– ولەگ الەكساندروۆيچ, «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» جاڭا زاڭدى ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىندادى؟
– قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى 2005 جىلعى ماۋسىمدا قابىلداندى جانە ونىڭ نورمالارى قازاقستاننىڭ ىرىقتاندىرىلعان ۆاليۋتالىق رەجىمگە كوشۋىنە جانە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار مونيتورينگى جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز قۇرادى. بۇل كوشۋ 2007 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇزەگە اسىرىلدى, ول كەزدە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى وتكىزۋدىڭ رۇقسات بەرۋ رەجىمى تولىعىمەن كۇشىن جويىپ, قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار بويىنشا مونيتورينگ جۇيەسىن جانە اقپاراتتىق-تالدامالىق بازانى قۇرۋعا باسا رەتتەۋشىلىك نازار اۋدارىلدى. ءىرى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار بويىنشا تالدامالىق اقپاراتتى الۋ مۇمكىندىگى قازاقستاننىڭ تولەم بالانسىنىڭ جانە سىرتقى بورىشىنىڭ ستاتيستيكاسىن ساپالى تۇردە جاقسارتۋعا, ەڭ جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن جان-جاقتى تالدامالىق اقپاراتتى قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق, بولجامدىق جۇمىستاردى دامىتۋعا نەگىز قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وتكەن ون جىلدىق تاڭدالعان باعىتتىڭ دۇرىس ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, وسى ۋاقىت ىشىندە ەلدىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق ۇستانىمى ايتارلىقتاي قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە ۇشىرادى – قازاقستان الەمدىك ەكونوميكانىڭ تولىق قۇقىلى مۇشەسى بولدى, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋىمەن قاتار كاپيتالدىڭ شەتەلگە اكەتىلۋى ۇلعايدى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2016 جىلدان باستاپ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) قوسىلدى.
جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلار مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويۋدا. مىسالى, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋىمەن شەتەلدىك قارجىلىق ەمەس ۇيىمداردىڭ فيليالدارىنىڭ ىشكى نارىقتا كوممەرتسيالىق قاتىسۋى ءۇشىن قىزمەتتىڭ جاڭا سالالارى اشىلۋدا, ال 2020 جىلعى جەلتوقساننان باستاپ شەتەلدىك بانكتەردىڭ جانە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارى قازاقستاننىڭ قارجىلىق قىزمەتتەر نارىعىنا كىرە الادى. بۇدان باسقا, سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا «قورعاس» شەكارا ماڭى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى قۇرىلدى, ولاردىڭ اۋماعىندا ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ ەرەكشە رەجىمى كوزدەلەدى. قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق زاڭناماسىنىڭ ەكونوميكالىق ورتانىڭ دامۋىنا جانە زاڭنامانىڭ سوڭعى وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلۋى «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» قولدانىستاعى زاڭنىڭ ءىس جۇزىندە بۇكىل نورمالارىن ناقتىلاۋدى نەمەسە قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدى – وزگەرىستەر كولەمى قولدانىستاعى ۆاليۋتالىق زاڭنامانىڭ 50%-دان استام نورماسىن قوزعايدى. سوندىقتان, ۆاليۋتالىق رەتتەۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ولارمەن بايلانىستى اقپاراتتىق تالاپتاردىڭ ساقتالۋىنا قاراماستان, زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن ازىرلەۋ تالاپ ەتىلدى.
– بۇل قۇجاتتا قازاقستاننىڭ كوپ جىلدار بويى ىسكە اسىرىپ وتىرعان ۆاليۋتالىق رەجىمدى ىرىقتاندىرۋ باعىتى ساقتالا ما؟
– وسىعان دەيىن اتاپ وتكەنىمدەي, زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى ۆاليۋتالىق وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋدىڭ ماقساتتارىن قايتا قاراۋدى كوزدەمەيدى جانە ىرىقتاندىرىلعان ۆاليۋتالىق رەجىمنىڭ تۇجىرىمدامالىق قاعيداتتارىن وزگەرتپەيدى.
بارلىق ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر نەگىزىنەن ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار بويىنشا بارابار اقپاراتتىق بازانى قۇرۋعا باعىتتالعان, ول بازا ماكروەكونوميكالىق ستاتيستيكانى قالىپتاستىرۋ, كاپيتالدىڭ ترانسشەكارالىق اعىندارىنا بايلانىستى تاۋەكەلدەر مەن سىن-قاتەرلەردى انىقتاۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋ, اقشانى جىلىستاۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل سياقتى مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ ماقساتتارىنا جاۋاپ بەرەدى.
مۇنداي بازانى قۇرۋ دەرەكتەردى باقىلاۋ جانە وڭدەۋ راسىمدەرىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋعا جانە تسيفرلاندىرۋعا ماڭىزدى قادام بولادى. سوندىقتان, جوسپارلانىپ وتىرعان وزگەرىستەر مەملەكەتتىك رەتتتەۋدىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرە وتىرىپ, بيزنەس ءۇشىن كەدەرگى كەلتىرمەيدى, سەبەبى زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى ۆاليۋتالىق رەتتەۋگە بايلانىستى راسىمدەردى جەڭىلدەتۋدى قوسا العاندا, ونىڭ رەجىمدەرىن وڭتايلاندىرۋدى كوزدەيدى.
– جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋى بيزنەستىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي قالاي اسەر ەتەدى؟
– نەگىزىنەن, ۆاليۋتالىق زاڭنامانىڭ نورمالارى اقپاراتتىق قۇرالداردى وڭتايلاندىرۋ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اكتىلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ ماقساتتارى ءۇشىن ناقتىلانادى. اقپاراتتىق قۇرالداردا باستى نازار ۋاكىلەتتى بانك ارقىلى تولەمدى (اقشا اۋدارىمىن) جۇرگىزۋ كەزەڭىندە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار تۋرالى مالىمەتتەردى جيناۋعا اۋدارىلادى. بانك وتكىزەتىن ۆاليۋتالىق باقىلاۋدىڭ نەگىزگى تۇراقتى راسىمدەرىنىڭ ءبىرى كليەنتتىڭ ۆاليۋتالىق وپەراتسيا بويىنشا تولەم (اقشا اۋدارىمىن) جۇرگىزۋىنىڭ نەگىزدىلىگىن تەكسەرۋ بولىپ تابىلادى – ءدال وسى كەزەڭدە جۇرگىزىلەتىن ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار تۋرالى اقپاراتتى جيناۋ بولجانادى. بۇل بانكتەر ءۇشىن اكىمشىلىك ەسەپتەر قالىپتاستىرۋ راسىمدەرىن الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بانكتەر ولاردىڭ شەڭبەرىندە تولەمدەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى بويىنشا ىرىكتەۋ جاساپ, ولاردى ۆاليۋتالىق دوسەدەن دەرەكتەرمەن تولىقتىردى.
بۇل رەتتە كليەنتتەر ءۇشىن بۇل تولەمدەر (اقشا اۋدارىمدارىن) جۇرگىزۋدىڭ قولدانىستاعى ءتارتىبىن ءىس جۇزىندە وزگەرتپەيدى, ال بانكتەر ءۇشىن دەرەكتەردى ۇلتتىق بانككە بەرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ اكىمشىلىك ەسەپتىلىك نىساندارىنىڭ جانە تيىسىنشە, ولاردى قالىپتاستىرۋعا تارتىلعان رەسۋرستاردىڭ سانىن قىسقارتۋمەن وتەلەدى.
زاڭعا سونداي-اق, رەزيدەنتتەر اراسىنداعى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن, ەكسپورتتىق ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى قازاقستاننىڭ بانكتەرىندەگى شوتتارعا ەسەپتەمەي پايدالانۋعا جول بەرىلەتىن وپەراتسيالاردىڭ تىزبەسىن كەڭەيتەتىن نورمالار ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, وسىعان دەيىن اتاپ وتىلگەندەي, جاڭا زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ۆاليۋتالىق رەتتەۋ راسىمدەرىن وڭتايلاندىرۋ بولجانىپ وتىر. سوندىقتان, جاڭا زاڭدى قابىلداۋ ۆاليۋتالىق زاڭنامانىڭ تالاپتارىن ساقتاۋعا بايلانىستى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلاردىڭ اكىمشىلىك شىعىستارىن ۇلعايتۋعا اكەلمەيتىنى, ال دەرەكتەردى وڭدەۋدى اۆتوماتتاندىرۋدى جەتىلدىرۋگە قاراي ولاردىڭ قىسقارتىلاتىنى كۇتىلەدى.
– باسقا تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر بولجانا ما؟
– شىن مانىندە, جاڭا زاڭداعى بارلىق تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن شەتەلدىك قارجىلىق ەمەس ۇيىمداردىڭ فيليالدارى (وكىلدىكتەرى) ءۇشىن ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىك مارتەبەسىن قايتا قاراۋدان تۇرادى.
قولدانىستاعى ۆاليۋتالىق زاڭناماعا سايكەس شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى باس كومپانيانىڭ زاڭدى تىركەلگەن جەرىنە قاراي بەيرەزيدەنت دەپ تانىلادى. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى, مىسالى, ءوندىرۋشى سالالاردا, ەكسپورتتىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن جانە ەلدىڭ ءىجو-ءسىن وندىرەتىنىن جانە قازاقستاننىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋدان كىرىس الاتىنىن ەسكەرگەن ماڭىزدى. ماكروەكونوميكا تۇرعىسىنان العاندا شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ مۇنداي فيليالدارى قابىلداۋشى ەل – قازاقستاندا ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىق ورتالىعى بار دەربەس سۋبەكتىلەر رەتىندە قاراستىرىلادى.
وسىعان وراي, قازاقستانداعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ فيليالدارى قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى كولەمىن جانە ولاردىڭ ودان ءارى ءوسۋ الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ولاردىڭ قازاقستان زاڭناماسىنداعى رەزيدەنتتىگى مارتەبەسىن بىرىڭعاي ءتۇسىندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.
قازاقستان نارىعىنا جىبەرىلەتىن شەتەلدىك بانكتەردىڭ جانە ساقتاندىرۋ ۇيىمدارىنىڭ فيليالدارى قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا رەزيدەنتتەر دەپ تانىلادى, سوندىقتان, قازاقستانداعى كوممەرتسيالىق قاتىسۋى بار شەتەلدىك قارجىلىق ەمەس ۇيىمداردىڭ فيليالدارى ءۇشىن ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىك مارتەبەسى شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ بارلىق فيليالدارى ءۇشىن ورتاق رەزيدەنتتىك تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە قيسىندى جانە جۇيەلى قادام بولىپ تابىلادى.
– قازاقستاندا شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ قانشا فيليالى جۇمىس ىستەيدى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ ستاتيستيكالىق بيزنەس-تىركەلىمىندە تىكەلەي شەتەلدىك باقىلاۋداعى 4 مىڭنان استام فيليال مەن وكىلدىك بار. بۇل رەتتە, ەكونوميكالىق قىزىعۋشىلىق ورتالىعىنىڭ تۇجىرىمداماسىن نازارعا الا وتىرىپ, بۇل فيليالداردىڭ بارلىعى ۆاليۋتالىق زاڭناما جانە ماكروەكونوميكالىق ستاتيستيكا تۇرعىسىنان رەزيدەنتتەرگە جاتقىزىلا المايدى.
سالىق ورگاندارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, قازاقستانداعى ادىلەت ورگاندارى تىركەگەن شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرىنىڭ جالپى سانىنان كوممەرتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن فيليالدارعا شامامەن 40%-ى جاتادى. وسىلايشا, ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىك مارتەبەسىندەگى وزگەرىس قازاقستاندا تۇراقتى قۇرۋعا اكەلەتىن كاسىپكەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىراتىن شەتەلدىك قارجىلىق ەمەس ۇيىمداردىڭ فيليالدارىندا عانا ورىن الادى جانە قىزمەتى تەك قانا وكىلدىك فۋنكتسيالارىمەن شەكتەلەتىن شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ قۇرىلىمدىق بىرلىكتەرىنە قاتىستى بولمايدى.
قازاقستانداعى كوممەرتسيالىق قاتىسۋى بار شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى ءۇشىن ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىك مارتەبەسىن قايتا قاراۋ ناتيجەسى رەتىندە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار مونيتورينگى, كاپيتالدىڭ ترانسشەكارالىق قوزعالىسىن باعالاۋ جانە قازاقستانداعى شەتەلدىك كاپيتالدىڭ قاتىسۋى ءۇشىن بارابار بازانى قۇرۋ بولادى. دسۇ شەڭبەرىندە فيليالداردىڭ كوممەرتسيالىق تۇرعىدان قاتىسۋ سالالارى ەداۋىر كەڭەيىپ, بالاما اقپارات كوزدەرىنەن دەرەكتەر فيليالداردىڭ «رەزيدەنتتىك» وپەراتسيالارىن دۇرىس ءبولۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز بولۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىكتى ماكروەكونوميكالىق تۇجىرىمدامامەن كەلىسۋ تولەم بالانسىنىڭ ستاتيستيكاسى جانە ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار مونيتورينگى ماقساتتارى ءۇشىن اقپارات جيناۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى.
– شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارىنىڭ قىزمەتىنە ولاردىڭ رەزيدەنتتىگى مارتەبەسى اسەر ەتە مە؟ بۇل جاڭالىق ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا اكەلمەي مە؟
– ۇلتتىق بانك شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ وكىلدەرىمەن بىرگە زاڭ جوباسىنىڭ شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارىنا قاتىستى نورمالارىن تالقىلاۋدى جالعاستىرۋدا. وسى تالقىلاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا زاڭ جوباسىندا فيليالداردىڭ وپەراتسيالارى ءۇشىن بىرقاتار ەرەكشە جاعدايلار كوزدەلگەن.
زاڭ نورمالارىندا باس كومپانيالار – بەيرەزيدەنتتەر جانە ولاردىڭ قازاقستاندىق فيليالدارى اراسىندا كەز كەلگەن تولەمدەردى (اۋدارىمداردى) جۇرگىزۋگە شەكتەۋلەردىڭ بولماۋى, سونداي-اق, ولارعا قاتىستى ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە رەپاترياتسيالاۋ رەجىمىن قولدانۋدان بوساتۋ تىكەلەي بەلگىلەنگەن. رەزيدەنتتىك مارتەبەسىنەن تىس شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى (وكىلدىكتەرى) اراسىنداعى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى ەسەپ ايىرىسۋلار, سونداي-اق, ءونىمدى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ تالاپتارىمەن جۇمىس ىستەيتىن فيليالداردىڭ ەسەپ ايىرىسۋلارى شەكتەلمەيدى. بۇل ەرەكشە جاعدايلار شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ قولدانىستاعى رەجىمىن ساقتاۋعا جانە ولارعا اكىمشىلىك اۋىرتپالىقتى ۇلعايتۋعا اكەلمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اقپاراتتىق قۇرالدار بولىگىندە فيليالدارعا قازاقستاندا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا رەزيدەنتتەرمەن جانە بەيرەزيدەنتتەرمەن ۆاليۋتالىق وپەراتسيالار بويىنشا اقپارات ۇسىنۋ بويىنشا قولدانىستاعى تالاپ ساقتالادى.
شىن مانىندە, فيليالداردىڭ قىزمەتىندەگى ۆاليۋتالىق رەزيدەنتتىك مارتەبەسىنە بايلانىستى جالعىز وزگەرىس قازاقستاننىڭ اۋماعىندا وتكىزىلەتىن جانە تۇتىناتىن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ءۇشىن ەسەپ ايىرىسۋدىڭ بارلىق ءتۇرىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا اۋدارۋ بولىپ تابىلادى.
يليالداردىڭ سىرتقى ەكونوميكالىق وپەراتسيالاردى باس كومپانيانىڭ كەلىسىمشارتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن جۇزەگە اسىراتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋلار بويىنشا تالاپ نەگىزىنەن قازاقستاننىڭ ىشىندەگى فيليالدىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قازاقستاندىق جەتكىزۋشىلەرمەن وپەراتسيالاردى قوزعايدى.
بۇل شارا ەلدىڭ اۋماعىنداعى شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى ەسەپ ايىرىسۋلار سالاسىن شەكتەي وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دوللارسىزدانۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇل رەتتە قازىردىڭ وزىندە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ فيليالدارى مەن قازاقستاندىق زاڭدى تۇلعالار اراسىنداعى وپەراتسيالاردىڭ 50%-ىنا جۋىعى تەڭگەمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىن جانە بۇدان باسقا, ىشكى ۆاليۋتا نارىعىنىڭ قولدانىستاعى ينفراقۇرىلىمى فيليالدارعا شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ تىكەلەي, سول سياقتى كەرى ايىرباستالۋىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىلايشا, زاڭ جوباسى, شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ فيليالدارى ءۇشىن قىزمەت جاعدايلارىن ناشارلاتۋ تاۋەكەلدەرىنە اپارماي, رەزيدەنتتەردىڭ ۆاليۋتالىق وپەراتسيالارى بويىنشا بارىنشا ساپالى جانە جەدەل دەرەكتەردى قالىپتاستىرۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى جانە قازاقستاننىڭ سىرتقى پوزيتسياسى ءۇشىن تاۋەكەلدەردى بارابار باعالاۋدى قالىپتاستىرۋعا نەگىزدى قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان, ونى قابىلداۋ قازاقستانعا ينۆەستيتسيالار ءۇشىن جاعدايلاردىڭ ناشارلاۋىنا اكەلمەيدى, ال ونى تالداۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ تەك مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن عانا ەمەس, سول سياقتى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن دە ماڭىزدى.
زاڭنامانىڭ باسقا سالالارىنا, سونداي-اق, شەتەلدىك ۇيىمداردىڭ فيليالدارى ءۇشىن سالىقتىق رەجىمگە قاتىستى ولاردىڭ ۆاليۋتالىق زاڭناما بويىنشا رەزيدەنتتىك مارتەبەسىن اۋىستىرۋ ەشقانداي وزگەرىستەرگە اكەلمەيدى.
– كاپيتال قوزعالىسىن باقىلاۋدى قاتاڭداتۋ بويىنشا وزگەرىستەر نە ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟
– قازاقستان اشىق ەكونوميكاسى بار ەل بولىپ تابىلادى جانە ەگەر شەكتەۋلى شارالار ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا جانە قارجىلىق رەتتەۋ مەن قاداعالاۋدى نىعايتۋعا ۋاقىتشا قوسالقى شارا رەتىندە پايدالانىلسا, ول شارالاردى جاھاندانۋ جاعدايلارىندا ەنگىزۋ ورىندى بولۋى مۇمكىن.
قاتاڭ شەكتەۋلى شارالاردى قولدانۋ تەرىس نارىقتىق اسەرگە, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ناشارلاتۋعا جانە بيزنەس ءۇشىن قارجىلاندىرۋعا قولجەتىمدىلىكتى قيىنداتۋعا, ۆاليۋتالىق زاڭناما تالاپتارىنان تىس سحەمالاردى دامىتۋعا جانە رەتتەۋشى, سول سياقتى بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك شىعاسىلاردى ۇلعايتۋعا ءسوزسىز اكەلەدى. بۇدان باسقا, ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر شەڭبەرىندە ەلدەردىڭ ءبىر جاقتى تارتىپپەن ەنگىزەتىن ەكونوميكانى قورعاۋ ءۇشىن شەكتەۋلى شارالارىنىڭ ءتيىمسىز بولىپ, كاپيتالدىڭ نەعۇرلىم ادال تالاپتارى بار ەلدەرگە اكەتىلۋىنە اپارۋى مۇمكىن.
كاپيتالدىڭ ترانسشەكارالىق اكەتىلۋىنە قاتىستى ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردى قولدانۋ سوڭعى ساتىداعى شارا بولىپ تابىلادى جانە ەگەر, وبەكتيۆتى سەبەپتەر بويىنشا ساياساتتىڭ باسقا شارالارى الەۋەتتى قاۋىپ-قاتەر مەن تەڭگەرىمسىزدىكتەردىڭ جويۋ ءۇشىن دەرەۋ اسەر ەتپەسە, اقتالۋى مۇمكىن.
سوندىقتان, زاڭ جوباسىمەن ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردى, ونىڭ ىشىندە كاپيتال قوزعالىسى وپەراتسيالارىنا ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردى ەنگىزۋ جوسپارلانبايدى. داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە توتەنشە جاعدايلاردا ارنايى ۆاليۋتالىق رەجىمدى ەنگىزۋ جونىندەگى قولدانىستاعى نورمالار ساقتالادى.
سوعان قاراماستان, زاڭ جوباسىندا بەيرەزيدەنتتەرمەن جاسالعان, جۇرگىزىلۋى كاپيتالدىڭ قازاقستاننان شىعۋىنا باعىتتالۋى مۇمكىن كۇماندىك, ىسكەرلىك اينالىم داستۇرلەرىنە سايكەس كەلمەۋى نە ايقىن ەكونوميكالىق ماعىنانىڭ بولماۋى بەلگىلەرى بار سىرتقى ساۋدا شارتتارىنا جانە قارجىلىق قارىز شارتتارىنا قاتىستى مونيتورينگتى كۇشەيتۋ كوزدەلگەن. كاپيتالدى ەلدەن شىعارۋ ماقساتتارى ءۇشىن الەۋەتتى تۇردە پايدالانىلۋى مۇمكىن وسىنداي مامىلەلەر ءۇشىن رەزيدەنتتىڭ قىزمەت كورسەتەتىن بانككە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا ولار بويىنشا مالىمەتتەردى بەرۋگە رۇقساتتى, سونداي-اق, وسىنداي شارتتار بويىنشا مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋى تۋرالى تۇراقتى حابارلاۋ جونىندەگى مىندەتتەمەنى باستاپقىدا ۇسىناتىنى كوزدەلگەن. وسىنداي كەلىسىمشارتتار بويىنشا اقپاراتتى جاريا ەتۋدىڭ ەنگىزىلەتىن راسىمدەرى كاپيتالدى شىعارۋدىڭ وسىنداي «سۇر» سحەمالارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن الدىن الا بولدىرمايدى.
– ۆاليۋتا ايىرباستاۋ نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن بانكتىك ەمەس ۇيىمدارعا زاڭنامادا قانداي وزگەرىستەر كۇتىلەدى؟ بۇل نارىققا قاتىسۋشىلار ءۇشىن بارىنشا قاتاڭ رەتتەۋشى نورمالاردى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟
– زاڭ جوباسىندا قولما-قول ۆاليۋتانى ايىرباستاۋ نارىعىندا جۇمىس ىستەيتىن بانكتىك ەمەس ۇيىمدارعا قاتىستى نورمالاردى قاتاڭداتۋدى نە جاڭا رەتتەۋشى نورمالاردى ەنگىزۋ كوزدەلمەيدى. سونىمەن بىرگە, بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى قىزمەتىنىڭ ايقىندىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, بانكتەرگە قويىلاتىن تالاپتارعا ۇقساس, ۋاكىلەتتى ۇيىمداردىڭ قۇرىلتايشىلارىنان جارعىلىق كاپيتالدىڭ شىعۋ كوزدەرى تۋرالى اقپارات سۇراتىلاتىن بولادى. بۇل بيزنەس تاراپىنان قانداي دا ءبىر شىعىندار بولماعان كەزدە بانكتىك ەمەس ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ ايقىندىلىعىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
زاڭداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس بروكەرلىك (ديلەرلىك) ۇيىمدار ءۇشىن ۆاليۋتامەن بيرجالىق ساۋدا-ساتتىققا قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل, ۇلتتىق بانكتىڭ پىكىرىنشە, ۆاليۋتا نارىعى وتىمدىلىگىنىڭ ۇلعايۋىنا, نارىقتىق باعام بەلگىلەۋ پروتسەسى تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا جانە ۆاليۋتا نارىعىنداعى وپەراتسيالاردىڭ ايقىندىلىعىنىڭ ۇلعايۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى.
بروكەرلىك ۇيىمدارعا شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساۋدا-ساتتىققا قولجەتىمدىلىكتى بەرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, بولاشاقتا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار – ساۋدا-ساتتىققا قاتىسۋشىلاردىڭ كليەنتتەرى تىكەلەي نەمەسە دەمەۋشىلىك كورسەتىلگەن قولجەتىمدىلىك تەحنولوگيالارى (DMA نەمەسە SMA) ارقىلى بيرجالىق مامىلەلەرگە قولجەتىمدى بولادى. بۇل جاعدايدىڭ قازاقستان حالقىنىڭ حالىقارالىق ۆاليۋتا نارىعىنداعى مارجينالدىق كرەديتپەن ساۋدا-ساتتىققا تىكەلەي كليەنتتىك قولجەتىمدىلىك مۇمكىندىگىن ۇسىناتىن بالاما ۇيىمداردىڭ دەلدالدىق قىزمەتتەرىنە قىزىعۋشىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ جاقسى بولاشاعى بار.
بۇگىنگى كۇنى قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان فورەكس-كومپانيالار جانە ديلينگتىك ورتالىقتار قارجىلىق دەلدالدىق بويىنشا قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋعا ليتسەنزيالار الماي نارىقتا جۇمىس ىستەپ جاتىر. بۇل كومپانيالار سىرتقى ۆاليۋتا نارىقتارىندا دەلدالدىق قىزمەتتەر كورسەتە وتىرىپ, سونداي-اق, ولارعا بەرىلگەن مۇمكىندىكتەردى جارنامالاي وتىرىپ, وزدەرىنىڭ قىزمەتىن ينۆەستيتسيالاۋعا ارنالعان بالاما الاڭ رەتىندە كورسەتەدى. وسىنداي كومپانيالاردىڭ رەتتەۋ اياسىنان تىس جۇمىس ىستەۋىنىڭ سالدارىنان ولاردىڭ قازاقستاندىق كليەنتتەرى بانكروتتىقتان نەمەسە وسىنداي كومپانيالاردىڭ ءوز مىندەتتەمەلەرىن قاساقانا ورىنداماۋىنان ءىس جۇزىندە قورعالماعان. سوندىقتان, وسى سالاداعى رەتتەۋشى شەكتەردى ناقتى بەلگىلەۋ جەكە تۇلعالاردىڭ ۆاليۋتا نارىعىنداعى ينۆەستيتسيالارىنا ارنالعان تاۋەكەلدەردى تومەندەتەدى.
قورىتىندىلاي كەلە, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدىڭ جالعاسىپ جاتقانىن, ول بويىنشا سىندارلى ۇسىنىستار مەن ەسكەرتۋلەردىڭ قابىلداناتىنىن جانە قاجەت بولعان جاعدايدا زاڭ جوباسىنىڭ نورمالارى ناقتىلاناتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. زاڭ جوباسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە ەنگىزۋ مەرزىمى – 2017 جىلعى جەلتوقسان.
اڭگىمەلەسكەن
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
