وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ تۋعان ماعجان, قىسقا اڭگىمە شەبەرى بەيىمبەت ءھام مىرجاقىپتاردىڭ قانات قاتايتىپ, قياعا ۇشقان ۇياسى بولدى عوي بۇل مەدرەسە. وزگە ەل دەمەي, ولاردى ءوز ەلىندەي كورگەن الاش ارىستارىنىڭ باشقۇرت, تاتار حالىقتارىنا تيگىزگەن پايداسى دا از ەمەس. دەمالىس كەزدەرىندە بالا وقىتۋمەن اينالىسقان قازاق جىگىتتەرى, ۋفا قالاسىن ەركىن بيلەدى, قازاقشا گازەتتەر شىعارىپ, ءتۇرلى ۇيىم, ۇيىرمەلەر اشقانى بەلگىلى. بۇعان نەگىز رەتىندە مىناداي دەرەكتى كەلتىرۋگە بولادى: «وسنوۆنايا ماسسا شاكيردوۆ (كرومە 224 چەلوۆەك) بىلي تاتارامي. يزۆەستنو, چتو زا دەسيات لەت دەياتەلنوستي مەدرەسە ەگو ۆىپۋسكنيكامي ستالي 154 كازاحا. ۆ كوليچەستۆەننوم وتنوشەني, ناتسيونالنىي سوستاۆ شاكيردوۆ, پولۋچيۆشيح وبرازوۆانيە ۆ مەدرەسە «گاليا», ۆىگليادەل سلەدۋيۋششيم وبرازوم: تاتارى – 726 چەل., كازاحي – 154 چەل., 80 درۋگيە تيۋركسكيە نارودى». ( تۋزبەكوۆا ل.س. مەدرەسە «گاليا» – ۆىسشەە مۋسۋلمانسكوە ۋچەبنوە زاۆەدەنيە باشكورتوستانا (1906-1919 گگ.): ناۋچنوە يزدانيە, 38-بەت).
جوعارىدا كورسەتىلگەن جازباعا قاراساق, مەدرەسەدە ءيسى قازاق شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرشاما بولعانىن اڭدايمىز. دەمەك, ساۋات اشۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ قىزىل جالاۋىمەن ەمەس, باۋىرلاس اعايىنداردىڭ ىزگى نيەتىمەن كەلگەنى عوي. مىنا جازباعا نازار اۋدارعاندا دا كوپ جايتتى اڭعارۋعا بولادى: «كازاحسكي جۋرناليست ابدراحمان مۋستافين, شاكيرد مەدرەسە «گاليا», پيشەت و سەبە, چتو پريەحال پوستۋپات ۆ مەدرەسە, كوگدا ەمۋ يسپولنيلوس 20 لەت. راسسكازىۆاەت, چتو ۆمەستە س بەيمبەتوم مايلينىم وني ۋچيليس يگرات نا ماندولينە ۋ درۋگوگو شاكيردا مەدرەسە «گاليا» – حاسانا تۋفانا, كوتورومۋ توگدا بىلو ۆسەگو 15 لەت. دالەە, حاسان تۋفان راسسكازىۆاەت و سۆويح كازاحسكيح درۋزەي; ون داجە ۆوۆلەك مەنيا ۆ سۆوي تاينىي كرۋجوك, سوستوياۆشي يز چەتىرەح چەلوۆەك. ۆ ەتوم كرۋجكە مى ستاراليس وۆلادەت تەم, چەگو نە موگلو دات مەدرەسە: چيتالي پەرەۆەدەننىە نا تۋرەتسكي يازىك فرانتسۋزسكيە كنيگي, زناكوميليس س نوۆەيشيمي دوستيجەنيامي ەستەستۆەننىح ناۋك» (تۋزبەكوۆا ل.س. مەدرەسە «گاليا» – ۆىسشەە مۋسۋلمانسكوە ۋچەبنوە زاۆەدەنيە باشكورتوستانا (1906-1919 گگ.): ناۋچنوە يزدانيە, 39-بەت).
بەيىمبەت ءمايليننىڭ ءوزى وسى مەدرەسە قابىرعاسىندا «ساداق» جۋرنالىنا رەداكتور بولىپ, قازاق اعارتۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. الايدا, جازۋشىنىڭ, باسقا دا قازاق زيالىلارىنىڭ وسىنداي بەلسەندى ارەكەتتەرى ءۇشىن سول كەزدەردە تاتار وقىعاندارىنىڭ قىرىنا ىلىگىپ, ساياسات تسەنزۋراسىنىڭ نازارىندا بولعانى بەلگىلى. «عاليا» مەدرەسەسى جايلى زەرتتەپ جۇرگەن ۋفا قالاسىنىڭ تۇرعىنى نياز السىنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەزىندە تاتار مولدالار گازەتتەر قازاقشا ەمەس, تاتار تىلىندە شىعارىلۋى كەرەك دەگەن ۇرانمەن قازاق جۋرناليستەرىنە قىسىم جاساعان كورىنەدى.
تاياۋدا, قول قالت ەتكەن ءبىر ۋاقىتتا قالانىڭ ەسكى بولىگىندە ورنالاسقان تاريحي عيمارات – «عاليا» مەدرەسەسىن ءوز كوزىممەن كورۋدىڭ باقىتى بۇيىردى. جالپى, بەلوە جانە ۋفيمكا وزەندەرىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان ۋفا قالاسى مۇراجاي ىسپەتتى. وتكەن عاسىرلاردىڭ انىق كۋاسىندەي بولىپ ەسكى عيماراتتار, ۇيلەر سول كۇيى قاز-قالپىندا تۇر. «عاليا» مەدرەسەسى دە ءباز-باياعىداي قالپىندا. قالانعان كىرپىشتەرىنىڭ ءوزى سول تاريحي كەزەڭنەن سىر شەرتىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى.
الايدا, مەدرەسە عيماراتىنا كىرۋ مەن ويلاعانداي وڭاي بولمادى. ەسىك كۇزەتكەندەر ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, بىرنەشە رەت قايتارىپ تا جىبەردى. تاباندىلىق تانىتقاننىڭ ارقاسىندا عانا دىتتەگەن ماقساتقا جەتتىك. مۇراعاتتا ماعجاننىڭ مەدرەسە قابىرعاسىندا سالىنعان پورترەتى بار دەگەندى ەستىپ كەلگەن ەدىم. بىراق, «قازاق اقىندارى» دەگەن بولىمنەن ونداي دۇنيە تاپپادىم, كەرىسىنشە ماعجاننىڭ سۋرەتىن باشقۇرت اقىندارى اراسىنان كەزدەستىردىم. سونداعى جۇرگەن قىزمەتكەرگە قويعان سۇراعىم ۇنامادى ما, ءتىپتى سۋرەتكە دە تۇسىرۋگە رۇقسات بەرمەي, شىعارىپ جىبەردى. مۇنىسى نەسى, الدە شاتاسىپ, بايقاماي جازىلىپ كەتكەن بولار دەگەن وي دا كەلەدى. الايدا, وسى قاتەلىكتىڭ قاعاز جۇزىندە دالەلى بارىن ىزدەپ ءجۇرىپ كوزبەن كوردىك.
قازىرگى تاڭدا بۇرىنعى مەدرەسە عيماراتى «رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتى» اتالادى. سول ۋنيۆەرسيتەت تاپسىرىسىمەن 2011 جىلى ۋفا قالاسىنداعى باسپالاردىڭ ءبىرى شىعارعان پىشاقتىڭ قىرىنداي جۇقا عانا كىتاپشا بار. ۋنيۆەرسيتەت تاريحى تۋرالى جازىلعان. تۇپكى تاريحىن, ارينە «عاليا» مەدرەسەسىنەن باستايدى. سول كىتاپشانىڭ ءۇشىنشى بەتىندە باشقۇرتستاننان شىققان اقىندار قاتارىنا ماعجان جۇماباەۆتى دا ەنگىزىپ قويىپتى. باسىندا بۇل نە دەگەن ورەسكەل قاتەلىك, بارىپ تۇرعان ساۋاتسىزدىق دەپ بۇعان تىكسىنە قاراعانىمىز دا راس ەدى. كەيىن ساباما تۇسكەننەن كەيىن, بۇل رايدان قايتتىم. «جاقسىعا اركىمنىڭ اق, بار تالاسى» دەمەكشى, ماعجانداي اقىنىمىزدى باۋىرىمىز دەپ وزدەرىنە «مەنشىكتەپ» العاندارىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا تىرىستىم. كەزىندە ءبىزدىڭ دە باشقۇرتتىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى ميفتاحەدين اقمۋللا دا كوزى تىرىسىندە قازاق اراسىندا قۇرمەتكە بولەپ, ماداقتاعانىمىز راس قوي. اقمۋللانىڭ ءوزى بار عۇمىرىن قازاق دالاسىندا شاكىرت وقىتۋعا سارپ ەتتى. ءتىپتى, اقمۋللا دەگەن اتتى قازاقتار قويعان. ىزگى نيەتى ءۇشىن «اق مولدا» دەپ اتاپ كەتكەن. نەگىزى اقمولدا, الايدا باشقۇرت ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەس فونەمالىق وزگەرىسكە ۇشىراپ, اقمۋللا ميفتاحەدين دەگەن ەسىمى ۇمىتىلىپ, اقمۋللا اتانىپ كەتكەن.
جالپى, قازبالاي بەرسەڭ تابىلار رۋحاني قازىنا كوپ, ماعلۇمات تا مول, تەك تالماي ىزدەي ءبىلۋ كەرەك. بارشا تۇركى جۇرتىنا ورتاق ماعجانداي ارىستار ءالى دە بولسا تەرەڭىرەك زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ەرزات ەرماعامبەتوۆ,
م.اقمۋللا اتىنداعى باشقۇرت پەداگوگيكالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى
رەسەي فەدەراتسياسى,
ۋفا قالاسى
سۋرەتتە: «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان قازاق شاكىرتتەرى. 1915-16 وقۋ جىلى
