استرونوم, استروفيزيك سىندى عارىش سالاسىنىڭ ماماندارى مەن مەحانيك, گەودەزيست كارتوگروف سىندى ماماندارعا اسا ءزارۋمىز. بۇل ماماندىقتاردى تاڭداۋشىلار قاتارى جوقتىڭ قاسى, سايكەسىنشە قاجەتتىلىك جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ سان ءتۇرى شىعارىلۋدا. تورتكۇل دۇنيە تەحنيكاعا تەلمىرگەن زامان تورگە وزدى. وسىعان بايلانىستى مۇناي-گاز جانە ەنەرگەتيكالىق سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. بىراق بۇل ماماندىققا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋى جوعارى بولعانىمەن, وعان جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى تومەن. 2016 جىلعى ەڭ كوپ سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردىڭ قاتارىنا جالپى پراكتيكا دارىگەرى, تەراپەۆتەر, اكۋشەر-گينەكولوگتار, انەستەزيولوگ, رەانيماتولوگ, بالالار دارىگەرى ەندى. بيىلعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر بويىنشا, قالالىق مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە – 154 جالپى پراكتيكا دارىگەرى قاجەت بولسا, اۋىلداردا 147 ماماننىڭ ورنى بوس تۇر. قالالىق جەرلەردە 140 تەراپەۆت جەتىسپەسە, اۋىلعا 68 مامان كەرەك. سونداي-اق, ايەلدەر دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتىن 124 مامان قالا مەكەمەلەرىنە, 79 مامان اۋىل مەكەمەلەرىنە كەرەك. قالالار بويىنشا – 140, اۋىلداردا 44 انەستەزيولوگ مامانى جەتىسپەيدى. قالالىق مەكەمەلەردە 114 بالالار دارىگەرىنىڭ, اۋىلدا 38 دارىگەردىڭ ورنى بوس تۇرعان كورىنەدى. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا دا جاس مامانداردىڭ اسا قاجەت ەكەنىن كورىپ ءجۇرمىز. اسىرەسە, اۋىلدىق ايماقتاردا مۇنداي ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. جاس مامانداردىڭ اۋىلدارعا بارىپ جۇمىس ىستەۋىنە مەملەكەت تاراپىنان دا قولداۋلار كوپ.
ماماندار تۇلەكتەردىڭ ءوز ورنىن تاۋىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا الدىمەن جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارى مۇددەلى بولۋ كەرەك دەيدى. ال بىزدە كەرىسىنشە. «تۇلەكتەرىمىزدىڭ جاعدايى نەشىك؟» دەپ ءوندىرىس جاققا نەمەسە قالاداعى مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا بارىپ, سۇراۋ سالىپ جۇرگەن وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلارى جايلى سيرەك ەستيمىز. باسقاشا ايتقاندا «وقۋ ورنىنان كەيىنگى تاعدىرى قوعامعا امانات» دەگەن بىرجاقتى كوزقاراستىڭ شەكپەنىنەن ءالى كۇنگە دەيىن شىعا الماي ءجۇرمىز. ءسوزىمىزدى ناقتى مىسالدارمەن تۇزدىقتار بولساق, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبارى حالىقارالىق بايلانىس سالاسى ماماندارىن دايىندايدى. جىل سايىن جالپى سانى 2 مىڭ تۇلەك وسى ماماندىقتى الىپ شىعادى. جىل سايىن كەم دەگەنگە وسى سالاعا 50 مەملەكەتتىك گرانت بولىنەدى. سولاردىڭ بەس-التاۋى عانا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە جانە شەت ەلدەردەگى نەمەسە ءوز ەلىمىزدە تىركەلگەن ديپلوماتيالىق كورپۋستارعا جۇمىسقا قابىلدانادى. ال قالعان 1995 تۇلەك قايدا بارادى؟
سونداي-اق, جىل باسىندا وتاندىق باسىلىم بەتتەرىندە ءبىز مۇعالىمدەردى دايىنداۋدىڭ الداعى 15 جىلدىق جوسپارىن ورىندادىق, دەگەن دەرەكتەر پايدا بولدى. بۇل ماسەلە دە جۋرناليستەردىڭ نازارىنان تىس قالمادى. ناتيجەسىندە 2015-2016 جىلدارعا بولىنگەن ءبىلىم گرانتىندا مۇعالىمدەرگە بولىنگەن گرانت الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە ازايعانى بەلگىلى بولدى.
تۇلەكتەردىڭ جۇمىسسىز قالۋىنىڭ وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بارشىلىق. ولار: جوو قابىرعالارىندا دايىندالىپ جاتقان ماماندار مەن نارىققا قاجەتتى ماماندىقتار اراسىنداعى بايلانىستىڭ جوقتىعى, قاجەتسىز ماماندىقتاردىڭ بەي-بەرەكەتسىز دايىندالۋىنا اقىلى بولىمدەردىڭ ەسەلەپ ۇلەس قوسىپ جاتقانى جانە كەيبىر ماماندىقتاردى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن عانا دايىنداۋدىڭ كەزى كەلگەنى جانە بۇل ءتىزىمنىڭ جىل سايىن ۇكىمەت بەكىتكەن تىزىممەن جاڭارتىلىپ تۇرۋى ءتيىس ەكەندىگى. سول سياقتى, وقۋ ورنى باسشىلارى نارىق تالابىنا ىلەسە الماي جاتادى. جوو باسشىسى ءبىرىنشى كەزەكتە مەنەدجەر ءھام نارىقتىڭ تىنىسىن باقىلاپ وتىراتىن ساراپشى بولۋى ءتيىس. قبتۋ تۇڭعىش رەكتورى ءادىل احمەتوۆ بار ماسەلە باسشىلاردىڭ ىسكەرلىگىنە بايلانىستى دەگەن ويدى العا تارتادى. «جوو مەن قوعام اراسىنداعى بايلانىس ء«بىزدىڭ بالالار سەندەردە جۇرگەن ەدى. قالاي وزدەرى؟» دەگەن ءبىراۋىز ىقىلاستان باستالادى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, جوو باسشىلارى ماماندى پايدالاناتىن وندىرىستەردى ايقىنداپ الىپ, ءوندىرىس ورىندارى باسشىلارىنىڭ كوزىن سوعان جەتكىزۋ قاجەت. «وسى ءۇردىستى بارلىق جوعارى وقۋ ورنى باسشىلارى باسشىلىققا الۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وندىرىسپەن تىعىز بايلانىس ورناتپاعان جوعارى وقۋ ورنى ماماندى كىم ءۇشىن دايىندايدى؟ ەگەر دايىنداعان ماماندارىڭىزدى ۇلتتىق نەمەسە ترانسۇلتتىق كومپانيالار قانىن جەرگە تامىزباي, تالاپ الىپ كەتىپ جاتسا, سول وقۋ ورىندارىن ەليتالى وقۋ ورىندارى دەپ ايتۋعا بولادى», دەيدى ءادىل احمەتوۆ.
ىشكى جالپى ءونىمىمىزدىڭ 25 پايىزىنان استامى شەتەلدىكتەردىڭ قولىندا. ال ولاردىڭ نەگىزگى ماماندىقتاردى ءوز ەلىنەن الىپ كەلەتىنى بەلگىلى. جوو قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى راحمان الشانوۆ وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «شەۆ-رون» كومپانياسى 20 ستۋدەنتتى جۇمىسقا قابىلدايمىز دەپ وزدەرىنە شاقىرىپ العانىن ايتادى. بىراق سولاردىڭ ءبىرى دە جۇمىسقا قابىلدانباي, شىداماي وزدەرى كەتىپ قالىپتى. ويتكەنى, كومپانيانىڭ قولداناتىن تەحنيكاسىنىڭ ءتىلىن ءبىزدىڭ بالالار بىلمەيدى. باعاسى 2 ميلليون دوللار تۇراتىن قىمبات تەحنيكانى ىستەن شىعارىپ الۋدان قورىققان جاستارىمىز جۇمىستى ىستەۋگە قورقاقتاپ كەتىپ قالعان.
– شىنىمەن, مۇنداي ماسەلە بار. سوندىقتان شەتەلدىك كومپانيالار تەحنيكانىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ءوز ماماندارىن شاقىرۋعا تىرىسادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ءاربىر كومپانيا تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن مامان دايارلاۋعا بولۋگە مىندەتتى زاڭدىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋىمىز كەرەك. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كومپانيالاردىڭ كەرەكتى ماماندى ەلىمىزدەن جىبەرىپ, وقىتىپ الۋىن قاتاڭ قاداعالاپ, مىندەتتەۋىمىز كەرەك, – دەيدى راحمان الشانوۆ.
سوڭعى كەزدە جوو مەن ءوندىرىس اراسىنداعى بايلانىستى زەرتتەپ جۇرگەن ماماندار «ەسكى كادرلار, قارت ماماندار جۇمىستان زەينەتكەرلىككە كەتىپ جاتىر. ولاردىڭ ورنىنا جاڭا بۋىن كەلگەن جوق. وسى كەلەڭسىزدىك ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە كەدەرگى كەلتىرەدى» دەگەندى ءجيى ايتىپ ءجۇر. ەلباسى مەن ۇكىمەت مىنا سالانى دامىتۋ كەرەك, مىناداي تاۋارلاردى وزىمىزدە شىعارۋىمىز كەرەك دەگەندەي ماسەلەلەردى كوتەرىپ جاتادى. بىراق بىزدە ءبىلىم سالاسى ءوز جوسپارىمەن بولەك جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتىر. وسىدان ءبىراز بۇرىن بۇزىلىپ قالعان ديكتوفونىمدى جوندەيتىن جەر تاپپاي, ءبىراز جۇگىردىم. ناتيجەسىندە بۇكىل قازاق باسىلىمدارىنىڭ 80 پايىزى شوعىرلانعان الماتىدا ديكتوفوننىڭ ءتىلىن بىلەتىن بىردە-ءبىر مامان جوق ەكەن. الماتى مەن استانانىڭ وزىندە جاڭادان ورناتىلىپ جاتقان ءتۇرلى تەحنيكالىق قۇرالداردى ىستەن شىعىپ قالعاندا جونگە كەلتىرەتىن مامان جوق. ونداي ورىنداردا قارتاڭ كىسىلەر ءجۇر. ولاردىڭ ورنىن كىم باسادى؟ قازاقتىڭ تەلەفونى, قازاقتىڭ سپۋتنيكتەرى, قازاقتىڭ ماشيناسى, قازاقتىڭ كومپيۋتەرى قايدا؟ ەڭ بولماعاندا قازاقتىڭ ىدىس-اياعى قايدا؟
– ءبىز ءوز-ءوزىمىزدى الدامايىق, ءار ءبىلىم سالاسىنىڭ ناتيجەسى – ول قولعا ۇستايتىن ءبىر تاۋار. ءبىزدىڭ قولىمىزدا قازىر قازاقستاندا جاسالعان دەيتىن نە بار؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا شەگە دە, سابىن دا, شاي دا, كۇكىرت تە جوق. كومپيۋتەر – قىتايدان, تەلەديدار – جاپونيادان, ماشينا – رەسەي مەن ەۋروپادان. سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەگە قاتتى كوڭىل بولىنۋدە. الداعى ۋاقىتتا شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز, دەيدى ساياساتتانۋشى, مودەراتور نۇرلان ەرىمبەتوۆ.
گۇلبارشىن ساباەۆا
الماتى
