مىندەت ورىندالادى ينفلياتسيانىڭ تابيعاتىن بىلسەڭ, وعان قارسى تۇرۋعا بولادى

ەلدەگى باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى. ينفلياتسيانى تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تابيعاتىن ايقىنداۋ جونىندە زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. تومەندە بەرىلگەن تالداۋ وقىرمانداردىڭ ينفلياتسيانىڭ قالىپتاسۋى, ونىڭ قانداي نەگىزگى سەبەپتەرى بار جانە ولار ينفلياتسياعا قالاي اسەر ەتەدى دەگەن سياقتى سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرەدى دەپ ويلايمىن. سىرتقى ايا جانە  ىشكى فاكتورلار ەل ىشىندەگى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەر ىشكى, سول سياقتى سىرتقى سيپاتتاعى سەبەپتەر­دىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى. سوعان بايلانىس­تى ينفلياتسيانىڭ فاكتورلارىن ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا تيەسىلى بولۋىنا قاراي توپتاۋعا بولادى. ماسەلەن, مۇنايدىڭ, مەتال­داردىڭ, بيدايدىڭ الەمدىك باعاسى, سونداي-اق الەمدىك ينفلياتسيا سىرتقى فاك­تورلارعا جاتادى. ىشكى فاكتورلارعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ەڭبەكاقىعا جۇمسالاتىن شىعىستارى, جەكە تۇلعالارعا ترانسفەرتتەر, جۇمىس كۇشىنە جۇمسالاتىن ۇلەس شى­عى­نى (نەمەسە تاۋار نارىعىنىڭ باسەكەلەستىك دەڭگەيى), سونداي-اق جەكە فاكتور – ينفلياتسيانىڭ پارمەندىلىگى جاتادى. قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى قاتىساتىنىن ەسكەرسەك, الەمدىك تاۋار جانە قارجى نارىقتا­رىنداعى احۋال ەلدىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سوندىق­تان دا قازاقستانداعى ينفلياتسيا مۇنايدىڭ, مەتال­داردىڭ, بيدايدىڭ الەمدىك باعالا­رىنىڭ وزگەرۋىنەن بولاتىن اسەرلەرگە ايتار­لىقتاي تاۋەلدى, سەبەبى, رەسپۋبليكا وسى تاۋار تۇرلەرىنىڭ ەكسپورتەرى بولىپ تابىلادى. پارمەندىلىك… كۇردەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ۇدە­رىس رەتىندە ينفلياتسيانىڭ پارمەندىلىك قا­سيە­تى بار. باسقا سوزبەن ايتقاندا, وتكەن كەزەڭنىڭ ينفلياتسياسى اعىمداعى كەزەڭنىڭ ينفلياتسياسىنا اسەر ەتەدى. كوپتەگەن ۇدەرىس­تەر ينفلياتسيا پارمەندىلىگىنىڭ سەبەپتەرى, ال حالىقتىڭ ىشكى, سول سياقتى سىرتقى سەبەپ­تەردىڭ اسەرىنەن تۋىنداۋى مۇمكىن ينفليا­تسيالىق كۇتۋلەرى جانە تۇ­تىنۋ تاۋارلارى باعالارىنىڭ ماۋسىم­دىق وزگەرىستەرى نەگىزگى سەبەپتەر بولىپ تابىلادى. مىسالى, جىل سايىن قاڭتار-ناۋرىزدا جانە قازان-جەلتوقساندا ينف­ليا­تسيالىق ۇدەرىستەر كۇشەيەدى, ال جازعى ۋاقىت كەزەڭىندە ولار تومەندەيدى. بۇل وندىرىستەگى نارىققا ماۋسىمدىق ازىق-ءتۇ­لىكتى: كوكونىستەردى, جەمىستەردى, ءسۇتتى ءجا­نە باسقا دا ازىق-ت ۇلىكتى ۇسىنۋداعى ءوز­گە­رىستەرمەن بايلانىستى. ينفلياتسيا پارمەندىلىگىنىڭ قازاقستان­داعى باسەكەلەستىك ورتانىڭ دەڭگەيىمەن دە بايلانىستى بولاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ينفلياتسيانىڭ كوتەرىلۋىنە ەكونوميكا­داعى جيىنتىق ۇسىنىستىڭ ءوسۋ قارقىنى­نان اسىپ تۇسەتىن سۇرانىستىڭ ۇلعايۋى ىقپال ەتەدى. بۇل مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جالاقىعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ, سونداي-اق جەكە تۇلعالارعا بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن ترانسفەرتتەردىڭ: زەينەتاقىنىڭ, وقۋ­شىلارعا بەرىلەتىن شاكىرتاقىنىڭ, ءتۇرلى ساناتتاعى ازاماتتارعا بەرىلەتىن جاردەم­اقى­لاردىڭ ۇلعايۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى بيۋدجەت سالاسىن­داعى قىزمەتكەرلەرگە جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە, جالاقى, سونداي-اق زەينەت­اقىلار, شاكىرتاقىلار ۇنەمى وسۋدە. 2011 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ زەينەتاقىلار, شاكىرتاقىلار مەن جاردەماقىلار 30%-عا, 2011 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بيۋدجەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 30%-عا كوتەرىلدى. وسىنىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرگە اسەرىن تيگىزەدى, حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن ارتتىرادى, ەكونوميكاداعى جيىنتىق سۇرا­نىس­تىڭ وسۋىنە ىقپال ەتىپ, ناتيجەسىندە, ەلدەگى باعانىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى. جانە باسەكەلەستىك زاڭدارى بويىنشا قازاقستان نارىعىنىڭ باسەكەلەستىك ورتاسى ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ ماڭىزدى فاك­تور­لارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. نا­رىقتا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى جەتكىزۋشىلەر كوپ بولعان سايىن, باسەكەلەستىك ورتانىڭ دا سونشالىقتى جوعارى, باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى ءۇشىن سەبەپتەردىڭ دە سوعۇرلىم از بولاتىندىعى بەلگىلى. بايىپتى باسەكە­لەستىك تاۋار ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتىپ, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە باعانىڭ ءتو­مەن­دەۋىنە اكەپ سوعادى. تۇتىنۋ باعالارى ين­دەكسىنىڭ (تبي) قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ۇلەسى قازاقستاندا ايتار­لىق­تاي جوعارى (35% استام). تيىسىنشە, ينفلياتسيا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ وزگەرىستەرىنە وتە سەزىمتال كۇيدە قالىپ وتىر. سونىمەن قاتار ەلدىڭ بولشەك ساۋدا نارىعىندا پايدا تابۋ ماقساتىندا حالىق تۇتىناتىن تاۋارلار باعاسىن ءوز بەتىنشە كوتەرەتىن كوپتەگەن دەلدالدار جۇمىس ىستەيدى جانە مۇنداي احۋال ولاردىڭ با­عا­سىنىڭ نەگىزسىز كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتە الادى. سوندىقتان نارىقتا دۇرىس ءارى ءتيىمدى ساۋدا, نارىققا ەركىن كىرۋ, تۇتىنۋ­شىلارعا تاسىمالداۋ جانە جەتكىزۋ, سون­داي-اق جالپى العاندا ءوندىرۋ قالىپتاس­پايىن­شا ينفلياتسيانى قولايلى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ قيىنعا سوعادى. سونداي-اق, قا­زاق­ستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باعى­تىندا دامۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەرىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن ەسكەرسەك, ىشكى نارىقتا اۋىل شارۋاشى­لىعى ءونىمىنىڭ ءوندىرىسىن دا­مى­تۋعا اسا كوڭىل ءبولۋ قاجەت. ترەندتەردىڭ سينۋسويدتارى… وسىلايشا, ينفلياتسيانى تالداۋ نەگىزىندە ينفلياتسيا فاكتورلارىنىڭ نەگىزگى توپتا­رىنىڭ ىقپال ەتۋ دارەجەسى (پايىزدارمەن) الىندى (سۋرەتتى قاراڭىز). فاكتورلاردىڭ سىرتقى جانە ىشكى توپتارىمەن قاتار ينف­لياتسيانىڭ پارمەندىلىگى جەكە قاراستى­رىلدى. سۋرەتتە بەرىلگەن ينفلياتسيا تالداۋى 2007-2010 جىلداردى قامتيدى. تالداۋ ناتيجەسى قاراستىرىلىپ وتىرعان بۇكىل كەزەڭ ىشىندە ينفلياتسيانىڭ قۇرا­مىنداعى نەعۇرلىم ۇلكەن ۇلەس ينفلياتسيانىڭ ءپار­مەندىلىگىنە تيەسىلى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. 2007 جانە 2010 جىلدارى سىرتقى فاك­تور­لاردىڭ ينفلياتسياعا ىقپال ەتۋى با­رىنشا كۇشتى بولدى, ال 2008 جانە 2009 جىلدارى وسى فاكتورلار ينف­لياتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ باسەڭدەۋىنە سەبەپشى بولدى. وزگەشە ايتقاندا, شيكىزات پەن اكتيۆ­تەر­دىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ ءوسۋى اياسىنداعى الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدا­رىس الدىندا ينفلياتسيا كوپ دارەجەدە سىرت­قى فاكتورلار ەسەبىنەن قالىپتاس­تىرىلدى. وسىنداي قۇبىلىس 2010 جىلى دا بايقالدى. ىشكى فاكتورلار 2008 جىلى ينفلياتسياعا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى, ال 2009 جىلى وسىنداي اسەر ەتۋ ايتار­لىق­تاي كۇشەيدى. … جانە اسەر ەتۋ تەتىكتەرى جاھاندانۋ ۇدەرىسى, مەملەكەتتەردىڭ ىقپالداسۋى, الەمدىك قارجى جانە قور, تاۋار جانە شيكىزات نارىقتارىنىڭ جۇ­مىسى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا ايتار­لىقتاي اسەر ەتەدى. تالداۋ كورسەتىپ وتىر­عانداي, قازىرگى كەزدە, سىرتقى نا­رىقتىڭ ىشكى ۇدەرىستەرگە ىقپال ەتۋ اسەرى كۇشەيىپ وتىر. سونىمەن قاتار, ين­فليا­تسيالىق ۇدە­رىس­تەردىڭ قالىپتاسۋىنا سون­داي-اق بىرقاتار تۇبەگەيلى ىشكى پروبلەمالار جانە, ەڭ الدىمەن, قازاقستان نا­رىعىنداعى باسەكە­لەستىك دەڭگەيىنىڭ جەتىسپەۋى سەبەپشى بولدى. اتالعان فاكتورلار بىرگە جانە سول سياقتى جەكە العاندا ينفلياتسيا قارقىنىنىڭ ورىستەۋى قاۋپىن تۋعىزادى, بۇل ينفلياتسيانى تەجەۋ ءۇشىن ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋدى تالاپ ەتەدى. ينفلياتسيانى باسقارۋ, ونى قالىپتى شەكتە ۇستاپ تۇرۋ, بولجانعان جانە ەسەپتەلگەن سالدارلارى بار ينفلياتسياعا قارسى جۇيەلىك ساياساتتى جۇرگىزۋ ءۇشىن ونىڭ ءما­نىن, مەحانيزمدەرىن جانە وسى مەحانيزمدەردى ىسكە قوساتىن فاكتورلاردى جاقسى ءبىلۋ قاجەت. ءوزىنىڭ سيپاتىنا, قارقىنىنا, پايدا بولۋىنا قاراي ينفلياتسيالىق ۇدە­رىستەر ءارتۇرلى بولادى. ولار تەك بەلگىلى ءبىر ساياساتتىڭ تىكەلەي ناتيجەسى رەتىندە قاراستىرىلمايدى, سەبەبى, باعالاردىڭ ءوسۋى ەكونوميكاداعى تەرەڭ ۇدەرىستەردىڭ شاراسىز ناتيجەلەرى, جيىنتىق سۇرانىس پەن ۇسىنىس, جيناقتاۋ مەن تۇتىنۋ ارا­سىن­داعى تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ ءوسۋىنىڭ وبەك­تيۆتى سالدارى جانە ت.س بولىپ تابىلادى. وسى پروبلەمانى شەشۋ ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانە ۇلتتىق بانك قابىلداعان ءىس-قيمىلداردىڭ ۇيلە­سىم­دىلىگىنەن جانە كەلىسىمدىلىگىنەن تۇرا­دى. ۇلتتىق بانك ءوز تاراپىنان «اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنا» سايكەس باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى قولداناتىن بولادى. * * * وسى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىمەن ۇلت­تىق بانكتىڭ «ەكونوميكالىق شولۋ» رەسمي باسىلىمىنىڭ جاقىن ارادا شىعاتىن شىعارىلىمدارىنان نەعۇرلىم جان-جاقتى تانىسا الاسىزدار. -------------------------- RSS ينفلياتسيانىڭ شىعۋ تەگىنە قاراماس­تان. نارىقتاعى باعا تۇراقتىلىعىن ۇس­تاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتە قۇرالداردىڭ جەتكىلىكتى جيىنتىعى بو­لۋى ءتيىس. TW ينفلياتسياعا ارنالعان تىزگىن. داۋرەن شاياحمەت, قر ۇب زەرتتەۋ جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ساراپشىسى.