22 قىركۇيەك، 2011

سەنىم مەن بىرلىك ادامزاتقا اۋاداي قاجەت

178 رەت كورسەتىلدى
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ  بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىندا ءسوز سويلەدى «نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىن امە­ري­كاعا ۇشادى. ەلباسىمىز وندا قازىر ءوتىپ جاتقان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەيا­سى­نىڭ 66-سەسسياسىنا قاتى­سىپ، ءسوز سويلەيدى. پرەزيدەنت ۇشا­عى سەيسەنبىدە نيۋ-يوركتەگى دج.ف.كەن­نەدي اۋەجايىنا قونعان كەزدىڭ وزىندە استانادا تۇنگى ساعات 12 بولعالى تۇر. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىن كەشكە وتەتىن كەزدەسۋلەرىن ەلبا­سى­مىزدىڭ بۇۇ مىنبەرىنەن ءسار­سەن­بىنىڭ ساتىندەگى سوزىمەن قوسا اڭگىمەلەيتىن شىعارمىز».

 ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ  – نيۋ-يوركتەن.

پاريجدەن جولدانىپ، گازەتتە جا­ريا­لانعان ماقالامىزدى وسى­لاي اياق­تا­عانبىز، سارسەنبىلىك ءنو­مىر­گە امەريكادان ءبىز جازعان ما­قالا شىقپايتىنىن اڭعارت­قان­بىز. كەشەگى نومىردە پرەزي­دەنت­تىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى دايىنداعان شاعىن اقپارات بەرۋمەن شەكتەلگەنىمىز سوندىقتان (وندا «قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-سەسسيا­سى­نا قاتىسۋ ءۇشىن جۇمىس سا­پارى­­مەن نيۋ-يورك قالاسىنا كەلدى. مەملەكەت باسشىسى بۇۇ باس اس­سام­بلەياسىنىڭ 66-سەسسياسىنىڭ جالپى جا­رىسسوزىنە، يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ءجو­نىن­دەگى جوعارى دەڭگەيدەگى وتىرىسقا قاتى­سا­دى، سونداي-اق جۇ­مىس ساپارى اياسىندا بىرقاتار ەكى­جاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزەدى»، دەپ قانا جازىلعان – رەد.). ءيا، اينالاسى ەكى-ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ورالدا، اتىراۋدا بولىپ، وڭىرلەردەگى ءىستىڭ جايىمەن تانىسقان، استراحاندا رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن مەملەكەتارالىق ماسەلەلەردى تال­قى­لاعان ەلباسىمىز اتتىڭ باسىن پاريجگە بۇرعان ەدى. جاھاندىق ساياساتتاعى سالماعى ءدايىم سەزىلىپ تۇراتىن فرانتسيا باسشىسىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ، بىرنەشە كومپانيالار باسشىلارىمەن كەزدەسكەننەن كەيىن دە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «الەم استاناسى» دەپ اسپەتتەلەتىن سول اسەم قالادا ايالداماي، كوك مۇحيت­تىڭ ار جاعىنا اتتانىپ كەتە باردى. اتلانت اسپانىنداعى التى مىڭ شاقى­رىم­دى سەگىز ساعاتتا ارتقا تاستاعان پرەزيدەنت ۇشاعى نيۋ-يورك اۋەجايىنا قون­عان­نان كەيىن نەبارى ءۇش ساعات وتكەندە ەلباسىمىزدىڭ ەكى جاقتى كەزدەسۋلەرى باستالىپ جۇرە بەردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كيپر رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ديميتريس حريستوفياسپەن كەزدەسۋىندە ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆاسى، سونداي-اق بۇۇ باس اس­سامبلەياسىنىڭ 66-سەسسياسى اياسىندا تال­قىلاۋعا ەنگىزىلگەن ماسەلەلەر ءسوز بولدى. – ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىندا ەش­قان­داي پروبلەما جوق. ءبىز ءوز ەلدەرىمىز سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ساپار ال­ما­سۋىن شەشتىك. مەن پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتى كيپرگە كەلىپ قاي­تۋعا شاقىردىم، – دەدى د.حريستوفياس قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگ كەزىندە. ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ەكسون موبيل» كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كە­ڭە­سىنىڭ توراعاسى رەكس تيللەرسونمەن كەزدەسۋىندە ينۆەستيتسيالىق ىنتى­ماق­تاس­تىقتى تەرەڭدەتۋ، سونداي-اق قازاق­ستاندىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا امە­ري­كالىق كومپانيالاردىڭ قاتىسۋىن كە­ڭەيتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. كەزدەسۋلەر اياقتالعان كەزدە مۇنداعى ساعات ءتىلىنىڭ ءوزى كەشكى جەتىگە جەتىپ جىعىلعان بولاتىن. استانادا بۇل كەزدە تاڭعى ساعات بەس. سوندا پرەزيدەنت ءۇشىن الدىڭعى كۇننىڭ ۇزاقتىعى... وتىز ءۇش ساعاتقا سوزىلعانىن كورەمىز. جاھان­دا­نۋ زامانىنىڭ جانتالاسى وسىنداي. ەل دەپ، جەر دەپ اتتان تۇسپەي، تەبىنگىنى تەر­گە شالدىرىپ، قۇس ۇيقىلى بولىپ جۇرگەن ازاماتىمىزدىڭ جۇمىس ىرعاعى وسىنداي. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىنا جۇمىس بابىن­داعى ساپارىنىڭ ەكىنشى كۇنى كەشە تاڭ­ەرتەڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسام­بلەياسىنىڭ 66-سەس­سيا­سىن­دا­عى جالپى ءجارىسسوزدىڭ اشى­لۋىنا قا­تى­سۋدان باستالدى. بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سىنىڭ سەسسياسى 13 قىر­كۇيەكتە اشىل­عانىمەن، بۇعان دەيىن مۇندا كۇن ءتار­تى­بىندەگى تالاي ماسە­لە­لەر تالقى­لا­نىپ تاستالعانىمەن، نەگىزگى جالپى ءجارىسسوز رەسمي تۇردە كەشە مارەدەن اتتاندى. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى قىزمەتىنە قايتا سايلانعان پان گي مۋن ۇيىمنىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا بولەتىن قارجى­سى 8 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىنىن، ەگەر الەمدەگى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدىڭ ءساتى تۇسسە، وسىنشا اقشانىڭ ءبىراز بولىگىن باسقا ماقساتتارعا جۇمساۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن ايتتى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بۇل باعىتتا يگى ىستەر تىندىرا الاتىنىنا مىسال رەتىندە ول گۆينەياداعى، كەنياداعى، قىرعىز­ستان­داعى احۋالداردى رەتتەۋدىڭ ءساتى ءتۇس­­كەنىن اتادى. ايىر قالپاقتى اعايىن­داردىڭ تۇتانىپ كەتە جازداعان ازامات سوعىسىن قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى توقتاتقانى، ءدال وسى ۆاشينگتوندا جاھاندىق انتيادرولىق سامميت ءجۇرىپ جاتقان كۇندەرى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ توراعا ەلدىڭ باس­شى­سى رەتىندە سول ءتۇيىندى تارقاتۋدا قاتتى قايرات كورسەتكەنى بەلگىلى. پان گي مۋن پالەستينا ماسەلەسىنە بايلانىستى «پا­لەستينالىقتار مەملەكەت قۇرۋعا قۇ­قى­لى، يزرايلدىكتەر تىنىش ومىرگە قۇ­قىلى» دەگەن تۇرعىدا سويلەدى. باس ديپلومات ودان باسقا نە ايتسىن. بۇۇ باس اسسامبلەياسى 66-سەسسياسى­نىڭ توراعاسى ءناسىر ءابد ءال-ءازيز ءان-ءناسىر ون ءۇش جىلدىڭ ىشىندە كاتاردىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى قىزمەتىن ات­قار­عان. ول ءوز سوزىندە ادامزاتتىڭ جاڭا مىڭجىلدىق باسىندا جاڭا قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىن، ولاردى ەڭ­سەرۋ ءۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىق­تىڭ بەلسەندىلىگى، جاۋاپكەرشىلىگى قاي كە­زدەگىدەن دە ماڭىزدى ەكەنىن باسا ايتتى. برازيليا پرەزيدەنتى د.رۋسسەرف­فتىڭ ءسوزى قىزىعۋشىلىقپەن تىڭدالدى. جاڭا سايلانعان باسشىنىڭ ويىن ەركىن جەتكىزەتىنى، كوسىلىپ سويلەيتىنى كورىنىپ تۇردى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانى وسى جولى بۇرىنعىداي ءباسپاسوز وكىل­دە­رى­نە بولىنگەن زالداعى ەكراننان ەمەس، بالكوننان تىڭداي الدىق. بالكون بۇۇ مىنبەرىنە كوتەرىلگەن شەشەندەردى «تىرىدەي» كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىمەن، ىلەس­پە اۋدارماعا ونشا جارىتپايدى ەكەن. ورىسشا اۋدارمانىڭ ساپاسى ناشار، سويلەمدەرى ىركەس-تىركەس، ونىڭ ءۇس­تىنە داۋىسى سونداي ناشار ەستىلەدى. باراك وباما بۇكىل الەمدەگى احۋالدى تالداپ ءوتۋدى ماقسات تۇتقانداي اسەر قال­دىر­دى. يراك تا، اۋعانستان دا، وڭ­تۇستىك سۋدان دا، ليۆيا دا، يەمەن دە، باحرەين دە، سيريا دا قوزعالدى. «ءبىز ءۇنسىز قالعانداردىڭ ءبارىنىڭ داۋىسى بولامىز» – (سينحروندى اۋدارمادا «مى بۋدەم گولوسوم دليا ۆسەح، كتو ياۆلياەتسيا بەزمولۆنىم» دەپ ايتىلدى). وبامانىڭ بۇل ءسوزى كوپ جايدى اڭعارتىپ تۇر. اقش پرەزيدەنتىنىڭ پالەستيناعا بايلانىس­تى نە ايتاتىنى وسى كۇندەردەگى باستى «ينتريگا» بولىپ تۇرعان ەدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن پالەستينا مەملەكەتىن قۇرۋ يدەياسىن قولدايتىنىن مالىمدەگەن وباما جاقىندا عانا ەگەر ماحمۇد ابباس باس اسسامبلەياعا پالەستينانى تانۋ تۋرالى ماسەلە قويسا، ءوز ەلىنىڭ ۆەتو قۇقىن پايدالانۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ بەس ءمۇ­شەسىنىڭ كەز كەلگەنى كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا ۆەتو قويسا، قانداي شەشىم دە قابىلدانباي قالا بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل جولى باراك وبامانىڭ پالەستينا تۋرا­لى ايتقانى ءبىرشاما جايماشۋاق شىق­تى. اقش پرەزيدەنتى ول وڭىردەگى بەيبىتشىلىككە تەك كومپروميسس ارقىلى عانا قول جەتەتىنىن ايتتى. سونىمەن بىرگە، ءتۇپتىڭ تۇبىندە پالەستينا مەملەكەتىن قۇ­رۋعا قول جەتەتىنىنە سەنەتىنىن دە اڭعارتتى. كاتار ءامىرى شەيح حاماد بين حاليفا ءال-ءتانيدىڭ، مەكسيكا پرەزيدەنتى ف.كالدەروننىڭ سوزدەرىنەن كەيىن ال­عاش­قى ماجىلىستەگى بەسىنشى ءسوز قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى. مۇندا ءسوز بەرۋ ءتارتىبى وزگەرمەيدى. بۇرىنعى كەلگەندەرىمىزدە دە كورگەنبىز. الدىن­دا­عى شەشەن مىنبەرگە شىققاننان بەس مينۋتتان كەيىن كەلەسى سويلەۋشى زالداعى ورنىنان كوتەرىلەدى دە كۇتۋ بولمەسىنە وتەدى. بۇۇ حاتتاما قىزمەتىنىڭ ادامى تورالقادان ورىن الىپ، سونداعى ارنايى ءراسىم ورىنتاعىنا وتىرۋىن سۇرايدى. كەشە دە سولاي بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز باسىندا تاۋەلسىزدىك العانىنا 20 جىل تولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرىككەن ۇلت­تار ۇيىمى جارعىسىن ۇدايى بەرىك ۇستانۋمەن كەلە جاتقانىن قاداپ ايتىپ ءوتتى. ەلباسىمىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىق ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەكى ءىرى ءىستى باستاپ بەرگەنىن ورىندى ەسكە سالدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازاقستاننىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ، يادرولىق قارۋسىز الەمگە ادامزات تاريحىندا العاش قادام باسقاندىعى. «بۇل مەنىڭ ەلىمنىڭ جاھانداعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ۇلى ۇلەسى»، دەدى نازارباەۆ دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ مارتەبەلى مىنبەرىنەن. ارتىق-كەمى جوق، ءدال سولاي. وتكەن جىلى وسىندا، ۆاشينگتونداعى يادرو­لىق قارۋ­سىزدانۋ جونىندەگى جاھاندىق سامميتتەن جازعان ماقالامىزدا: «بۇكىل الەم تاريحى – سوعىس تاريحى، قارۋلانۋ شەجىرەسى. مىڭداعان جىلدار بويى ادام­دار ادامداردى قىرىپ-جويۋدىڭ جاڭا جولدارىن ويلاپ تابۋ ءۇشىن جان­تا­لاستى، مەملەكەتتەر جويقىن قارۋ-جا­راقتى كوبەيتكەن ۇستىنە كوبەيتۋگە ۇم­تىلدى. مىڭداعان جىلدار بويى حاليف، حان، پاتشا، كورول، يمپەراتور، گەنسەك اتاۋلىنىڭ ءبارى ءوز ەلىنىڭ بەس قارۋى بويىندا بولۋىن، جاتجۇرتتىقتاردى جاپ­پاي قىرىپ-جويۋعا دايىن تۇرۋىن كوز­دەدى. تەك ءبىر ەل عانا جاڭا قارۋعا ۇم­تىلۋ بىلاي تۇرسىن، قولىنا كەلىپ ءتۇسىپ تۇرعان اسا الاپات قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. تەك ءبىر ەر عانا ايرىقشا ايبىن بولاتىن قاتەرلى قارۋدىڭ وڭە­شىنە ءوز قولىمەن قۇم قۇيدى. ول ەلدىڭ اتى – قازاقستان. ول ەردىڭ اتى – نۇرسۇلتان»، دەگەنىمىز سوندىقتان ەدى. قازاقستان تىندىرعان وسىنداي اسا ءىرى ءىستىڭ ەكىنشىسى – ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋعا قول جەتكىزگەندىگى. نا­زارباەۆتىڭ سوناۋ 1992 جىلى جاساعان ۇسىنىسى بويىنشا 2002 جىلى العاش رەت شاقىرىلعان اوسشك جۇمىسىنا بۇگىندە 29 ەل قاتىسىپ كەلەدى، ەڭ باس­تىسى – سول 29 ەلدە جەر پلانەتا­سىن­داعى بارشا ادامزاتتىڭ تەڭ جارتىسى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەلباسىمىز وسى فاكتىگە دە ەكپىن تۇسىرە ايتىپ ءوتتى. «وتكەن جىلى قازاقستان تمد ەل­دە­رىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتتى»، دەدى مۇنان ءارى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ. رەسمي مىنبەردەن كىشىك سويلەگەن دۇرىس تا شىعار، دەگەنمەن، قا­زاقستاننىڭ وسى بيىككە تەك تمد ەل­دە­رىنىڭ اراسىنان عانا ەمەس، بۇكىل ازيا ەلدەرىنەن، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنەن، ءبۇ­كىل مۇسىلمان الەمىنەن ءبىرىنشى بو­لىپ قول جەتكىزگەنىن دە ۇستەپ ايتىپ جىبەرگەندە ارتىقتىق ەتپەس پە ەدى، ول جاع­داي­دان بۇۇ-عا مۇشە 193 مەملەكەتتىڭ (193-ءشى مەملەكەت – بيىل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان وڭتۇستىك سۋدان) ءبارى بىردەي حاباردار بولا بەرمەۋى دە مۇمكىن عوي دەپ مىنا جاقتا ءبىز وتىردىق. قاي­دان بىلەيىك. ۇلكەن ساياساتتىڭ ءوزىنىڭ ءسوز ساپتاۋى بار. مىنا الەمدە ءدىن مۇ­سىل­مان جۇرتىنا كوزقاراستىڭ قۇبىلىڭ­قى­راپ تۇرعانىن دا مۇندايدا ەسكەرمەسە بول­مايتىن شىعار، بالكىم. نەگىزىندە، ءبىز ەندىگى جەردە تمد ەلدەرىنىڭ اراسى­نان الدىڭعى قاتارعا شىققانىمىزدى مىسە تۇتپاۋىمىز كەرەكتىگى كۇمانسىز. قازاقستاننىڭ ەندىگى جەردەگى ولشەم­دەرى باسقاشا بولۋعا ءتيىس ەكەنىن پرەزي­دەنت­تىڭ ءوزى دە ايتىپ كەلەدى. «كسرو تارا­عا­لى بەرى ءبىز رەفورمالاردىڭ قار­قى­نى مەن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ سەرپىندىلىگى جونىنەن الدىڭعى پوزي­تسيا­لارعا شىعا الدىق. جيىرما جىلدىڭ ىشىندە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 14 ەسە ءوسىپ، 700 دوللاردان 10 مىڭ دوللارعا جەتتى»، دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى كەشە بۇۇ مىنبەرىنەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىعىنىڭ حالىقارالىق جانە ءوڭىر­­لىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ، يسلام الەمى مەن باتىستىڭ اراسىنداعى ۇنقا­تىسۋدى العا جىلجىتۋ، يسلاموفوبياعا قارسى تۇرۋ، جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ باعىتتارىنا جۇمىلدىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتتى. قازاقستان توراعا ەل رەتىندە سوماليدەگى گۋمانيتارلىق داعدارىسقا وراي ازىق-ت ۇلىك، ءدارى-دارمەك جەتكىزۋ، ەلدى ەكونو­مي­كالىق تۇرعىدان دەمەۋ ءۇشىن 350 ميلليون دوللار قارجى جيناۋعا جۇ­مىل­دىرعانى دا ورىندى ەسكە سالىندى. ەلباسىمىز كەشە استانا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشى­لارى­نىڭ سەزدەرىن الداعى كەزدە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اياسىندا وتكىزۋ جونىندە ۇسى­نىس جاساعانىن حابارلادى. «مۇنىڭ ءوزى پلانەتاداعى سەنىمدى نى­عاي­تۋ جونىندەگى جاھاندىق ۇنقاتىسۋعا قوسقان ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز»، دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. قازاقستان باسشىسىنىڭ ءسوزى ادام­زات­تىڭ الدىندا تۇرعان قاۋىپ-قاتەر­لەر­دى انىق ايتىپ، ولاردى ەڭسەرۋدىڭ جول­دارى جونىندە ناقتى ۇسىنىستارىن ور­تاعا سالۋىمەن دە نازار اۋدارتتى. ەتنوس­ارالىق، دىنارالىق توزگىسىزدىك ۇشقىندارى ءتىپتى تولەرانتتىلىق ءداس­تۇر­لەرى بەرىك دەگەن ەلدەردىڭ وزىندە دە جالت-جۇلت ەتىپ، جاسىن توگىپ قويىپ جاتىر. نازارباەۆتىڭ جاپپاي اقپارات­تان­عان مىنا دۇنيەدە ەلەكتروندىق ەكس­ترەميزمنەن سەنىمدى قورعانىس قاجەت­تىگىن قوزعاعانى بۇۇ اياسىنداعى تىڭ تەزيستەردىڭ ءبىرى بولدى. باسقالاردى ايتپاعاندا، بۇگىندە باق ەلەكتروندى پوشتالارىنىڭ ءوزى حاكەرلەر شابۋى­لى­نا ۇشىراپ قالاتىنىن مىنا ءبىز جاقسى بىلەمىز. حاكەرلەردىڭ بانكتەرگە شابۋىل جاساپ، ميلليونداعان دوللارلاردى سۋىرىپ شىعارىپ جاتقانىن ينتەرنەتتەن ءوزىڭىز دە وقىپ ءجۇرسىز. قازاقستان پرەزيدەنتى كەشە الەمدىك قوعامداستىق قاراۋىنا يادرولىق قارۋ­سىز الەمنىڭ جالپىعا ورتاق دەكلا­را­تسياسىن دايىنداۋعا كىرىسۋدى ۇسىندى. نازارباەۆتىڭ مىنا ويى جاھاندىق تۇرعىدا قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى، ءپى­كىر­تالاسقا تامىزدىق بولادى دەپ شا­ما­لايمىز. ەلباسىمىز بىلاي دەدى: «ءبۇ­گىنگى تاڭدا يادرولىق قارۋعا يە دەرجاۆالار تاراپىنان يادرولىق قارۋسىز مەملەكەتتەرگە ناقتى زاڭدى كەپىلدىكتەر جوق. بۇل ماڭىزدى ولشەم تۇرعىسىنان قارا­عان­دا، تاراتپاۋ تۋرالى شارت جۇمىس ىستەمەيدى. قازىرگى كەزەڭدە يادرولىق قارۋ جانتالاسا قارۋلانۋدىڭ تەجەۋشى فاك­تورىنا ەمەس، قايتا قوزعاۋشى كۇشىنە اينالىپ وتىر». ال قازىر ول قارۋعا قولى جەتپەگەن، بىراق قولىن جەتكىزۋگە جانتالاسىپ جۇرگەن ەلدەردىڭ ءبارىن بىردەي باسقالارعا شابۋىل جاساۋدى ويلاس­تىرۋدا دەۋدىڭ ءجونى جوق، ولار باسقا­لار­دىڭ وزىنە ونداي قارۋدى قولدانباۋىنا سەنبەگەندىكتەن دە سولاي ەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر. يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا يە بەس مەملەكەتتىڭ (اقش، رەسەي، قىتاي، ۇلىبريتانيا، فرانتسيا) تاراپىنان قاۋىپسىزدىك كەپىلىن سوناۋ 1994 جىلى، ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشت سامميتىندە، قازاقشا ايتقاندا، ەرتە جارىقتا الىپ العانىنىڭ قادىرىن وسىدان ءوزىڭىز-اق شامالاي بەرىڭىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز سوزىندە بار­شا ادامزاتتى مىنا ءبىر اششى شىن­دىققا تىكە قاراۋعا شاقىردى. «سونداي-اق الەمدىك قوعامداستىقتىڭ دە-فاكتو يادرولىق مەملەكەتتەرگە ۇجىمدىق جول­داۋىن قابىلداپ، ولارعا وزدەرىنىڭ شام­شىل نيەتتەرىنەن باس تارتۋعا، جال­پىعا ورتاق شارتتارعا قوسىلۋعا شاقىرۋدى ۇسىنامىن»، دەدى ەلباسىمىز. شى­نىن­دا دا، يادرولىق سىناعىن اشىقتان اشىق جا­ساماعانىمەن، ءۇندىستان، پاكستان، سول­تۇس­تىك كورەيا سياقتى بىرقاتار ەل­دەر­دىڭ ءىس ءجۇ­زىندە، ياعني دە-فاكتو يادرولىق مەملەكەتتەر ەكەنىن ەسكەرمەۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى جوق. قازاقستان باسشىسى ودان ارعى ءسوزىن تومەندەگىشە جالعادى. وندا دا حا­لىق­ارالىق قوعامداستىقتاعى تۇيتكىلدى ءجايت­تەرگە قاتىستى بىرقاتار وي-پايىم­دار كولدەنەڭ تارتىلدى. ماسەلەن، ەكو­نوميكالىق ۇدەرىستەردىڭ جاھاندانۋ­دا­عى ءوسىپ كەلە جاتقان دەڭگەيى بۇۇ قىز­مەتىنىڭ ەكونوميكالىق قۇرامداسىنداعى پاراديگمالاردىڭ اۋىسۋى قاجەتتىگىن تالاپ ەتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى. الەمدىك قۇرىلىمداردىڭ، دەدى وسى وراي­دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى، ۆاليۋتا­لىق جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق رەتتەۋ سالاسىنداعى جۇمىسىنىڭ باستى ماز­مۇ­نى الەمدىك داعدارىستاردى بولجاپ، سەبەپتەرىن الاستاۋ بولۋى ءتيىس. بۇگىندە اعىمداعى جاھاندىق داعدا­رىس­قا الەمدىك قارجى جۇيەسىندەگى اقاۋ الىپ كەلگەنىمەن ءبارى دە كەلىسەدى. بىراق ونىڭ كەمشىن تۇستارىن جويۋعا باعىت­تال­عان ەشقانداي شارا ءالى كۇنگە قابىل­دانباي وتىر. اتالعان ماسەلەدەگى باياۋ­لىق داعدارىستىڭ جاڭا قۋاتتى قىسى­مى­نا سوقتىرىپ، وڭىرلىك جانە الەمدىك تۇراقسىزدىققا ۇرىندىرادى. بارلىق قۇرىلىمدار مەن قاتىسۋشىلاردىڭ ناق­تى قۇقىقتارى مەن جاۋاپكەرشىلىك نورمالارى كورسەتىلگەن، ءتيىمدى الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاسى بار، الىپساتارلىق كاپيتالعا قاتاڭ باقىلاۋ ورناتىلعان جاھاندىق ەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ ءتيىم­دى تەتىكتەرىن قۇرۋ ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، جاھاندىق رەتتەۋ تۋرالى پاكت جاساۋ يدەياسى كوكەيكەستى بولىپ تابىلادى. كەلەسى ماڭىزدى ماسە­لە – جاھاندىق اشتىق پەن وسە ءتۇسىپ وتىرعان سۋ تاپشىلىعىنىڭ الدىن الۋ. اقپاراتتىق كەڭىستىك – بۇل ادامزات بولاشاعى ءۇشىن جەر بايلىعى، اۋە جانە سۋ الەمى، عارىش سياقتى ماڭىزدى سالا. بىراق بۇگىن اقپاراتتىق ۇدەرىستەردى رەتتەپ وتىراتىن بىردە-ءبىر حالىقارالىق كونۆەنتسيا، بىردە-ءبىر كوپجاقتى كەلىسىم جوق. بانكتەرگە، كومپانيالارعا، مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە، اسكەري جانە ءتىپتى يادرولىق نىساندارعا كوپتەگەن حاكەرلىك شابۋىلداردىڭ ءىس جۇزىندە جازاسىز قا­لا­تىندىعى وسىمەن تۇسىندىرىلمەي مە؟ جاھاندىق-اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ حا­لىق­ارالىق قۇقىقتىق بازاسىن قالىپ­تاس­تىرۋدى ماڭىزدى سانايمىن. بۇعان 2002 جىلى قابىلدانعان بۇۇ باس اسسام­بلەياسىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىكتىڭ جا­ھاندىق مادەنيەتىنىڭ 9 ەلەمەنتى تۋ­رالى قارارى نەگىز بولادى، دەدى اتالعان پروبلەماعا بايلانىستى قازاقستان باسشىسى. جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ «ءپىسىپ-جەتىلۋى» جانجالداردىڭ وسۋىمەن قوسا ءجۇ­رەدى. بۇگىندە الەمدە قارۋلانۋدىڭ جي­ىنتىق شىعىنى «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىنداعىدان ەكى ەسە جىلدام – جىلىنا 6 پايىزعا ءوسىپ وتىر. ولار بۇگىندە 1،5 تريلليون دوللارعا جەتتى. وسى رەتتە مەنىڭ وسىدان 19 جىل بۇرىن العاش جىلجىتقان بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك كۇش-جىگەرى قورىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىم بۇرىنعىدان دا كوكەي­كەس­تىرەك بولا تۇسەدى. بۇل جەردە اڭگىمە بۇۇ-عا مۇشە ءار مەملەكەتتىڭ اسكەري بيۋدجەتىنىڭ 1 پايىزىن اۋدارۋى تۋرالى بولىپ وتىر. الەمدىك قوعامداستىقتى وسى يدەياعا ورالىپ، قاجەتتى شارا قا­بىل­داۋعا شاقىرامىن. 66 جىل بۇرىن بۇۇ «ونىڭ بارلىق مۇشەلەرىنىڭ ەگەمەندىك تەڭدىك قاعيداتىنا» نەگىزدەلگەن ۇيىم رەتىندە قۇرىلدى. الايدا، بۇگىن­دە ۇلتتىق ەگەمەندىك پەن اۋماقتىق تۇ­تاس­تىق قاعيداتى كوپ جاعدايدا ەروزياعا ۇشىرايتىنىن كورمەۋ مۇمكىن ەمەس. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مۇنىڭ ۇلتتار اراسىنداعى سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇگىندە، دەپ جالعادى ويىن قازاق­ستان باسشىسى، جاڭا ءومىر شىندىعىن ەسەپكە الا وتىرىپ، ىشكى جانجالداردى رەتتەۋگە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ قاتى­سۋى زاڭدى بولىپ تابىلاتىن شەكتەردى ناقتى ايقىنداپ، مەملەكەتتەردىڭ ۇلت­تىق ەگەمەندىگىنە قاتىستى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ نورمالارىن جەتىلدىرۋ قاجەت. ەگەر بۇۇ قاۋىپسىزدىكتىڭ وڭىرلىك قۇرى­لىم­دارىمەن تىعىزىراق ءىس-قيمىل تا­نى­تاتىن بولسا، وندا جەردەگى بەيبىتشىلىك تەك بەكي تۇسەدى. ەۋرازيا وڭىرىنە قاتىستى ايتاتىن بولسام، بۇلار – اوسشك، شىۇ، ۇقشۇ. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامى مەن قىزمەتىندە قازىرگى الەمنىڭ قۇرىلىمىن تەپە-تەڭ كورسەتۋ ماڭىزدى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە، ۆەتو تەتىگى قابىلداناتىن شەشىمدەر دۇ­رىستىعى مەن تيىمدىلىگىنىڭ كەپىلى بولىپ قالادى. قازاقستان ءوزىنىڭ كاندي­دا­تۋرا­سىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-18 جىلدارداعى تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ىلگەرىلەتتى. ءبىز الەمدىك قوعام­داس­تىق­تىڭ قولداۋىنان ءۇمىتتىمىز. قۇرىلىمدىق رەفورمالار شەڭ­بە­رىندە بۇۇ-نىڭ تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ الدىن الۋ مەن ولاردىڭ سالدارلارىن ەڭسەرۋ ماسەلەلەرىندەگى ءرولىن جوعارىلاتۋدى قاراستىرۋ قاجەت، دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ. تاريح ادامزاتتىڭ ءاربىر جاڭا ءداۋىرىنىڭ الدىنا كەڭ اۋقىمدى مىندەتتەر قويادى. بۇگىنگى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ءححى عاسىرداعى جاھاندىق ترانسفورماتسيا قيىندىقتارىنان لايىقتى ءوتۋ. بارلىق ۇلتتار اراسىنداعى سەنىم مەن بىرلىك – بۇل جاڭا ادىلەتتى الەمدىك ءتارتىپتىڭ نەگىزى. نازارباەۆ وسى كۇندەرى بۇكىل الەم­نىڭ اۋزىندا جۇرگەن پالەستينا پروب­لە­ما­سىن دا اينالىپ وتكەن جوق. بۇل جاي­ىن­داعى ەلباسىمىز ءسوزى جونىندە دە، وسىن­داعى پىكىرتالاستى دا ەرتەڭگى ما­قا­لا­دا ارنايى جازعان ءجون سياقتى كو­رىنەدى. «بارلىق ۇلتتاردىڭ اراسىنداعى سەنىم مەن بىرلىك – الەمنىڭ ادىلدىكپەن جاڭادان قۇرىلۋىنىڭ نەگىزى»، دەدى ءسوزىنىڭ تۇيىنىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ءيا، سەنىم مەن بىرلىك بارشا ادامزاتقا اۋاداي قاجەت. قازاقستان پرەزيدەنتى كەشەگى ءسوزى­مەن الەمدەگى بەدەلدى ساياساتكەرلەردىڭ ور­تاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العانىن تاعى دا تانىتىپ بەردى. ەلباسى مەرەيى – ەل مەرەيى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ اۆستريا رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى حانس فيشەرمەن كەزدەستى. تاراپتار ەكىجاقتى ءوز­ارا ءىس-قيمىلدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبىن تالقىلادى. پرەزيدەنت تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەدجەپ ەردوعانمەن كەز­دەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناستار ماسەلەلەرى تالقى­لان­دى. مەملەكەت باسشىسى ەۋروپالىق كەڭەستىڭ پرەزيدەنتى گەرمان ۆان رومپەيمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋدە ەكى­جاق­تى ءوزارا ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسى سەسسياسىنىڭ كۇن ءتارتىبى تالقىلاندى. بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجونىن­دەگى جوعارى دەڭگەيلى ماجىلىستە ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو، ب.وتارباەۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار

كاسپي جاعالاۋىندا قوقىس كوپ

ەكولوگيا • بۇگىن، 20:47

قازان-نۇر-سۇلتان اۋە رەيسى اشىلادى

قازاقستان • بۇگىن، 18:45

COVID-19: وڭىرلەردەگى جاعداي كۇردەلى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:03

نۇر-سۇلتاندا قانداي ۆاكتسينالار بار؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 17:19

الماتىدا قويما ورتەنىپ جاتىر

ايماقتار • بۇگىن، 10:30

ۇقساس جاڭالىقتار