تاريحتىڭ تۇگەندەلگەن ءبىر پاراعى

«ادەبيەت جانە ىزگىلىك» كلۋبى­نىڭ جەتەكشىسى, اقىن مۇراتحان شوقاننىڭ قۇراس­تىرۋىمەن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك جەمىسى» ءومىربايان­دىق-انىقتامالىق كىتاپتىڭ تۇساۋ­كەسەرى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ءوتتى. الىس-جاقىن شەتەلدەردەن 1 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى­نىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك جەمىسى ەكەنىن باياندايتىن كىتاپ ار­قى­لى بۇگىندە ءتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن كوپ­تە­گەن تانىمال ەسىمدەرمەن قايتا قاۋىشتىق. مىنە, «قۇران-كارىمدى» قازاقشا تو­­لىعىمەن اۋدارعان «ءتۇر­كى الەمىنىڭ عۇلا­ماسى» حاليفا التاي اتا­مىز­دىڭ ەسىمىن قۇداي-اۋ, بۇگىندە بىلمەيتىن قازاق بالاسى بار ما ەلىمىزدە, بولماسا قازاق ەلىنىڭ نا­مىسىن قورعاپ, الاماندا اتوي سالمادىم دەپ ارماندا كەتكەن كەشەگى ەسىل ەر مۇستافا وزتۇرىكتىڭ گۇرزىدەي جۇدى­رى­عىن تاس تۇيگەن قالپىنداعى سۋرەتى جانىڭىزدى جالىنعا وراپ وتەر ەدى. كى­تاپ­تاعى تۇلعالاردى تولتىرعان ازاماتتاردىڭ ىشىندە ءتۇر­كيا­دان تاريحي وتانىنا ورالعان ايتۋلى ءدىن­تانۋشى عالىم مۇرتازا ب ۇلىتاي مەن شىعىس­تانۋ­شى عالىم يسلام جەمەنەيدىڭ ەڭبەكتەرى يس­لامعا بەت بۇرعان قازاق بالاسىنىڭ قاي-قاي­سى­سىنا دا ەتەنە تانىس ەمەس پە؟ بولماسا فيلولوگيا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى قارجاۋباي سارتقوجا­ ۇلى مەن دۇكەن ءماسىمحان ۇلىنىڭ ءتۇرلى باسى­لىم­داردا جا­رىق كورىپ جاتاتىن تۇشىمدى دۇنيە­لەرى­نە وقىر­ماننىڭ كوز قىرىن سالماي ءوتۋى مۇمكىن بە؟ «عا­لىم­دار مەن ماماندار» دەپ اتالاتىن بولىمنەن تۋعان جەردىڭ عىلى­مى­نا تولاعاي ۇلەس قوسىپ ءجۇر­گەن مۇنان دا باسقا كوپتەگەن قىزىق تاعدىر­لارمەن قاۋىشاسىز. «ونەر ادامدارى» بولىمىنەن اتى اڭىز­عا اينالعان ميرەللا فرەنني مەن پلاچيدو دومينگولارمەن بىرگە ساحنادا ونەر كورسەتكەن قازاق­تىڭ تۇڭعىش ءانشىسى مايرا مۇ­حا­مەد­قى­زى­نىڭ, الەمدىك وپەرالاردىڭ باس كەيىپكەرلەرىن سومداعان وپەرا ءانشىسى قابىلاش ابىكەي­ ۇلىنىڭ ءومىربايانىن وقىپ وتىرىپ, سونداي-اق اقىن قۇل-كەرىم ەلەمەس, كۇنى كەشە دۇنيەدەن وز­عان سازگەر, ءانشى ەرمۇرات زەيىپحان, ايتىسكەر اقىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, اتامەكەنگە ورالعان قانداستارىمىزدىڭ مۇڭ-مۇق­تا­جىن جازۋدا جار­عاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇر­گەن ارىپتەس­تەرى­مىز­دەن ەسەنگۇل كاپقىزى, بەكەن قاي­رات ۇلى, قۇت­ماعامبەت قونىسباەۆ سىندى زامانداستار بەينەسىمەن بەتپە-بەت كەلگەندە, اپىر-اي, شەت ەلدە جۇرسە دە قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلىنىڭ قايماعىن بۇزباي, وسىنشاما ءمولدىر كۇيىندە ساقتاپ كەلگەن بۇل نەت­كەن قۇدىرەت دەپ تاڭدانباسقا لاجىمىز قالماعان. بايراقتى ءباي­گەلەردە قازاق­تىڭ نامىسىن جىرتىپ جۇرگەن باتىر ۇلدارىمىز, وليمپيادا جەڭىم­پاز­دارى باقىت سارسەكباەۆ پەن قانات يسلام ەسىمدەرىن ەل-جۇرتى الدەقاشان تاۋەلسىزدىك جىلناما­سى­نا قوسىپ قويعانىن ەسكەرسەك, اتتوبەلىندەي قازاق بالاسىن ەندىگى كەزدە ورالمان, تۇرعىلىقتى دەپ ءبولىپ-جارماي, ورتاق مۇددەگە جۇمىلا كىرىسىپ كەتەتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ايتۋ پارىزىمىز. «كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن ازاماتتار» ءبولى­مىنە زەر سالار بولساڭىز, شەتتەن كەلگەن قانداستارىمىز تەك رۋحاني قۇندىلىقتارعا مول ۇلەس قوسۋمەن شەكتەلمەي, باسقا دا سالالاردان سول ەلدىڭ وزىق ويلارى مەن ۇلگىلەرىن ەلىنە مولىنان الىپ كەلگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. جيىرما جىل­دا قازاق ەلىنە دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىنەن قانداي كورنەكتى ۇل مەن قىزدارى قونىس اۋدارعانىن بىلە ءجۇرۋ ءۇشىن تاريح بەتتەرىن وسىلاي ءبىر تۇگەندەپ تاستاۋ كەرەك تە شىعار, ارينە. بىراق تاريحي وتانىنا ورال­عالى ارادا قانشاما جىلدار وتكەن­مەن ءوزىن ورالمانمىن دەپ اتاۋدان ارىل­ماي­تىن كەيبىر باۋىرلارى­مىز­دى كەزىكتىرگەندە, قازاقتىڭ قازىر ءبىر-ءبىرىنىڭ بويىنان بوتەندىكتى ىزدەيتىن كەز ەمەس, كەرىسىنشە ءبىر-بىرىنەن بۇتىندىكتى ىزدەيتىن ۋاقىت ەكەنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر كەشىن اقىن ۇلىق­­بەك ەسداۋلەتتىڭ جۇرگىزىپ وتىرۋى­نىڭ ءوزى بۇل شارانىڭ تاۋەلسىزدىك تويىنا قا­زاقى رۋحتا جاسالعان تاماشا تارتۋ ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. كىتاپتىڭ ال­قىزىل لەنتاسىن پرەزيدەنتتىك مادە­نيەت ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ قيىپ, شەت ەلدەگى قانداس باۋىر­لاردى تۋعان جەرگە تارتۋدىڭ تاريحي بەلەستەرىنە توق­تا­لىپ ءوتتى. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەا­تى, جازۋشى الىبەك اس­قاروۆ پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى باسشى­سى­نىڭ ورىنباسارى ءماۋ­لەن اشىمباەۆتىڭ كەشكە قاتىسۋ­شى­لار­عا جولداعان ارناۋ ءسوزىن وقىپ بەرىپ, تاۋەلسىزدىك تۇعىرى قا­زاق­تىڭ تۇتاستى­عى­مەن عانا بەكي تۇسەتىنىن ايتتى. «ورالمان» اتاۋى كوپ ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيدى. تۋعان جەرىن اڭساپ كەلگەن باۋىر­لارعا لايىق باسقا ات تابۋ كەرەك. وسىعان ساي دۇرىس اتاۋدى بىرلەسە ىزدەيىك دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى. جازۋشى-دراماتۋرگ سۇل­تانالى بالعاباەۆ قازاقستاندا جۇرگىزى­لىپ وتىرعان كوشى-قون ساياساتى باسقا بىردە-ءبىر ەلدە جوق, ول تەك ەلباسىنىڭ قولداۋى­مەن عانا جۇزەگە اسىپ وتىرعان ءىس دەپ, اتاپ ءوتتى. ساحنادا قابى­لاش ابىكەي ۇلى اۋەلەتە ءان شىرقاپ, كەش اجارىنا ءسان بەردى. اڭ­ساعان مۇراتى اتامەكەنگە جەتۋ بولعان قانداستار سول ارمانعا بۇگىن قاپىسىز جەتكەن باقىتى تۋرالى بايانداۋدان جالىقپادى. قاراشاش توقسانباي.