالىقتارى تۇرادى. پارسىلار ولارعا ورتاق ەسىم «ساق» دەگەن اتاۋ بەردى, ەرتەدەگىلەر ولار­دى ارامەيلىكتەر دەپ اتادى. ولاردىڭ تايپا­لارىنا سان جەتپەيدى, پارسىلار سياقتى ءومىر سۇرە­دى. ول تايپالاردىڭ اراسىنداعى ەڭ بەلگىلىلەرى – ساقتار, ماسساگەتتەر, داقتار, ەسسەدوندار, استاقتار, گەمودوتتار, اريماسپيلەر, انتاكاتتار جانە باسقالار» (پليني. ەستەستۆەننايا يستوريا. VII (19) //ك.ەس­ماعامبەتوۆ. كونە قازاقستاندى كوزىمەن كورگەن­دەر. الماتى, 1979). دەمەك, ارامەيلەر كول­دە­نەڭ كوك اتتى قايمانا بىرەۋ ەمەس, ب.د.د. XIV عاسىر­لاردا سىرداريادا جاساعان بايىرعى ساقتار بوپ شىقتى. جازۋلارى ب.د.د. XII عاسىردا پايدا بولدى. ارامەي جازۋى مەن تۇرىك جازۋىنداعى ۇقساس 11 تاڭبا بىرىنەن بىرىنە اۋىسقان ەمەس, ورتاق باستاۋدان العاندارى بولۋى دا مۇمكىن. ول كەزدە قولدانىستا قاندايدا ءبىر جازۋ بولعان سياقتى. ءبىرىنشى تۇرىك قاعاندىعىن 571-582 جىلدار ارا­لىعىندا بيلەگەن تاسپار قاعان ورداسىندا سوع­دى ساۋداگەرلەرىنىڭ ىقپالى كۇشتى بولعانى انىق. تاسپار سولاردىڭ ىقپالىمەن بۋددا ءدىنىن قا­بىل­داپ, بۋددا ءدىنىنىڭ كىتاپتارىن تۇرىكشەگە اۋدارتتى. ول دۇنيەدەن ۇشقاندا باسىنا كوتەرىل­گەن ەسكەرتكىش تە سوعدى ارپىمەن قاشالدى. وسى جاعدايلار ءبىرىنشى تۇرىك قاعاندىعىندا سوعدى جازۋى قولدانىستا بولعانىنا يلاندىرادى. وسى دەرەكتەر نەگىزىندە ۆ.ا.ليۆشيتس, س.گ.كلياش­تور­نىيلار تۇركى ءالىپبيى سوعدى كۋرسيۆ جازۋى نەگىزىندە قالىپتاستى دەگەن پىكىر ۇستانىپ, تۇرىك جازۋىنىڭ جولىنا بوگەت قويىپ, ورەسىن تارىلتىپ وتىر. الايدا, ۆ.ا.ليۆ­شيتس دالەلدەمەلەرى سەندىرمەيدى. سوعدى جانە تۇرىك ءالىپبيى تابيعاتى باسقا جازۋلار. ۆ.ا.ءليۆشيتستىڭ تۇرىك جازۋىن سوعدى جازۋىنىڭ «اينالىق كولەڭكەسى» دەۋى كۇلكى تۋعىزادى. قىس­قا­سى, ليۆشيتس ۇقساستىق تاپقان 22 ءارىپ تە كوڭىلگە قونبايدى. سوعدى جازۋى بار-جوعى V عاسىردا پايدا بولدى, ال تۇرىك جازۋى­نىڭ تامىرى ارىدە جات­قانى انىق. 759 جىلى ەل ەتمىش بىلگە قاعانعا (مويىن-چور) قويىلعان «سەلەنگا تاسى» ەسكەرتكىشىنىڭ 21-ءشى جولىندا تومەنگىدەي اسا قۇندى سىلتەمە بار: «مىڭ جىلدىق, تۇمەن كۇندىك بىتىگىمدى, بىلىگىمدى سوندا جازىق تاسقا جاراتتىردىم». قاعان تۇرىك جازۋىنىڭ «مىڭ جىلدىق» تاريحى بارىن اتاپ كورسەتەدى. «مىڭ جىلدىق» تىركەسىن بىرنەشە مىڭ­جىلدىق دەپ ەمەس, تۋرا ماعىناسىندا «ءبىر مىڭ جىل» دەپ تۇسىنسەك, عۇن داۋىرىنە يەك ارتادى. قى­تايلار عۇنداردا «جازۋ جوق» دەي وتىرىپ, سۇيەككە كەرتىپ جازاتىن «كەگۋ», اعاشقا كەرتىپ جازاتىن «كەمۋ» دەگەن جازۋلارى بولعانىن اۋىزعا الادى. عۇن شانيۋيلەرىنىڭ قىتاي سارايىنا حات جولداپ تۇرعانى دا عۇن تاريحىنان بەلگىلى. ماۋ­دۋن­نىڭ قىتاي پاتشالارى عاۋ حىۋعا, ۆىن-ديگە جولداعان حاتتارىنىڭ ءماتىنى عىلىمي اينالىمدا بار (سيۋڭنۋ. الماتى, 1998). حۋلۋعۋ تاڭىرقۇتتىڭ دا حاتىنىڭ مازمۇنى ساقتالعان (سوندا). ولار قىتاي يەروگليفىمەن جازىلسا, عۇن تاريحىن حاتتاۋشىلار ونى اتاپ وتپەۋلەرى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ىرگەدەگى قىتايلار عۇن جازۋى تۋرالى اشىپ ايتپاي, بار مەن جوقتىڭ اراسىنداعى بۇلتالاققا سالسا, ءۇندىنىڭ اتاقتى «گانجۋر» ەنتسيكلوپەدياسى عۇنداردىڭ ءالىپبيىن «حونو ءارپى» دەپ اتاپتى (ق.سارتقوجا ۇلى. بايىرعى تۇرىك جازۋىنىڭ گەنەزيسى. استانا, 2007).وسى ورايدا ل.گۋميلەۆ وي توقتاتارلىقتاي ءماندى دەرەك ۇسىنادى. 245 جانە 250 جىلدارى كامبود­جوعا ەلشى بوپ بارىپ قايتقان كان تان, سول وڭىردە فۋنان دەگەن بەكتىك بارىن اۋىزعا الا كەلىپ: «ولاردا كىتاپ بار, مۇراعاتتا ساقتايدى. ولاردىڭ جازۋى حۋن جازۋىنا ۇقساس» دەگەن (ل.گۋميلەۆ. حۋننۋ. حۋننى ۆ كيتاە. م, 2003).قىتاي ەلشىسى عۇن جازۋىن جاقسى بىلگەنى بايقالادى. ول جازۋ, شاماسى وڭتۇستىك عۇنداردىڭ اراسىندا ساقتالعان بولسا كەرەك. كحاروشتحي جازۋىن دا, عۇن جازۋىن دا كونە ءۇندى جازۋىمەن جالعاستىرا سويلەۋ – ءمان بەرمەي اتتاپ وتەتىن ماسەلە ەمەس. ال كونە ءۇندى جازۋى – اريلەر اۋىپ كەلگەنگە دەيىن قولدانىستا بولعان دراۆيد تۇرىكتەرىنىڭ جازۋى ەكەنى داۋسىز. پايىم­داۋىمىزشا, تۇرىك جازۋىنىڭ ءتۇبىرى عۇن جازۋىندا, تۇعۇن جازۋىنىڭ ءبىرى دراۆيد جازۋىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. وسى رەتتە كحاروشتحي جازۋى دەپ پايىمدالعان ەسىك جازۋىن بوتەنسىنۋگە بولمايدى. ونىڭ تاڭبالانۋى تۇركى ارىپتەرىمەن بىردەي, تەك وقىلۋى, دىبىستالۋى باسقا. تالاي ەتنيكالىق توعىسۋ – اجىراۋدى باستان كەشكەن قاۋىمداردا ءتىل­دىك وزگەرىستەردىڭ بولۋى زاڭدى. ب.د.د. III مى­ڭىن­شى جىلدىقتا سولتۇستىك-باتىس ءۇندىستاندا, يندى جازىعىنىڭ باتىسىندا حاراپپو, ماحاندجو-دارو قالالىق مادەنيەتى دۇنيەگە كەلدى. كەسكىندى مۇسىنشەلەردەن, القالاردان, مورلەردەن پروتودراۆيد جازۋلارىنىڭ تاڭبالارى كەزىكتى. ولار ەكى قاباتتى ۇيلەر سالۋمەن, كاناليزاتسيا جۇيە­لەرىن يگەرۋمەن ەرەكشەلەنەدى. ارحەولوگيا­لىق قازبا جۇمىستارىنان كەزىگەتىن زاتتىق ايعاقتار ولاردىڭ التاي, سايان, بايقال, وڭتۇستىك ءسىبىر جادىگەرلىكتەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. الدىمەن, ساز بالشىقتان يلەنگەن قول باسىنداي انا بەينەسىن مىسالعا الالىق. انگارا ساعاسى مالتا-بۋرەتتەن كەزىككەن بەينەلەردىڭ كوپشىلىگى – امۋلەت-انا بەينەسى. ەرەكشەلىگى, ءسىبىر وڭىرىندە ول مۇيىزدەن, سۇيەكتەن قىرنالعان. تاعى ءبىر عاجابى, حاكاسيادان تابىلعان «ءۇش ءجۇزدى» قۇداي بەينەسى دە وسىندا, اياقتارىن بۇگىپ وتىرعان قالپىندا الىپتەلگەن. كىسى باستى, ءپىل تۇمسىقتى, جولبارىس قۇيرىقتى بۇقا, باسىنىڭ جوعارعى جاعى اقبوكەن, تومەنگى جاعى بۇقا قوداس, ءارتۇرلى اڭداردىڭ باسى قاباتتاسقان مۇيىزتۇمسىق – «وعىز نامە» ەپوسىنداعى باسى بۇقا, دەنەسى اڭ وعىز قا­عان­نىڭ بەينەسىن ەسكە تۇسىرەدى. بايىرعى دراۆيد­تەردىڭ كەيىنگى جالعاسى تاميل, كاننادا, كوداگۋ, تۋلۋ, تەلەگۋ, كولامي, كون, كۋي, كۋۆي, براگۋي, كۋرۋكح, مالتو تايپالارى دەپ ەسەپتەلىنەدى. ولار­دىڭ ميفتەرىندە توپان سۋ تاسقىنى, وزدەرىنىڭ تۋ­عان توپىراقتى تاستاپ ءبىر جاقتان اۋىپ كەلگەندىكتەرى, ەكىنشى ءبىر اڭىزداردا سۋعا جۇتىلعان ليمۋريا الدە گوندۆانا قۇرلىعىن تاستاپ شىققاندارى اي­تىلادى. بۇلار دا شۋمەرلەر, سامارلار سياقتى التايدان, وڭتۇستىك سىبىردەن كەتكەن سياقتى. پارسى شىعاناعى مەن التاي اراسى ورال-التاي ءتىلدى ءبىر تەكتى حالىقتىڭ ىلگەرى-كەيىن ساپىرىلا كوشكەن ۇلى داڭعىلى بولدى. بىرەۋلەرى كەتىپ, ەكىنشىلەرى كەرى ورالىپ جاتتى. جوعارىدا تۇرىك-ارامەي, تۇرىك-دراۆيد جازۋ-سىزۋ تاڭبالارىن كەلتىرىپ, ۇقساستىقتارىنا نازار اۋدارا وتكەنبىز. سونداي جازۋ ۇقساستىعى شۋمەر-تۇرىك جازۋلارىندا دا بار.   شۋمەر بەلگىلەرى              تۇرىك بەلگىلەرى                     سۋرەت اسان ءباحتيدىڭ «شۋمەرى, سكيفى, كازاحي» كىتابىنان الىندى. ۇقساستىق كوپە-كورنەۋ. مۇنداي ۇقساستىق ارامەي, دراۆيد بەلگىلەرى مەن تاڭ­با­لارىنا ءتان. ۇقساستىقتار بىرىنەن-ءبىرى الدى دەگەندى ەمەس, تاريحتىڭ ءبىر كەزەڭدەرىندە بۇلاردىڭ ءبىر ورتادا ارالاس-قۇرالاستى بولعانىن اي­عاق­تايدى. شۋمەر سىزۋ تاڭبالارى ب.د.د. 2900 جىلدارى كورىنىس تاۋىپ, 2400 جىلدارى جۇيەلى جازۋعا اينالدى, دراۆيد تۇرىكتەرىنىڭ العاشقى جازۋلارى ب.د.د 2300 جىلدارعا جاتسا, ارامەي الىپپەسى ب.د.د حII عاسىردا قالىپتاستى. بۇل جازۋ-سىزۋلى حالىق­تاردىڭ قاي-قايسىسى دا بايىرعى وتاندارى التايدان قايسىبىر تاڭبالاردى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتكەن. سول تاڭبالاردى الىپبيلەرىنە ەنگىزە وتىرىپ, جاڭا جازۋ قالىپتاستىرعان. وڭتۇستىككە اۋىپ بارعان كوشپەلى قاۋىمدار اراسىندا جازۋدىڭ ەرتە قالىپتاسۋى ەگيپەت اسەرى بولسا كەرەك. ال التايدا تاڭبا بەلگىلەرى وتە ەرتە دامىعانمەن, ونىڭ جۇيەلى جازۋعا اينالۋى كەيىنگى كەزەڭدەرگە سىلتەيدى. وركەنيەتتىڭ دامۋ جولدارىن وي ەلەگىنەن ءوت­كى­زىپ كورسەك, كورشى مەملەكەتتەر مەن قاۋىمدار ىق­پالى, بيلەۋشىلەردىڭ يگى باسەكەلەستىگى بولماي قوي­مايتىن سياقتى. ماسەلەن, اسسيريا پاتشاسى اششۋربانيپال ءوزىنىڭ كىتاپحاناسىنا شۋمەر جازۋى تاقتاي­شالارىن جيناتىپ, وقىپ وتىرعان. شۋمەر اسەرىمەن وسى ءوڭىردىڭ ۇلكەن-كىشى مەملەكەتتەرىندە, ءتىپتى تايپالىق قاۋىمداستىقتارىندا ءتول جازۋلار پايدا بولدى. ولاردىڭ دا ءبىر-بىرىنەن العانى از ەمەس, بىراق انادان الدىڭ, مىنادان الدىڭ دەگەن ءاڭ­گىمە جوق. ال تۇرىكتەردىڭ ءوز ءالىپبيىن ويلاپ تاپ­قانىنا كۇدىكتەنۋ, تۇرىكتىڭ ويلاۋ قابىلەتىنە كۇدىك­تەنۋ – ەۆروتسەنتريزمنىڭ سارقىنشاعى دەمەسكە لاج جوق. پروتوتۇرىك جازۋى قىتاي جازۋلارىمەن ءبىر شامادا پايدا بولعان سىڭايلى. حەنان ولكەسىنىڭ سياوتۋن اۋىلى ىرگەسىنەن تابىلعان شان مەملە­كەتى­نىڭ پيكتوگرافيالىق جادىگەرلىكتەرى – قۇربانعا شا­لىنعان مالدىڭ سۇيەگىنە, تاسباقا سۇيەگىنە جا­زىل­عان جازۋلار – قىتاي يەروگليفىنىڭ باستاۋى دەپ باعالانادى. بۇل جازۋلار ب.د.د حIII عاسىر دەپ تاڭ­بالانعان (يستوريا ۆوستوكا. م, 1997). ق.سارت­قو­جا­ ۇلى جيناستىرىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەن تۇرىك الەمىنە قاتىستى قىرۋار تاڭبالار ءالى تالاي زەرتتەۋلەرگە مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز. سولاردىڭ اراسىن­دا سارىوزەننىڭ سولتۇستىك جاپ­سارىنان تا­بىل­عان قالايى قاڭىلتىرداعى تاڭبا­لار. قىتاي عالىم­دارى ونى ين, چجوۋ داۋىرىنە جاتاتىن كوش­پەلى تايپالاردىڭ مۇراسى دەپ تاۋىپ وتىر. ال ين مەملەكەتىنىڭ تاريحى ب.د.د XIV عاسىردان باستا­لا­تىنى بەلگىلى. بۇل وڭىردە ەجەلگى زامانداردا عۇن مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن لاۋلەن, بايان تايپالارى جاساعانى انىق. قالايى قاڭىل­تىر­عا 22 تاڭبا شەنەلگەن. ولاردىڭ ءبارى دە تۇرىك بىتىكتاس جازۋلارىنىڭ تاڭبالارىنا ساي كەپ تۇر. ال عۇندار مەن تۇرىكتەردىڭ مەكەنى چەندە, جەحەدان كەزدەسكەن ۇشكىل باكىدەگى 45 تاڭبانىڭ 20-سى ەۋروپاداعى ەترۋسك, 20-سى ورتا ازيا, تاعى ءبىر 20-سى ورحون تاڭبالارىمەن بىردەي بوپ شىقتى. باكىدەگى تاڭبالار ب.د.د VII-IV عاسىر جادىگەرلىگى دەپ تابىلىپ وتىر. كىتاپقا ەنگەن VIII, ح كەستەلەر نەگىزىندە ءبىراز ءماندى قورىتىن­دىلار شىعارۋعا بولادى. سارىوزەن تاڭبا­لارىنىڭ ەۋروپاعا ب.د.د VIII عاسىردا ۇزاعان سكيفتەردەن, ءتىپتى ودان دا ەرتەدە ب.د.د. حIII عاسىردا اۋەلى كىشى ازياعا كەلىپ, كەيىن ترويانىڭ ءتىرى قالعان باتىرى ەنەيمەن ريم توپىراعىنا اۋعان ەترۋسكلەردەن كەزدەسۋى وي قوز­عاماي قويمايدى. قيىر كەتىپ, ارقانى سىرت سالعان قاۋىمداردىڭ بىرەۋلەردىڭ تاڭبالارىن «ارقالاپ كوشىپ» نە ازاپتارى بار, ولار تاڭبا اكەتپەگەن, سارىوزەن, موڭعول, التاي ەجەلگى كوش­پەلى تايپا­لارىنىڭ ورتاق مۇراسى جازۋ اكەتكەن. ءسويتىپ, پروتوتۇرىك جازۋىنىڭ العاشقى نۇسقاۋلارى ب.د.د. حIII عاسىردا كورىنىس تاپتى دەۋگە سەبەپ جەتكىلىكتى. ولار عۇن, ءۇيسىن مەملەكەتتەرىندە قولدانىستا بوپ, وڭتۇستىك عۇندار اراسىندا جانە جەتىسۋدا ساقتال­عان. «حانناما» جىلناما­سىندا كەزدەسەتىن لاۋشان, حۋحانە تاڭىرقۇت حاتتارىنىڭ ءۇزىندى­لەرى, ءۇيسىن كۇنبيلەرىنىڭ حان سارايىنا جولداۋ­لارى عۇن جازۋىنىڭ كەڭ كولەمدە قولدانىلعانىن ايعاقتاي­دى. ونىڭ كوز ۇيرەنگەن قالىپتى جاعداي بولعانى سونشالىق – جىلناماشىلار عۇن, ءۇي­سىن­دەردىڭ قاي تىلدە, قانداي الىپبيمەن جازعا­نىن ءتاپ­تىشتەپ جاتپاعان. تالاس جارتاستارىندا ساق­تال­عان ءۇيسىن جازۋلارىنىڭ نۇسقالارىن باتىس تۇرىك قاعاندارى ەلشىلىك قارىم-قاتىستا ەركىن قولداندى. 568 جىلى تۇرىك ەلشىلەرى ۆيزانتيا يمپەراتورى يۋستين II-گە تاپسىرعان حاتىن مەناندر پروتەكتور «سكيف جازۋى­مەن» جازىلعان دەپ كورسەتكەن. س.گ. كلياش­تورنىيدىڭ اق قاعازعا قارا سيامەن جازىلعانعا كۇمان كەلتىرىپ, اسىلى «سوعدى» جازۋىمەن جازىل­عان شىعار دەۋىن ءتۇسىنۋ قيىن. تۇرىكتەردى سكيف دەپ جازۋ ۆيزانتيا داع­دىسى ەكەنىنە اننا كومينا كىتابى كۋا. حات, شا­ما­­لاۋىمىزشا, تالاس تۇرىك جازۋىمەن جازىلعان. انەس ساراي. (سوڭى. باسى وتكەن نومىرلەردە).