مەنىڭ ويىمشا, بۇل تەكتەن-تەك ايتىلىپ وتىرعان ءسوز ەمەس. بۇل − بىزگە بۇگىنگى وزىق تەحنولوگيالى جاھاندىق ىقپالداسۋدان, سونىمەن بىرگە, ءتۇرلى قاۋىپ-قاتەردەن قورعانۋدىڭ دا جولى. قازىرگى كەزەڭدە الەم ەلدەرى جاڭا تاريحي وزگەرىستەر كەزەڭىنىڭ باستاۋىندا تۇر. بۇل وزگەرىسكە تۇسكەلى تۇرعان ءداۋىر كۇللى ادامزاتقا ءالى بۇلىڭعىر. ونىڭ جالپى وركەنيەتتىڭ دامۋىنا قانداي پروگرەسس اكەلەتىنى جاي حالىق تۇگىلى, ءمۇيىزى قاراعايداي عالىمداردىڭ وزدەرىنە دە جۇمباق. دەگەنمەن, مۇنداي بەيمالىم الەمنەن ءبىزدىڭ دە الاتىن ءوز ۇلەسىمىز بار ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. وسى ويىمىزدى ءارى قاراي وربىتەتىن بولساق, ەندىگى ارادا سول ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋ مەن ونى وكشەباسار كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بويىنا قالاي سىڭىرەمىز دەگەن ماسەلەدە ويلاساتىن جاعدايلاردىڭ كوپ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جايت. بۇل رەتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرۋدى ۇسىنادى. ياعني, ءاربىر قازاقستاندىق دەنساۋلىعى مىقتى, جوعارى مادەنيەتتى, كومپيۋتەرلىك ساۋاتتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, ونىڭ ىشىندە شەت تىلدەرىن مەڭگەرۋ, مادەني اشىقتىق سياقتى قازىرگى قوعامنىڭ بەرىك ۇستانىمىنا اينالعان قاسيەتتەرگە يە بولۋى كەرەك. ول كەز كەلگەن ەلدە, كەز كەلگەن ورتادا ەمىن-ەركىن سويلەپ, ءوز پىكىرى مەن دەربەس ۇستانىمىن دالەلدەپ وتكىزە بىلەتىن, ءارى ۇستامدى, ءارى قاراپايىم, ءارى ساليقالى دا سالماقتى, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانعان ادام رەتىندە قالىپتاسۋدى تالاپ ەتەدى. سول ءۇشىن دە ەلباسى «تسيفرلى قازاقستان», ء«ۇش ءتىلدى ءبىلىم بەرۋ», «مادەني جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالاردىڭ قولعا الىنۋى ءبىزدىڭ حالقىمىزدى ءححى عاسىردىڭ تالاپتارىنا ساي دايارلاۋدىڭ العاشقى قادامدارى ەكەندىگىن كورەگەندىكپەن بولجام جاساپ, وعان ءوزى ءمان بەرە دالەلدەپ وتىر.
ەلباسى ادەتتەگىدەي بۇل باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا قوعامدىق ءومىردىڭ اسا ءماندى سالاسى – جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, ءتىپتى تۇتاس ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالدى. ماقالانىڭ ء«بىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى» دەپ اتالاتىن بولىمىندە پرەزيدەنت:
«...ءبىلىمدى, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ بولۋعا ۇمتىلۋ – ءبىزدىڭ قانىمىزدا بار قاسيەت. ءبىز بۇگىنگى جاڭا اتاۋلى ەرتەڭ-اق ەسكىگە اينالاتىن, ءجۇرىسى جىلدام داۋىرگە اياق باستىق. بۇل جاعدايدا كاسىبىن نەعۇرلىم قينالماي, جەڭىپ, وزگەرتۋگە قابىلەتتى, اسا ءبىلىمدار ادامدار عانا تابىسقا جەتەدى. وسىنى بەك تۇسىنگەندىكتەن, ءبىز بىلىمگە بولىنەتىن بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ ۇلەسى جونىنەن الەمدەگى ەڭ الدىڭعى قاتارلى ەلدەردىڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرمىز», – دەپ, وزىق ءبىلىم مەن جاڭا, ءتول عىلىمدى يگەرگەن ەلدىڭ كەلەشەگى باياندى بولاتىنىنا ەرەكشە نازار اۋدارادى.
وسى تۇستا باسا ەسكەرتىپ وتەتىن نارسە, جاستارعا, ەلىمىزدىڭ بولاشاق يەلەرىنە دۇرىس جول كورسەتىپ, جونگە سالۋ وتە ماڭىزدى ءىس دەر ەدىك. ال ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ارناۋلى كاسىپتىك جانە ورتا مەكتەپتەر – جاس ۇرپاقتى الەۋمەتتىك ورتاعا العاشقى بولىپ بەيىمدەيتىن, ولاردى قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسىنە اينالدىراتىن بىردەن-ءبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار. سوندىقتان, جاستارمەن جۇمىس ىستەۋدە ەشقانداي قاتەلىككە جول بەرمەۋگە ءتيىسپىز. بۇل جەردە ءبىزدىڭ مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ وتىرعان سەبەبىمىز – اتالعان ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى (مەملەكەتتىك بولسىن, جەكەمەنشىك بولسىن) تەك ءبىلىم بەرۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ۇلتتى تاربيەلەۋشى قۇرىلىمدار بولىپ ەسەپتەلەدى. ەلباسى ايتىپ جۇرگەن بۇكىلقازاقستاندىق بىرتەكتىلىكتىڭ رۋحاني ۇستىنى وسى ءتالىم-تاربيە بەرۋشى قۇرىلىمداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ جاتىر.
ەلباسىنىڭ وسى ماقالادا كوتەرگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەسى – تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات. شىندىعىندا دا, تۋعان جەردى قورعاۋ, تۋعان ەلگە قىزمەت ەتۋ ءبىلىمنىڭ كوپتىگىنەن ەمەس, ەلدىك ساناعا تۋعان جەر مەن ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكپەن بايلانىستى بولاتىنى بەلگىلى. ءوزىنىڭ تۋعان جەرى مەن وسكەن ولكەسىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسا بىلگەن ءاربىر ازامات بۇكىل ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتە الادى. بۇل – اكسيوما. دانا حالقىمىزدىڭ: «وتان – وتباسىنان باستالادى», دەۋى سوندىقتان.
ماقالا اۆتورى بۇل جايىندا بىلاي دەيدى: «قازاق «تۋعان جەرگە تۋىڭ تىك» دەپ بەكەر ايتپاعان. پاتريوتيزم كىندىك قانىڭ تامعان جەرىڭە, وسكەن اۋىلىڭا, قالاڭ مەن وڭىرىڭە, ياعني تۋعان جەرىڭە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەن باستالادى. سول سەبەپتى, تۋعان جەرگە ونىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنە ايرىقشا ىڭكارلىكپەن اتسالىسۋ – شىنايى پاتريوتتىقتىڭ ماڭىزدى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى».
ءوزىمىز تۋىپ-وسكەن جەرىمىزدىڭ اتاۋى قالاي قويىلعانىن, نەندەي نەگىزگە سۇيەنگەنىن, ونىڭ تاۋلارى مەن جوتالارى, سايلارى مەن شاتقالدارى, كولدەرى مەن وزەندەرىنىڭ اتتارىنىڭ تاريحىن, سونداي-اق, وسى جەردە تۋىپ, وسى ولكەنىڭ كوركەيۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان, ەڭبەك ەتكەن اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدى كەلەر ۇرپاق ءبىلىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوسۋى ءتيىس. مىنە, شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ العىشارتتارى وسى – تۋعان جەردىڭ تاريحى مەن گەوگرافياسىن بىلۋدەن, ونى قۇرمەتتەۋدەن, قاستەرلەۋدەن باستالادى.
سوندىقتان دا, ۇلتتىڭ پاتريوتتىق رۋحىن جاڭعىرتۋدا «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» اتتى باعدارلامالارىنىڭ ءمانى وراسان زور. تۇسىنگەن ادامعا «تۋعان جەر» دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – «كيەلى مەكەن» دەگەن ماعىنا بەرەدى, ال ول تۇتاستاي العاندا, « ۇلى دالا ەلى» دەگەن ۇلكەن ۇعىمعا الىپ كەلەدى. مۇنداعى ايتايىن دەگەنىمىز, ءار ايماقتا ولكەتانۋ جۇمىستارىن جانداندىرىپ, تۋعان جەردى تۇلەتۋ ايرىقشا ءبىر قاسيەتتى شارۋا. ەل قوندىرۋ, وعان ينفراقۇرىلىمدار جۇيەسىن جۇرگىزۋ, ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋ, ەگىن ەگۋ, بايىرعى ەلدى مەكەندەردىڭ اتاۋلارىن قالپىنا كەلتىرۋ, ورمان-توعاي, تاۋ-تاس, سۋ-نۋ, اڭ-قۇسقا, قاجەت دەسەڭىز ءاربىر بۇلاق كوزىنە, ءاربىر اعاشقا باقىلاۋ جاساۋ ءومىر سۇرگەن ءاربىر ادامنىڭ قاسيەتتى بورىشى بولۋعا ءتيىس. وسىنداي ولكەتانۋ جۇمىستارىن ساتىمەن جۇرگىزەتىن بولساق, مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا «ولكەتانۋ» ءپانىن ەنگىزىپ, سول ولكەنىڭ تاريحى مەن تابيعاتىن, گەوگرافياسى مەن ەكولوگياسىن, ارحەولوگياسى مەن دەموگرافياسىن, رۋحانياتى مەن ونوماستيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ, قوپارا جازۋ قولعا الىنسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
وسى ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, تۋعان جەردەن تۇلەپ ۇشىپ, ۇلان-عايىر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرلەرىندە, شەتەلدەردە جەمىستى جۇمىس جاساپ جۇرگەن ايگىلى جەرلەستەردىڭ باسىن قوسىپ, اۋىل تۇرعىندارىمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, تۋعان جەرلەرىنە, مەكتەبىنە, اۋىلىنا قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن ازاماتتاردى قولداپ, ىنتالاندىرىپ وتىرسا نۇر ۇستىنە نۇر. مەنىڭشە, جەرگىلىكتى بيلىك «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ونىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانۋى كەرەك. بۇل جۇمىستى تەرەڭ ءارى بايىپپەن ويلاستىرىپ, تۋعان جەرگە كومەك قولىن سوزعان ادامداردى قولداپ-قۋاتتاپ, قۇرمەتتەپ وتىرعان ءجون دەپ ويلايمىن. اتالعان باعدارلامانى ءتيىمدى پايدالاناتىن بولسا, ەلدى مەكەندەردى كورىكتەندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ, مەكتەپتەردى جوندەۋ مەن كومپيۋتەرلەندىرۋ, سپورت الاڭدارىن سالۋ, مادەنيەت ۇيلەرى مەن كىتاپحانالاردى جوندەۋدەن وتكىزۋ سىندى تاعى باسقا دا ەل مۇقتاج بولىپ وتىرعان تىرلىكتەردى جۇمىلا اتقارۋعا بولار ەدى.
ەل پرەزيدەنتى: «...قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرتپەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعىرۋىمىز مۇمكىن ەمەس», – دەيدى. ول مۇنى جانى اشىعاندىقتان ايتىپ وتىر. وسى تۇستا «پراگماتيزم» دەگەنىمىز نە دەگەنگە كەلەتىن بولساق, ول – ناقتى ءىس-ارەكەت دەگەندى بىلدىرەتىن ءسوز. بۇل – سۋبەكتيۆتىك, يدەياليستىك فيلوسوفيالىق ءىلىم. پراگماتيزمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى – قانداي وي-پىكىر, ءىس-ارەكەت بولسا دا ونى تيىمدىلىك تۇرعىسىنان مويىنداۋ, ادام بەلگىلى ءبىر ماقسات ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, وسى ماقسات جولىنداعى اقيقاتقا جەتۋدىڭ ولشەمى پراكتيكاعا ارقا سۇيەۋ; ءىس-ارەكەتتە جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن كۇماندى ەڭسەرىپ, نىق سەنىمگە يە بولۋ, ياعني اقيقاتتان بۇرىن سەنىمگە يە بولۋدى كوزدەيدى. بىلايشا ايتقاندا, پراگماتيزم يدەولوگياسى – رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىندايتىن ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوز ماقالاسىندا ۇلتتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ كۇرەتامىرى پراگماتيزم ۇستانىمدارىنىڭ ۇلت ساناسىنا سىڭۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ول ءۇشىن قانىمىزعا سىڭگەن مەنتالدىق بولمىسىمىزدىڭ سيپاتىنا اينالعان كەيبىر تۇرپايى داعدىلاردان ارىلۋ قاجەتتىگىن بۇگىنگى ءومىر شىندىعى دالەلدەپ وتىرعانىن العا تارتادى. سولاردىڭ ءبىرى – استا-توك ىسىراپشىلدىق, داڭعويلىق, داڭعازالىق, استامشىلىق, ماڭداي تەرمەن كەلگەن بايلىقتى باعالاماۋ بولىپ شىعادى. مەملەكەت باسشىسى: «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى. ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى دەگەن وسى», – دەپ جاقسى ايتتى. ەلباسىنىڭ وسىناۋ تەرەڭ ويلى ءسوزىن ەندىگى كەزەڭدە ارقايسىمىز ءار ىسىمىزدە, كۇندەلىكتى تۇرمىسىمىزدا, ادەت-داعدىمىزدا جاڭعىرتىپ, باعدارشام رەتىندە ۇستانۋعا مىندەتتىمىز.
ماقالاداعى بۇكىل حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققان تاعى ءبىر ماسەلە – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ. ەلباسى قازاق ءالىپبيىنىڭ كونە تاريحىن سوناۋ VI-VII عاسىرلارعا جاتاتىن «ورحون-ەنيسەي جازۋلارىنان» باستاپ تالداپ, وي-ساباقتاي كەلە, لاتىن جازۋىنا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسىن ءتۇسىندىرىپ وتەدى. ودان ءارى «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسىن جانە ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ ماسەلەسىن قوزعايدى. گارۆارد, وكسفورد, كەمبريدج, سوربوننا سەكىلدى الەمنىڭ وزگە دە تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ۇزدىك وقۋلىقتارى نەگىزىندە تاڭداۋلى, زاماناۋي 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىندە سويلەتەتىن بولامىز. ويلاپ قاراڭىز, 100 وقۋلىقتىڭ قازاق تىلىندە سويلەۋى – بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەتىستىك. ونىڭ سىرتىندا اۆتورلاردىڭ وقۋلىق جازۋداعى ءادىس-تاسىلدەرى, شەبەرلىكتەرى, ادەبي-مادەني, تاريحي-فيلوسوفيالىق ايعاق-دايەكتەمەلەرى دە بىزگە ءسوزسىز قاجەت ءارى ءتولتۋما وقۋلىقتارىمىزدى جازۋدا ۇلگى-ونەگە بولاتىنى ايدان انىق.
ۋاقىتتىڭ ۇرشىعى ارقاشان ءىس-ارەكەتتە, قوزعالىس ۇستىندە كورىنەدى. ياعني, ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ول العا وزعان سايىن وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ وتىرادى. ءوزىم ءبىلىم-عىلىم سالاسىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان ايتاتىنىم – بۇل دۇنيەدە وزگەرمەيتىن ءبىر عانا نارسە بار دەپ ەسەپتەيمىن. ول – ءبىلىم. ءبىلىم – تابىستى بولۋدىڭ دا ەڭ باستى فاكتورى. ويتكەنى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىن بارىنەن جوعارى قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى. سونىڭ عانا بولاشاعىنا سەنۋگە بولادى. ولاي دەيتىنىمىز, قازاق اتامىز: ء«بىر جىلدىعىن ويلاعان ءدان ەگەدى, ون جىلدىعىن ويلاعان تال ەگەدى, مىڭ جىلدىعىن ويلاعان ۇرپاعىنا ءبىلىم-ءنارىن ەگەدى», – دەپ جايدان-جاي ايتپاسا كەرەك.
باقتيار سمانوۆ,
ۇعا اكادەميگى,
حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
الماتى
