– حايرەتدين بولعانباەۆ – مەنىڭ تۋعان ناعاشىم, انام بولعانباەۆا گۇلنار حايرەتدينقىزىنىڭ تۋعان اكەسى. قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, نۇرا اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن, ياعني, وسى ارقا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. اكەسى ءابدىراحمان مەككەگە بارعان, قاجى بولعان كىسى. كوزى اشىق, ءبىلىمدى ادام.
اتامىز ۇيىندەگى بالالاردىڭ ۇلكەنى, ەكى ءىنىسى مەن قارىنداسى بولىپتى. قىزىلجاردا مولدانىڭ الدىن كورىپ, ارابشا, تاتارشا ۇيرەنگەن. ورىنبوردا حۇسايىن مەدرەسەسىندە مۇسىلمانشا ءبىلىم العان. ءوزى بۇل تۋرالى: «قولىمدا قاراجاتىم بولمادى, شاكىرتاقىمەن كۇن كوردىم. وقۋ جىلى بىتكەن سوڭ تۇركىستاندا كوپەستىڭ بالالارىن وقىتتىم», دەپ ەسكە الادى.
ح.بولعانباەۆتىڭ ءومىر جولىن, ەڭبەك جولىن زەرتتەگەن تاريحشى, ادەبيەتتانۋشى عالىمدار ونى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ادامداردىڭ ءبىرى دەپ سانايدى. شىندىعىندا, «قازاق», «سارىارقا» گازەتتەرىندە ءجيى جازىپ, «بىرلىك تۋى» گازەتىندە باس رەداكتور بولعان. قىزىلجاردا, اقمولادا, تاشكەنتتە جاستارعا ءبىلىم بەرۋدى ۇيىمداستىرعان. مۇستافا شوقاي, زاكي ءۋاليدي توعان سىندى تاريحي تۇلعالارمەن ۇزەڭگىلەس بولىپ, تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرۋعا ات سالىسقان. سوعان قاراپ, ح.بولعانباەۆتى الاش قايراتكەرلەرىنەن بولە قاراۋعا, قارسى قويۋعا استە بولمايدى. سەبەبى, اتامىز الاشوردانىڭ اقمولا كوميتەتىنە توراعالىق جاساعان, «الاش اۆتونومياسى» اتتى كولەمدى ماقالا جازعان.
– حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ىستەردى ءوز كوزىڭىزبەن كورگەن ەكەنسىز؟
– مەن ءوزىم ۇقك ارحيۆىنە باردىم. ح.بولعانباەۆتىڭ قىزىنان تارايتىن تىكەلەي ۇرپاعى رەتىندە نكۆد-نىڭ تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋعا رۇقسات الدىم. نكۆد №05542 جانە №011494 قىلمىستىق ءىسىن ءوز قولىممەن ۇستاپ, وقىپ شىقتىم. سول قۇجاتتاردا كورسەتىلگەندەي, حايرەتدين بولعانباەۆ ەكى رەت سوتقا تارتىلعان. الدىمەن 1930 جىلى ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتار باستاعان 43 ادامنىڭ اراسىندا تۇتقىنعا الىنىپ, رەۆوليۋتسياعا قارسى ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن 5 جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارىلىپتى.
1934 جىلى ايداۋدان كەلگەننەن كەيىن دە احمەت بايتۇرسىنوۆ, جاقىپ وماروۆ سىندى الاش قايراتكەرلەرىمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. كوپ ۇزاماي, 1937 جىلى وگپۋ ەكىنشى رەت تۇتقىنداپ, قىلمىستىق ءىس نكۆد الماتى وبلىستىق بولىمشەسىنىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى. 21 قاراشادا «ۇشتىك سوتتىڭ» شەشىمىمەن اتۋ جازاسى تاعايىندالىپ, 23 قاراشا كۇنى جازا كۇشىنە ەندى.
جالپى, الاش ارىستارىنىڭ قاي-قايسىسى دا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قۇرمەتىنە لايىق, تاعزىم ەتۋگە تۇراتىن ازاماتتار. ەندەشە, ولاردىڭ ءبىرىن ايتقاندا, ەكىنشىسىن ۇمىتىپ كەتۋ ۇلكەن قاتەلىك, ادىلەتسىزدىك دەپ سانايمىن. ناعاشى اتام حايرەتدين بولعانباەۆ تۋرالى ءوز بەتىمشە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, اتامىزدى ناسيحاتتاۋعا بەل شەشىپ كىرىسۋىمە وسى سەبەپ بولدى.
– جالپى, الاش ارىستارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ارتىندا ۇرپاق قالماعانى بەلگىلى. حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ قىزى گۇلناردان باسقا دا ۇرپاقتارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟..
– اتامىزدىڭ ارتىندا ۇرپاقتارى قالعانىن بەرتىنگە دەيىن عالىمدار بىلگەن جوق. ۇلكەن ۇلى ەرىك ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان, عىلىممەن شۇعىلدانعان. ورتالىق كوميتەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى ءبولىمىن باسقارعان. وسىلايشا, حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ ءوزى مۇستافا شوقاي, ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىنوۆ, ماعجان اقىندارمەن ۇزەڭگىلەس بولسا, ۇلى ەرىك دىنمۇحامەد قوناەۆپەن جۇمىس بارىسىندا ارالاسقان. ەرىك اتامىز وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ومىردەن وزدى. ەكىنشى ۇلى سەرىك كىشكەنتاي كەزىندە سىبىردە, قازىرگى كومي رەسپۋبليكاسى سىكتىۆكار قالاسىندا شەتىنەپ كەتىپتى, سۇيەگى سوندا جاتىر. ول تۋرالى كەيىنىرەك توقتالامىن. گۇلزي ەسىمدى قىزى دا جاس كەزىندە قايتىس بولعان. ەكىنشى قىزى, مەنىڭ انام گۇلنار استاناعا جاقىن جەردەگى سابىندى اۋىلىندا تۇردى, كوپ جىلدار مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى, لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. اكەسىنىڭ اقتالعانىن, ادال ەسىمى قايتارىلعانىن كوردى. بەلگىلى الاشتانۋشى عالىمداردى ۇيىمىزگە شاقىرىپ, قولىنان ءدام تاتقىزىپ, اكەمىز تۋرالى ەسىندە قالعان ەستەلىكتەردى ايتىپ بەردى.
1930 جىلى اتامىز سىبىرگە ايدالعاندا حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ جارى راحيما اجەمىز شيەتتەي ءۇش بالاسىن الىپ, ارتىنان ىزدەپ بارعان. كەنجە ۇلدارى مۇرات سول جاقتا تۋعان. ەرىك ەسىمدى كىشكەنتاي ۇلدارى سول جاقتا اۋىرىپ قايتىس بولعان. ءسىبىردىڭ اياز-بورانىندا ءتورت جىل ازاپ شەگىپ, ەلگە جارىمەن بىرگە ورالعان. راحيما اجەمىزدىڭ قايسارلىعى ونىڭ تەكتىلىگىنەن, تامىر تارتادى. اكەسى اكپار اقمولا وبلىسىنداعى اتاقتى كوپەس حالفين ءۋاليدىڭ ۇلى. ءوزى حان تۇقىمىنا جيەن بولىپ كەلەدى.
– حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى رەتىندە قاعاجۋ كورگەن كەزدەرىڭىز بولدى ما؟
– انامىز گۇلنار وتە ءبىلىمدى, ىسكەر, كورىكتى ادام ەدى. ەڭبەگىمەن, قايسار مىنەزىمەن ورتاسىن مويىنداتىپ, ءبىراز جەتىستىككە جەتتى. مەكتەپ ديرەكتورى بولدى, لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. اۋىلدىڭ ادامدارى «گۇلنار حايرەتدينقىزى, سەنىڭ ناعاشى اتاڭ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جاۋى بولعان. ال سەن قالاي مەكتەپ ديرەكتورى بولدىڭ, لەنين وردەنىن قالاي الدىڭ؟» دەپ تالاي رەت بەتىنە باساتىن. انامىز ۇيگە كەلىپ جىلايدى, باسقا قولىنان كەلەرى جوق.
بالا كەزىمىزدە كەشقۇرىم مال ورىستەن قايتاتىن ۋاقىتتا سيىرىمدى ايداپ اكەلەيىن دەپ تابىننىڭ الدىنان شىعامىز عوي. سوندا اۋىلدىڭ كەيبىر شالدارى قولىنداعى تاياعىمەن ءتۇرتىپ: «سەنىڭ ناعاشى اتاڭ حالىقتىڭ جاۋى بولعان. ءبىزدىڭ جانىمىزدا نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟!» دەيتىن. ۇيگە كەلىپ انامنان «حالىق جاۋى» دەگەن نە؟» دەپ سۇرايمىن, «وسكەن سوڭ تۇسىنەسىڭ. ەندى سيىر كەلمەي قالسا دا, بارماي-اق قويشى» دەۋشى ەدى.
ودان بەرى تالاي جىل ءوتتى, جاسىم جەر ورتاسىنان استى. حالىقتىڭ جاۋى كىم, شىن جاناشىرى كىم ەكەنىن تۇسىندىك. بىراق ءبارىبىر بالا كەزىڭدە ەستىگەن, كورگەن سالقىندىقتار كوڭىلىڭنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە قالىپ قويادى ەكەن.
– اتاڭىزدىڭ ەسىمىن ەل ەسىندە جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىستارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
– 2009 جىلى استانادا حايرەتدين بولعانباەۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىلدى. الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەك ۇلى قۇراستىرعان «حايرەتدين بولعانباەۆ. شىعارمالارى. تاعىلىمى» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. «يمان كۇشى» دەپ اتالعان تاعى ءبىر كىتاپ باسىلىپ شىقتى. مەن اتامىز تۋرالى 250 بەتتەن اساتىن دەرەكتەردى جيناپ قويدىم. الداعى ۋاقىتتا كىتاپ ەتىپ شىعارماقپىن. الاش ارىستارى تۋرالى كوپتەگەن فيلمدەر جارىققا شىعىپ جاتىر, حايرەتدين بولعانباەۆ تا وسىنداي قۇرمەتكە ابدەن لايىق دەپ سانايمىن. قۇدايعا شۇكىر, اتامىز اتاۋسىز قالدى دەپ وكپەلەيتىن ءجونىمىز جوق. ەڭ باستىسى, ارتىندا ۇرپاعى قالدى, شوبەرەلەرى ءوسىپ كەلەدى. حايرەتدين بولعانباەۆ تۋرالى ەڭ ۇلكەن ەستەلىك – ەڭبەگىن ەلىنىڭ ۇمىتپاعانى, ۇرپاعىنىڭ ءوسىپ جاتقانى دەپ ويلايمىن.
اڭگىمەلەسكەن
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
