تەاتر 2012 جىلى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلدى. الماتىداعى ا.ۆ.سەلەزنەۆ اتىنداعى حورەوگرافيا ۋچيليششەسىنىڭ ۇزدىك تۇلەكتەرىنەن قۇرالعان ترۋپپا بۇگىندە كلاسسيكالىق, حالىقتىق داستۇرلەر مەن زاماناۋي ءستيلدى مەڭگەرۋىمەن, ۇزدىك ءۇش ۇلگىنىڭ باسىن ءبىر ماقساتقا بىرىكتىرە بىلۋىمەن ۇلكەن قۇرمەتكە يە.
دەرەكتەر تەاتر اۋماعى 15 مىڭ 467 شارشى مەتردى قامتيدى دەيدى. مىسال ءۇشىن ايتاتىن بولساق, «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ۇلكەن زالى 1250 ورىندىق بولسا, «استانا بالەتتىڭ» كورەرمەن زالى 800-گە تاياۋ. ءتورت كوتەرىپ-ءتۇسىرۋ پلانشەتى مەن ءتورت ارتىستىك كوتەرگىشپەن جابدىقتالعان ساحنا كولەمى 536 شارشى مەتر جەردى الىپ جاتقاندىقتان, مۇنداعى ءاربىر تەحنيكالىق تەتىك ونەر ادامىنىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن تولىقتاي كورسەتۋىنە ورايلاستىرىلعان. جاڭا «استانا بالەت» تەاترىنىڭ سىرتقى ساۋلەتتىك ءانسامبلى جاس ۇجىمنىڭ وزىنە ءتان قولتاڭباسىن, شىعارماشىلىق شىرقىن ايقىن سيپاتتاپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. كلاسسيكالىق مۇرانىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, پلاستيكا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ, ۋاقىت تىنىسىن, كورەرمەن اڭسارىن ايقىن تانۋ, ۇنەمى ارەكەت ۇستىندە تولىسۋ, تولىعۋ تەاتردىڭ باستى مۇراتى بولىپ تابىلادى.
جاڭا تەاتر عيماراتىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – زالى, ساحناسى, ينتەرەرى زاماناۋي ستيلدە جاسالعان. ساحنانىڭ پارامەترلەرى مەن مۇمكىندىكتەرى ستسەنوگرافياسى كۇردەلى سپەكتاكلدەردى, بالەت, وپەرا, دراما ت.س.س. ءارتۇرلى جانرلاردا ونەر كورسەتۋگە, الۋان ناقىشتى مادەني شارالار مەن شىعارماشىلىق كەشتەردى, سيمفونيالىق, ەسترادالىق, ۇلت اسپاپتار وركەسترلەرى كونتسەرتتەرىن, اسەرلى زاماناۋي شوۋلار مەن ميۋزيكلدەردى ءمىنسىز وتكىزۋگە وتە قولايلى ءھام قونىمدى.
بۇگىندە تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا كلاسسيكا, مودەرن, نەوكلاسسيكا, «contemporary» ستيلىندە ساحنالانعان ءبىر اكتىلى 10 بالەت, 4 كونتسەرتتىك باعدارلاما بار. شىعارماشىلىق قور كلاسسيكالىق ءىنجۋ-مارجانعا كەندە ەمەس. مۇندا سونىمەن قاتار, گەورگي كوۆتۋن, التىناي اسىلمۇراتوۆا, ريكاردو امارانتە, يسيان چجان, نيكيتا دميتريەۆسكي, نيكولاي ماركەلوۆ سىندى زاماناۋي حورەوگرافتاردىڭ بىرەگەي تۋىندىلارى قايتالانباس رۋحتا ورىندالادى.
ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, بەيجىڭ, پاريج, ۆەنا, سەۋل, بۋداپەشت, نيۋ-يورك, توكيو, ۆارشاۆا, باكۋ قالالارىنا ساپارى تۋرالى كوپتەگەن تانىمال تۇلعالار ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن ەكەن. مۇنداعى لەبىزدەرگە توقتالاتىن بولساق, سونىڭ ءبىرى, رەسەيدىڭ حالىق ءارتىسى, «استانا وپەرا» تەاترى ساحناسىندا «رودەن», «اننا كارەنينا» بالەتتەرىن قويعان بەلگىلى حورەوگراف بوريس ەيفمان:
– مەن بۇل تەاتر تۋرالى سىرتىنان جىلى پىكىرلەردى كوپ ەستىدىم, – دەدى. – ولار سانكت-پەتەربۋرگتىڭ تاريحي ماريا تەاترىنىڭ ساحناسىندا وتە جوعارى دەڭگەيدە ونەر كورسەتتى. مۇنداي جاڭا ستيلدەگى رۋحاني وشاقتىڭ قۇرىلۋى جالپى جەر بەتىندەگى ادامزات بالاسىنىڭ بارىنە ورتاق قۋانىش دەپ ەسەپتەيمىن. حورەوگراف رەتىندە قازاقستان بالەتىن الەمگە تانىتىپ جۇرگەن ۇجىمنىڭ ساحناسىندا تىڭ قويىلىمداردىڭ كوپتەپ قويىلا بەرۋىنە تىلەكتەسپىن.
بالەت تاريحشىسى ءارى سىنشىسى, ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى اكادەميانىڭ پروفەسسورى ولگا روزانوۆا «كارمەن» جانە «كلەوپاترا» بالەتتەرى جايىندا: «مەن الەمدىك بالەتتەن ءدال مىناداي قۇندى دۇنيەنى بۇرىن-سوڭدى كورگەنىم جوق. «كارمەن» يدەياسىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟ سپەكتاكلدە رەجيسسەرلىك ىزدەنىستىڭ, تاپقىرلىقتىڭ ءىزى سايراپ تۇر. تۋىندى اۆتورى مۋكارام ءاۆاحريدى جەڭىسىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ال, «كلەوپاترا» – عاجايىپ شوۋ. نيكولاي ماركەلوۆ سپەكتاكلدىڭ قۇرىلىمىن قالاي جاڭاشا ويلاستىرعان دەسەڭشى. قويىلىم اسەرى السىرەمەي, اياعىنا دەيىن بىرتە-بىرتە كۇشەيە ءتۇسىپ وتىرادى», – دەپ كاسىبي تۇرعىدا جوعارى باعا بەردى.
بەلگىلى حورەوگراف ازاري پليسەتسكي:
– مۇنىڭ ءوزى ەل مەن ونىڭ مادەنيەتى ءۇشىن عانا ماڭىزدى وقيعا ەمەس, بۇل كۇللى الەم ءۇشىن وتە قۇندى دا قۇتتى قۇبىلىس. جاڭا بالەت تەاترىنىڭ اشىلۋى – قانداي عاجاپ! ويتكەنى, ول ارمان قۇشقان تاعدىرلاردى توعىستىرعان, كۇش-جىگەرلەردى جانىعان كيەلى مەكەنگە اينالۋدا, – دەسە, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ايمان مۇساقوجاەۆا: «الەمدىك ستاندارتقا ساي ساحنالانعان عاجايىپ تۋىندىلار وتانىمىزدىڭ رۋحاني ولجاسى سانالادى», دەپ سۇيىسپەنشىلىك ءبىلدىردى.
«استانا بالەت» تەاترىنىڭ سوليستەرى جاڭالىقتى تەز قاعىپ الا قويادى. بي ونەرىندە ىشكى سەزىمدى, ەموتسيانى ءدال جەتكىزە ءبىلۋ ماڭىزدى دەسەك, جۇمىس بارىسىندا ولار مىنە, سونى ۇيرەندى. بۇل مەنى قۋانتتى. ويتكەنى, زاماناۋي ۇلگىدەگى بالەت ونەرى كوبىنە ەكسپرەسسيۆتى بولىپ كەلەدى», – دەدى جۋرناليستەرمەن اڭگىمەسىندە برازيليالىق حورەوگراف رۋبەن تەررانوۆا. ايگىلى بالەت سىنشىسى دجەسسيكا تيگ «Dance Europe» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالاسىندا «استانا بالەت» تەاترىنىڭ رەپەرتۋارى تۋرالى ويلارىمەن بولىسە كەلىپ: «كلاسسيكالىق بالەت ونەرى داستۇرىنە يەك ارتا وتىرىپ, شىعىس پەن باتىستى ۇناسىمدى ۇيلەستىرۋى, حالىق بيلەرى ەلەمەنتتەرى مەن نەوكلاسسيكالىق ۇلگىدەگى قيمىلداردى شەبەر يگەرۋى – قازاقستاندىق تەاتر تەحنيكاسىنىڭ ەرەكشە قىرلارى» دەپ دەم بەردى.
جىل سايىن تىڭ تۋىندىلارمەن تولىعىپ وتىراتىن وتاندىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارى جانرلىق جاعىنان جالىقتىرمايدى. «الەم» بالەتىن الساق, زاماناۋي تۋىندى ادام بالاسىنىڭ تىرشىلىكتەگى قام-قارەكەتى جايىندا باياندايدى. جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان زاماتتان باستاپ كىسى باسىنان سان مىڭ سىناق سىناپتاي سىرعىپ وتەدى. كوكتەن جەر بەتىنە بۇل سىن نە ءۇشىن جىبەرىلەدى ەكەن وسى؟ جۇمباعى مول جۇمىر جەردىڭ سىرى مەن قۇپياسى جاريا ەتىلسە, ادام ءومىرىنىڭ ءمانى بولا ما ەكەن؟ جان الەمى جايىنداعى بۇل قويىلىمدى سانكت-پەتەربۋرگ, ۆەنا, ماسكەۋ, سەۋل جۇرتشىلىعى زور سۇيىسپەنشىلىكپەن قابىلدادى.
اڭىز, ءاپسانالار نەگىزىندە تۋعان «جۋسان» بالەتى ۇلى دالا قۇشاعىنىڭ قۇلپىن, ال «كلەوپاترا» بالەتى مىسىر پاتشايىمىنىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم قىرلارىن اشادى. بيلىككە بارىنشا ۇمتىلىپ باققان ول تاق ءۇشىن ءوزىنىڭ ءسىڭلىسى ارسينويامەن كۇرەسەدى. ىشكى ەنەرگەتيكاسى, ديناميكاسى مول شوۋ-قويىلىمدا كورەرمەن ءبىر ءسات ەجەلگى مىسىر داۋىرىنە قاراي دارمەنسىز جەتەكتەلە بەرەدى. پروسپەر مەريمەنىڭ وسى اتتاس نوۆەللاسىنىڭ بىرەگەي حورەوگرافيالىق نۇسقاسى بولىپ تابىلاتىن «كارمەن» – ونەر ۇجىمىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ايقىنداۋشى تولقۇجات ىسپەتتى كلاسسيكالىق شىعارما. بەس بالەرينا ايەل زاتىنىڭ قيلى-قيلى قىرلارىنان قىرۋار سىر تۇيگىزىپ, ايەل جانىنىڭ جالعىزدىعىن, تراگەدياسىن پاش ەتەدى. مۇندا حورەوگرافيا, مۋزىكا مەن بەينەلەۋ ونەرى ارقىلى الەم مادەنيەتىنىڭ ءۇش عاسىرى قامتىلادى.
جەر شارى جايلى قويىلعان «Gaia» زاماناۋي حورەوگرافياسى جارقىن وقيعاسىمەن, اسەرلى اۋەنىمەن تۇشىمدى. جەردىڭ بەس تاعانى – سۋ مەن جەر, وت پەن اۋا, ورمان تىلسىمى تۇتاسا كەلىپ, جەر ءتاڭىرياسى «Gaia» نەگىزىن قۇرايدى. تەاتر اقتوبە, قوستاناي, اقمولا وبلىستارىنا ساپارلارىندا جۇرتشىلىققا تانىمال حورەوگرافيالىق مينياتيۋرالار مەن ءبىر اكتىلى بالەتتەردىڭ ۇزىندىلەرىن ۇسىندى. ەلوردالىق ساحناداعىداي بەزەندىرىلگەن باعدارلاما, جالپى 2012 جىلدان باستاۋ الاتىن «استانا بالەت GALA» جوباسى ۇجىمنىڭ جىلناماسى ىسپەتتى. مۇندا ۇلتتىق ناقىشقا قوسا, كونتەمپوراري, نەوكلاسسيكا مانەرىندە ازىرلەنگەن قويىلىمدار بار. ال «ساعىم ساتتەرى» بالەتى شاڭىراقتىڭ دىڭگەگى نەدەن قۇرالاتىنىنا ءمان بەرگىزەدى. نەگىزى قازىر قوعامدا ءبارى كەرىسىنشە ورىن الىپ جاتقان سياقتى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق بۇلار سىرتقى قابىرشاقتار عانا. ەجەلگى قىتاي ءپالسافاسىنا ساي, نازىك جاندىلار «ين» بەلگىسىنە جاقىن جانە جىلدىڭ قوس مەزگىلى – كۇز بەن قىسقا ۇقساس. ايەلدىڭ ۇلىلىعى, پاراساتى مەن سابىرلىلىعى جانە ولاردىڭ قيىندىقتى جەڭۋ, كەدەرگى, كەپتەلىستەردى بۇزىپ-جارۋ جولىنداعى قايسارلىعى بەدەرلەنەتىن سپەكتاكل كورەرمەن كوڭىلىن بەي-جاي قالدىرمايدى. اباي پوەزياسىنا ارنالعان «عاشىقتىڭ ءتىلى ءتىلسىز ءتىل, كوزبەن كور دە, ىشپەن ءبىل» بالەتى تەرەڭ تەبىرەنىس پەن وي ورنەگىنە قۇرىلعان. قويىلىم سەگىز ۆارياتسيادان تۇرادى: «نۇرعا بولەنۋ», «سەگىز اياق», «جىل مەزگىلدەرى», « كوزىمنىڭ قاراسى», «توي باستار», «تاتيانانىڭ حاتى», «اقىن ارىزى», «جەلسiز تۇندە…». شەتەلدىك كلاسسيكالىق شىعارمالاردى مولىنان يگەرۋ ارينە كەرەك ارەكەت-اق, سوعان قاراماستان ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ, ونىڭ ىشىندە اباي تاعىلىمىنىڭ قاشاندا ماڭىزى زور. ويتكەنى, كەز كەلگەن شەتەلدىك شىعارمانى ءدال سول ەلدىڭ ويناۋ دەڭگەيىندە مىقشىڭداپ الىپ شىعۋعا بولار-اۋ, الايدا, قاي حالىققا بولسىن الدىمەن, ءوزىنىڭ ءتول تۋىندىسى قىمبات بولىپ قالا بەرمەگى ءسوزسىز.
«Love fear loss» («ماحاببات. ايىرىلۋ. ۇرەي») بالەتى ەديت پيافتىڭ عاجايىپ ومىرىنە, مۋزىكاسى مەن اندەرىنە نەگىزدەلسە, «A fuego lento» («باياۋ جالىن») اتتى ءبىر اكتىلى بالەتتە پلاستيكا ارقىلى ادامنىڭ العاشقى سەزىمى, ەموتسيالىق كوڭىل-كۇيى بەرىلەدى. «Diversity» قويىلىمى بالەت تاريحىنا بويلاتىپ, بىرنەشە عاسىر بۇرىن پايدا بولعان ونەردىڭ قازىرگى حال-احۋالىن بەينەلەيدى. مۇندا مۋزىكا مەن كوستيۋم, پلاستيكا مەن قيمىل ۋاقىت وتە كەلە وزگەرىسكە ءتۇسۋى مۇمكىن, ال بىراق شابىت پەن سۇلۋلىق ەشقاشان وزگەرمەيدى دەگەن يدەيانى العا تارتادى. ماريا جانە ميحايلوۆ تەاترلارىندا, ا.ۆاگانوۆا اتىنداعى ورىس بالەتىنىڭ اكادەمياسىندا, رەسەي مەن ۋكراينانىڭ كوپتەگەن تەاترلارىندا شامامەن 300-گە جۋىق بالەت پەن حورەوگرافيالىق نومىرلەر قويعان گەورگي كوۆتۋننىڭ قويىلىمىنداعى «ۆالپۋرگيەۆ ءتۇنى» بالەتىندە ەجەلگى گرەكيانىڭ اڭىز, ءاپسانالارى ورىستىڭ كلاسسيكالىق بالەت ءداستۇرى يىرىمدەرىمەن باياندالادى.
«استانا بالەت» تەاترى تاريحىنداعى تاعى ءبىر ەلەۋلى جاڭالىق – بيىل العاش رەت دجوردج ءبالانچيننىڭ نەوكلاسسيكالىق سيرەك تۋىندىسى, «سەرەنادا» قويىلىمى مەن برازيليالىق حورەوگراف رۋبەن تەررانوۆانىڭ «قايشىلىقتار» سپەكتاكلى كورەرمەنمەن قاۋىشتى. سونىمەن قاتار, «اstana Ballet» تەاترىنىڭ ديرەكتورى ۆالەري كۇزەمباەۆ الداعى ۋاقىتتا ترۋپپا سوليستەرىن مۇنان دا جاۋاپتى جوبالار مەن گاسترولدىك ساپارلار كۇتىپ تۇرعانىن ايتتى. 11-18 ماۋسىمدا بەلورۋسسيادا وتەتىن حالىقارالىق بالەت فەستيۆالىنە قاتىسۋ جوسپارلانسا, 28 ماۋسىم مەن 21 شىلدە ارالىعىندا ولار العاش رەت لاتىن امەريكاسىندا, ال 1-5 تامىزدا تۇركيادا ونەر كورسەتپەك. «بۇل ساپارلار ارقىلى ءبىز ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن جوعارى دەڭگەيدە ناسيحاتتاپ قايتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز», دەيدى ۇجىم باسشىسى جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا... قيمىل-ارەكەتتەرى قۇرالايدىڭ ەلىگىندەي جەپ-جەڭىل اسەم بەينەلەر بەينە ءبىر كوك جۇزىندە قالىقتاعان كوركەم اققۋلارداي ەلەستەيدى. اسپانداعى سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى اققۋ دەسەك, كوك مايسالى شۇيگىن قۇراقتى مەكەندەگەن سىڭارى ءسىرا, وسى ءبىر بەكزات ونەر يەلەرى بولماسىنا كىم كەپىل!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
