تەرەكتى اۋدانى ۇزىنكول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى بەكەي اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى كونە قورىمدا ساقتالعان قاراپايىم قۇلپىتاس – ابىلقايىر حاننىڭ بوپاي حانىمنان تۋعان ءتورتىنشى بالاسى ايشۋاقتىڭ ەسكەرتكىشى بولىپ شىقتى. قۇلپىتاستى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن جۋرناليست نۇرتاس نابيوللا ۇلى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, وڭىردە قۇلپىتاس زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن توپقا ۇسىنعان. بىراق مۇك باسقان ەسكەرتكىشتەن جازۋ انىق كورىنبەي, «تازالاپ وقۋ كەرەك ەكەن» دەلىنىپ, ءساتتى كۇنى تۋعانعا دەيىن جاتا بەرىپتى.
سول ءساتتى كۇن 13 ماۋسىمدا تۋدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى اراب جازۋلى قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى جانتاس سافۋللين, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك يسمۋرزين, تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇسىلماندار مەشىتىنىڭ يمامى, شىعىستانۋشى مۇراتبەك قاجى جاحاتوۆ جانە وسى جولداردىڭ اۆتورى كونە قورىمعا ارنايى بارىپ قايتتى. قويىلعانىنا ەكى عاسىردان اسقان, مۇك باسقان ەسكەرتكىشتى ۋاقىت توزاڭىنان تازارتىپ, وقىپ شىقتىق.
قۇلپىتاستا ايشۋاقتى «جەڭىمپاز, مارتەبەلى, ءباھادۇر حان» دەپ سيپاتتاپ, ونىڭ ابىلقايىر حان قاجى سۇلتاننىڭ ۇلى ەكەندىگىن, 1812 جىلى 15 ساۋىردە 85 جاسىندا قايتىس بولعاندىعى جازىلعان ەكەن. وعان قوسا «كىشى جۇزگە بيلىگىن جۇرگىزگەن حان ەدى, ءارى ەكى بالاسى جانتورە مەن شەرعازى دا حان بولدى» دەپ تاسقا قاشالعان ەكەن. بەلگىنى ايشۋاقتىڭ ۇلى العازى سۇلتان قويعان.
– ايشۋاق حاننىڭ قازاق تاريحىندا, XVIII عاسىرداعى قازاق-ورىس قاتىناسىنداعى ساياسي وقيعالار كەزەڭىندە وزىندىك ورنى بار تۇلعا, – دەيدى تاريحشى جانىبەك يسمۋرزين. – ول ابىلقايىر حاننىڭ بوپاي حانشادان تۋعان ءتورتىنشى ۇلى. اعالارى نۇرالى مەن ەرالى سەكىلدى ايشۋاق تا ساياسي ومىرگە ەرتە ارالاسقان. 1748 جىلى اكەسى ابىلقايىردىڭ ءتىرى كەزىندە ءىنىسى قوجاحمەتتى الماستىرىپ, جامانقالادا (ورسكىدە) اماناتتا بولعان. ابىلقايىر حان قازا تاپقاندا اكەسىنىڭ ءولىمىن ايشۋاققا ەستىرتە الماي, «مىنەزى قىزۋقاندى ەدى» دەپ قاتتى قينالعانى تاريحي قۇجاتتاردا ساقتالعان ەكەن. ايشۋاقتىڭ اپاق جانە جانتورە دەگەن بالالارى سىرىم باتىر قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسۋىنا بايلانىستى 1785 جىلى اتامان دونسكوۆ ايشۋاقتى تۇتقىنعا الىپ, ەكى جىلداي قاماۋدا ۇستاعان. كەيىن سىرىم باتىر جانە ەرالى سۇلتانداردىڭ ارالاسۋىمەن تۇتقىننان بوساپ شىققان. كەيىنىرەك, 1797 جىلى ول كىشى جۇزدەگى حان كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن. سول جىلى كىشى ءجۇزدىڭ حانى ەسىم نۇرالى ۇلى كىسى قولىنان قازا تاپقان سوڭ حان سايلانعان. 1805 جىلى 17 اقپاندا «جاسىم ۇلعايدى» دەپ ءوز وتىنىشىمەن حاندىقتان بوساعان.
ءبىر قىزىعى, وسى كەزگە دەيىن ايشۋاق حاننىڭ ءومىر سۇرگەن جىلدارى تۋرالى دەرەك ءارتۇرلى بولىپ كەلگەن. ماسەلەن, ورىس زەرتتەۋشىسى ل.مەيەر 1865 جىلى «كيرگيزسكايا ستەپ ورەنبۋرگسكوگو ۆەدومستۆو» دەگەن ەڭبەگىندە ايشۋاقتى 1811 جىلى قايتىس بولدى دەپ كورسەتكەن. ال بەلگىلى قازاق عالىمى جانۇزاق قاسىمباەۆ ايشۋاق حاندى 1719-1810 جىلدار ارالىعىندا ءومىر ءسۇردى دەپ جازعان. ا.ي.دوبروسمىسلوۆ, ي.ۆ.ەروفەەۆالار ايشۋاق حاننىڭ 1811 جىلى باقيلىق بولعانىن جازسا, ا.ف.ريازانوۆ, ءا.ق.مۇقتار, ا.احمەت سەكىلدى تاريحشىلار 1812 جىلى فانيدەن وزعانىن العا تارتادى. ال قۇلپىتاس دەرەگىنە سۇيەنسەك, ايشۋاق حان 1727 جىلى تۋىپ, 1812 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ەكەن. بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم, پروفەسسور اشىربەك ءمۋمينوۆتىڭ پىكىرىنشە, قۇلپىتاستاعى دەرەك – ەڭ سەنىمدى, ەڭ دۇرىس مالىمەت بولىپ سانالادى.
قۇلپىتاستا ابىلقايىر حان قاجى سۇلتاننىڭ بالاسى دەپ كورسەتىلگەن. قاجى سۇلتان – ساۋران قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى بولعان ەكەن. ال ابىلقايىر حاننىڭ جوڭعارعا قارسى كۇرەستە قازاق قولىنىڭ باس قولباسشىسى بولعانى ءمالىم. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابىلسەيىت مۇقتار «XVII-XIX عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى» مونوگرافياسىندا ابىلقايىر حاندى قازاقتىڭ «اعا حانى» بولعانىن جازادى. وسى ابىلقايىردىڭ بوپاي دەگەن ايەلىنەن وڭكەي كوكجال 5 ۇل – نۇرالى, ەرالى, قوجاقمەت, ايشۋاق جانە ءادىل تۋعان. نۇرالى, ەرالى جانە ايشۋاق كىشى جۇزگە حان بولعان. ايشۋاقتىڭ بالالارى دا وسال بولماعان. جوعارىدا اتى اتالعان جانتورە مەن شەرعازىدان بولەك, بەلگىلى بايماعامبەت سۇلتان جايىقتىڭ بۇقار بەتىن بيلەدى. ايشۋاقتىڭ ۇلكەن ۇلى سۇيىكالى سۇلتاننان اتاقتى سانجار اسفەندياروۆ تارايدى. پەتەربۋرگ ايەلدەر مەديتسينا ينستيتۋتىن بىتىرگەن, قازاقتان شىققان تۇڭعىش دارىگەر قىز گۇلسىم اسفەندياروۆا دا – وسى ايشۋاق حاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى.
ايتا كەتەيىك, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبىر توپ بەلسەندى ازاماتى بىرنەشە جىلدان بەرى ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ماماندارىمەن بىرلەسىپ, وبلىس اۋماعىنداعى اراب جازۋلى كونە قۇلپىتاستاردى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 2015-2016 جىلدارى وبلىس اۋماعىنان ءار جىلدارى كىشى ءجۇزدى بيلەگەن ەسىم حان نۇرالى ۇلىنىڭ, جانتورە حان ايشۋاق ۇلىنىڭ قۇلپىتاسى تابىلىپ, زيراتى انىقتالعان ەدى. ەندى مىنە, ايشۋاق حان ابىلقايىر ۇلىنىڭ دا جاتقان جەرى, ناقتى ءومىر سۇرگەن جىلدارى انىقتالىپ, قازاق تاريحىنداعى تاعى ءبىر اقتاڭداقتىڭ ورنى تولىپ وتىر.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
