كەشە وسى جاڭارعان مەموريالدىق ەسكەرتكىش جانىندا «ازالى تاريحقا تاعزىم» اتتى ميتينگ ءوتتى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دارحان مىڭباي, وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جانە ايماقتىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
ميتينگىدە ءسوز سويلەگەن مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا 3 ميلليوننان استام ادامنىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىقتىڭ قۇربانى بولعانىن ايتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى. بىرىنشىدەن, ۇلتتىق دامۋدىڭ ىقىلىم زاماننان جالعاسىپ كەلە جاتقان وزىمىزگە عانا ءتان جول ءبىرجولا كۇيرەتىلىپ, قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ بىزگە جات ۇلگىسى ەرىكسىز تاڭىلدى. ەكىنشىدەن, ۇلتىمىزعا ادام ايتقىسىز دەموگرافيالىق سوققى جاسالدى. ونىڭ جاراسى ءبىر عاسىردان بەرى ءالى جازىلماي كەلەدى. ۇشىنشىدەن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتى قۇردىمعا كەتە جازدادى. تورتىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرى ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا اينالدى», − دەگەن سوزدەردى اتاپ كورسەتىپ, وتكەن ءجۇز جىلدىقتاعى ۇلتتىڭ باسىنان وتكەن تاعدىرلى ساتتەردى تىزبەكتەپ شىقتى.
مەملەكەتتىك حاتشىدان سوڭ ءسوز العان ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن مەن اشارشىلىق – مىڭداعان جازىقسىز ادامداردىڭ قانى مەن كوزىنىڭ جاسىنا سۋارىلعان تاريحىمىزدىڭ شەرلى بەتتەرى. باس قوسىپ, جيىن وتكىزىپ تۇرعان وسى توبە – سول كەزدەگى قاندى قىرعىننىڭ كۋاسى. وسى جەردە قانشاما ۇلت زيالىلارىنىڭ مۇردەسى جەرلەندى. ەندەشە, بۇل جەر – بارلىعىمىز ءۇشىن تاعزىم ەتىپ, باس يەتىن كيەلى ورىن. سوندىقتان قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزىپ, بۇگىن پايدالانۋعا بەرىپ وتىرعان ەسكەرتكىش ماڭىندا شاعىن اللەيا مەن ارنايى تاعزىم ەتۋ ورىندارى قاراستىرىلدى», – دەپ ناقتىلاپ ءوتتى.
ميتينگىدەن سوڭ مارتەبەلى مەيماندار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى بىرىگىپ ۇيىمداستىرعان «تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىستى.
مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا شارانىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى.
– قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق, ياعني ەل باسىنداعى ناۋبەت سىر جۇرتشىلىعىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا, توتاليتارلىق جۇيە تۋدىرعان اۋىر كەزەڭدە وبلىس بويىنشا 4038 وتباسى قۋعىنعا ۇشىراپ, 1153 ادام اتىلعان. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن بەل العان زۇلمات زاماندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تورتتەن ءبىرى باس ساۋعالاپ شەتەلدەرگە كوشكەن. ەلدە قالعان ارداقتىلارىمىز اتىلدى, ايدالدى, تۇرمەلەرگە قامالدى, ار-نامىستارى تاپتالدى. بۇل وتكەن عاسىردىڭ 20-30 − جىلدارى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ العاشقى شيرەگىندە ورناعان اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە تۋدىرعان اقىلعا سىيمايتىن, ءبىر جاعىنان ساياسي الىمجەتتىكتىڭ, ەكىنشى جاعىنان, قورعانسىزدىقتىڭ كورىنىسى بولاتىن. سول زاماننىڭ وقيعالارىن ەستە ساقتاۋ بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن قاسيەتتى پارىز, – دەدى گۇلشارا ابدىحالىقوۆا.
ونان سوڭ قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دارحان مىڭباي ءسوز الىپ, اتاۋلى كۇننىڭ ماڭىزى جونىندە ايتىپ ءوتتى. «قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىندا قابىرعاڭ قايىسپاي ەسكە الۋ مۇمكىن ەمەس اقتاڭداق تۇستار جەتىپ ارتىلادى. سونىڭ ىشىندە جيىرماسىنشى جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جۇرەككە اۋىر سالماق سالادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن سوڭى 1932-33 جىلدارداعى الاپات اشتىققا الىپ كەلدى. ءبىر دەرەكتەردە 2,7 ميلليون, كەلەسى ءبىر دەرەكتە 3,5 ميلليون ادامنان ايىرىلىپپىز. بۇل سول كەزدەگى قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى. ەگەر 1917-1926 جىلدارداعى ازامات سوعىسىنان بولعان قىرعىندى, اشتىقتى قوسساق جوعارىداعى كورسەتكىش بۇدان دا ارتا تۇسەر ەدى. سوندىقتان ءبىز مىنانى ۇسىنامىز. ءبىرىنشى, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, جاپپاي رەپرەسسيا دەگەن ۇعىمدى ايتقاندا ونىڭ حرونولوگيالىق اۋقىمىن سوناۋ 1916 جىلدان باستاپ 1939 جىلداردىڭ ارالىعى دەپ كورسەتكەن ورىندى. ەكىنشى, رەپرەسسيادان قىرىلعان قازاقتاردىڭ سانى مەن ساپاسىن انىقتاعاندا بۇگىنگى قازاقستان كولەمىندە قالماي, رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, يران, اۋعانستان, موڭعوليا, قىتاي تاعى باسقا ەلدەردە جازىقسىز قىرىلعان قانداستارىمىزدى دا ەنگىزگەنىمىز ءجون. ءۇشىنشى, قىرعىن كەزىندەگى باۋىرلاستىق پەن ەتنوسارالىق دوستىقتى دا ۇمىتپاعانىمىز دۇرىس. مىسالى, 1916 جىلى قىرعىز حالقىنىڭ جۇزدەگەن مىڭ وكىلدەرى شىعىس تۇركىستان, قىتاي اسقاندا الاش زيالىلارى كومەك قولىن سوزعان, – دەپ تۇيىندەدى دارحان قامزابەك ۇلى.
كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ زۇلماتتى جىلداردىڭ ەل تاريحىنداعى وشپەس ءرولى جايىندا ايتىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى دامۋىنا توقتالدى.
– بۇگىن – حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ەڭ قاسىرەتتى كۇن. وسى زۇلماتتى كەزەڭ تۋرالى ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا «كۇللى حح عاسىر رەۆوليۋتسيالىق سىلكىنىستەرگە تولى بولدى. بۇل وسى اۋماقتاعى بارشا ۇلتتارعا مەيلىنشە اسەر ەتىپ, بۇكىل بولمىسىن وزگەرتتى. وتكەن حح عاسىر حالقىمىز ءۇشىن قاسىرەتكە تولى, زوبالاڭ دا زۇلمات عاسىر بولدى», – دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. اشتىقتان نەگىزىنەن جاس بالالار مەن ايەلدەر قىرىلعاندىقتان قازاقتاردىڭ ءوسۋى قاتتى تەجەلدى. 1925 جىلى قىركۇيەكتە قازاقستانعا باسشىلىق قىزمەتكە گولوششەكيننىڭ جىبەرىلۋى جاعدايدى اۋىرلاتا ءتۇستى. ونىڭ جۇرگىزگەن ساياساتى شىن مانىندە ۇلت زيالىلارىن جاپپاي قۋعىنداۋعا ۇلاستى, – دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا حانكۋك ۋنيۆەرسيتەتى ورتالىق ازيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى سانگچەل كيم, تۇرىك تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى توگرۋل يسمايل, پرەزيدەنت مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى بوريس جاپاروۆ, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ليۋدميلا گريۆەننايا, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بۇركىتباي اياعان مەن قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ناۋرىزباي بايقاداموۆتىڭ باياندامالار جاسادى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا
